جوعارى سوت كەڭەسى توراعاسىنىڭ وي-تولعامدارى تۋرالى
حالىق, ەل-جۇرت بولىپ قالايتىنداي ادىلەتتى سوت بيلىگىن قالىپتاستىرۋ ۋاقىتى كەلىپ جەتتى. ال بيلەردى كىم قالىپتاستىرماق؟ مىنە, ءبىزدىڭ دە اڭگىمەمىزدىڭ توركىنى وسى بولماق. اتا زاڭىمىزدىڭ تالابى بويىنشا ەندىگى جەردە ءادىل سۋديالار قۇرامىن قالىپتاستىرىپ جاتقان جوعارى سوت كەڭەسى قىزمەتى.
ال جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆ ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى تۋرالى قاناعاتتىلىقپەن دە, ماقتانىشپەن دە ايتۋعا بولادى دەيدى. سوناۋ 2004 جىلدان بەرى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىز قاناعاتتاندىرىلىپ, 2011 جىلى قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى بۇكىلالەمدىك سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولىپ قابىلداندى. بۇل وتە ماڭىزدى وقيعا ەكەنى بەلگىلى. سەبەبى, بۇكىلالەمدىك سۋديالار قاۋىمداستىعىنا تولىققاندى مۇشە بولۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدەگى سوت جۇيەسىنە قاتىستى زاڭدار دۇنيەجۇزىلىك الدىنعى قاتارلى ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلۋى قاجەت ەدى. ەلباسى سوت جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمىن وسى الەمدىك تانىلعان ستاندارتتارعا جەتكىزۋگە تاپسىرما بەرگەن. ال وعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولاتىن ەدى؟ ول ءۇشىن قانداي امالدار جاسالىنۋى ءتيىس-تۇعىن؟ قايتكەندە, قازاقستاندىق سوت جۇيەسى الەمدىك تانىلعان قالىپتار قاتارىنا قوسىلا الادى؟ مىنە, وسى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءبىر ءتۇيىنى, ياعني تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ دە ەنشىسىندە بولدى.
بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن شىنايى قامتاماسىز ەتۋ جانە كادر ماسەلەسىن تياناقتى شەشۋ قاجەت ەدى. جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى زاڭنىڭ بابىندا كورسەتىلگەن نەگىزگى تالاپ – سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. دەمەك, سۋديالار قازاقستاننىڭ اتا زاڭى قاعيدالارىنا سۇيەنە وتىرىپ, سوت ىستەرىمەن قانداي دا ءبىر شەشىمدى قابىلداۋ كەزىندە ەشبىر باسقا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا, ورگاندارعا تاۋەلدى بولماي, ولار جالپى مەملەكەت تاراپىنان, ەلباسى تاراپىنان تولىق قورعاۋدا بولىپ, جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ال مۇنى جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جوعارى سوت كەڭەسىنە جۇكتەلدى.
«مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن, سوت كورپۋسىنىڭ جاڭا كادرلارمەن تولىقتىرىلۋى وتە ماڭىزدى. بۇرىن كادرلاردى جيناقتاۋدا كىم القا توراعاسى نەمەسە كىم سۋديا بولۋى كەرەك دەگەن ماسەلەلەردى نەگىزىنەن وبلىستىق سوت توراعالارى ءوزى شەشەتىن. كەزىندە وسىلاي قىزمەت اتقارىلعانى بەلگىلى. ال ەندى قازىرگى ۋاقىتتا جاڭا مەملەكەتتىك كادرلىق ساياساتقا ساي وبلىستىق, جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ سۋديالارىن, وبلىستىق سوت توراعالارىن, القا توراعالارىن ءوز جارلىعىمەن ەلباسى تاعايىندايتىن بولعاندىقتان, وسى ۇمىتكەردى تاعايىنداۋعا دايارلاۋ, ىرىكتەۋ, جان-جاقتى زەردەلەپ بارىپ ەلباسىنا ۇسىنىم كەلتىرۋ جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ تىكەلەي اتقاراتىن جۇمىسىنا اينالدى. نەگىزگى باعىت وسى» دەيدى بەكتاس بەكنازاروۆ.
2013 جىلى بۇكىلالەمدىك ساراپشىلار ۇيىمىنىڭ زەرتتەپ زەردەلەۋ ارقىلى بەرگەن قورىتىندىسىنا بايلانىستى قازاقستان الەمنىڭ دامىعان ەلۋ مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا ەندى. ال قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى 2011 جىلى الەمدەگى 148 مەملەكەت ىشىنەن 111 ورىندا بولسا, 2013 جىلعى قورىتىندى بويىنشا 88-ءشى ورىنعا, ياعني 23 كورسەتكىشكە ىلگەرىلەپ, جاقسى دارەجەگە قول جەتكىزىلدى. بۇل بەكتاس بەكنازاروۆتىڭ جوعارعى سوت توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزىندە اتقارىلعان ءىستىڭ ءبىر پاراسى عانا.
جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسىن ءجانە مۇشەلەرىن مەملەكەت باسشىسى ءوز جارلىعىمەن تاعايىندايدى. ونىڭ ءمۇشەلەرى قۇرامىنا: جوعارعى سوت توراعاسى, باس پروكۋرور, پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ سوت جانە زاڭدىلىق, قۇقىقتىق رەفورمالار جونىندەگى كوميتەتتەرىنىڭ توراعالارى, ءۇش جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى, ادۆوكاتتار وداعىنىڭ پرەزيدەنتى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قۇقىق سالاسىنداعى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى كىرەدى. بۇل لاۋازىمدى تۇلعالار كەڭەسكە تۇسكەن بارلىق ۇسىنىستاردى, ياعني جوعارعى سوت قۇرامىنا, وبلىستىق سوتتىڭ توراعالارىنا, القا توراعاسىنا كىم تاعايىندالۋى كەرەك نەمەسە جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ توراعاسى مەن سۋدياسىنا كىم تاعايىندالۋعا لايىقتى دەگەن ماسەلەلەردى شەشىپ بەرەدى.
جالپى, ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيامىزدا كورسەتىلگەن ناقتى مىندەتىن ورىنداۋ ءۇشىن جوعارى سوت كەڭەسى ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنە كادرلاردى تاڭداۋدا ەلباسىعا ۇسىنىس بەرەتىن مەملەكەتتىك, كونستيتۋتسيالىق ورگان بولىپ تابىلادى. «ماسەلەن, جاقىندا عانا جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىن وتكىزدىك. مۇندا كادرلىق ماسەلەلەر قارالدى. وندا جوعارعى سوتتىڭ ەكى سۋدياسىن وتستاۆكاعا جىبەرۋ ماسەلەسى جانە ولاردىڭ ورنىنا جوعارعى سوت توراعاسى ۇسىنعان كانديداتتاردىڭ اراسىنان ەكى سۋديانى تاڭداپ, ەلباسىنىڭ اتىنا ۇسىنىس كەلتىردىك. ەگەر بۇل كانديداتتاردى ەلباسى قولدايتىن بولسا, وندا پرەزيدەنت بۇل ءىستى ودان ءارى جىلجىتىپ, ەكى سۋديانى سايلاۋ تۋرالى پارلامەنت سەناتىنا ۇسىنىس كەلتىرەدى. پارلامەنت سەناتىنىڭ داۋىس بەرۋىمەن الگى ەكەۋى جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى بولىپ سايلانا الادى. سول سياقتى, باتىس قازاقستان وبلىستىق سوت توراعالىعىنا بىرنەشە ادام بالاما رەتىندە ۇسىنىلعان. سولاردىڭ ىشىنەن بىرەۋىن تاڭداپ, ەلباسىنىڭ قاراۋىنا ۇسىندىق. بۇدان باسقا وتىزعا جۋىق اۋداندىق سوتتىڭ توراعالارى كانديداتۋرالارىن, ياعني جوعارعى سوتتىڭ ۇسىنعان ۇمىتكەرلەرىن ەلەكتەن وتكىزدىك. 197 ورىن اۋداندىق سوتتاردىڭ سۋديالارىنا, 15 ادام وبلىستىق سوت سۋديالارىنا تاعايىنداۋعا كونكۋرس وتكىزىپ, كانديداتۋرالاردى ىرىكتەدىك. جوعارى سوت كەڭەسى مەن جوعارعى سوتتىڭ اراسىنداعى جۇمىس: سۋديالىققا دايىنداۋ, ىرىكتەۋ, وقىتۋ, سۋديالاردى قىزمەتكە تاعايىنداۋ, قىزمەتتەن بوساتۋ, قىزمەت ەتۋىنە جاعدايىن جاساۋ, قىزمەت بارىسىندا جوعارىلاتۋ نەمەسە تومەندەتۋ سەكىلدى ماڭىزدى ىستەردىڭ شەشىمىن تابۋ. دەمەك, بۇل تۇرعىدان العاندا, جوعارى سوت كەڭەسى ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر», دەيدى بەكتاس بەكنازاروۆ.
ءيا, سۋديالار تاۋەلسىز بولۋى كەرەك دەپ جۇرتتىڭ ءبارى ايتادى. ءتۇرلى پىكىرلەر دە كوپ. سوندىقتان وسى سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن ورنىقتىرۋدا كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە, جوعارىدا ايتىلعانداي, ەلىمىز سوت جۇيەسىنىڭ دارەجەسى حالىقارالىق دەڭگەيدە ەكى جارىم جىل ىشىندە 23 كورسەتكىشكە العا جىلجىدى دەدىك. بۇعان شەتەلدىك ساراپشىلار ۇلكەن ماڭىز بەرىپ, نازار اۋدارعاندا, بىزدە دە اركىم ويلانۋى ءتيىس قوي, ولار نە ءۇشىن مۇنداي ءمان بەردى دەپ. بۇل سوت جۇيەسىندە ورىن الىپ جاتقان قۇرىلىمدىق جۇيەدەگى تىڭ وزگەرىستەرگە ساي بەرىلگەن جوعارى باعا. مىسالى, سوتتاردىڭ ىستەردى قوسىمشا تەرگەۋگە نەمەسە قايتا قاراۋعا قايتارماي, سول ساتىدان وزدەرى ناقتى شەشىم قابىلداۋ ماسەلەسى. بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. بۇرىن ءبىر ءىستى اياقتاۋ جىلدارعا ۇلاساتىن, قايتا-قايتا تەرگەۋ شارالارى جۇرگىزىلەتىن قىلمىستىق ىستەر بولاتىن. ال قازىر ونداي ماسەلەلەر مۇلدەم ازايدى. ويتكەنى, سوتقا بەلگىلى ءبىر ءىس ءتۇستى مە, مىندەتتى تۇردە شەشىمىن تابۋى كەرەك. بۇل جانە ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتا-اق شەشىلۋگە ءتيىس. كىنالى مە, سوتتالسىن. كىناسىز بە, اقتالسىن. ءبىتتى. وسىنداي سىندارلى تالاپ قويىلعاندىقتان قازىرگى تاڭدا قوسىمشا تەرگەۋگە جىبەرۋ ءۇردىسى بارىنشا ازايدى.
بەكتاس ءابدىحان ۇلى جوعارعى سوت توراعاسى كەزىندە وسى زاڭنىڭ ورىندالۋىنا تىكەلەي ۇيىتقى بولدى. ازاماتتىق ىستەر دە قايتا-قايتا قارالا بەرەتىن. تاراپتار ابدەن مەزى بولاتىن. ءىس سوتقا ءتۇستى مە, ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتا بۇل ماسەلەنى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, شەشۋى كەرەك. بۇل شەشىمگە ەكىنشى تاراپ ريزا ەمەس پە, شاعىمىن بەرەدى. وسىعان بايلانىستى اپەللياتسيالىق سوتتىڭ قۇزىرەتى كەڭەيتىلدى. ەگەر شەشىم زاڭسىز با, وندا ءىستى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتقا قايتا قاراۋعا جولداۋ جويىلۋى ءتيىس. ەگەر شەشىم دۇرىس بولماسا, وندا اپەللياتسيالىق القا ەندى دۇرىس شەشىم شىعارۋ ماقساتىندا ءىستى ءوز وندىرىسىنە قابىلداپ, ونى تولىقتىرىپ قاراپ, زاڭدى شەشىمدى ءوزى قابىلداۋعا مىندەتتى بولدى. مىنە, وسىنىڭ نەگىزىندە قازىر, اپەللياتسيالىق سوتتا ازاماتتىق ءىستى قايتا قاراۋعا جىبەرۋ 1 پايىزعا دا جەتپەيدى. ويتكەنى, اپەللياتسيالىق سوت الدىڭعى سوتتىڭ ءىسىن ءوزى تولىقتىرا قارايدى دا, ونىڭ شىعارعان جاڭا شەشىمى بىردەن كۇشىنە ەنەدى. سول سياقتى تاعى ءبىر جاڭالىق, وبلىستىق سوت توراعالارى بۇرىن ءىس قارامايتىن. وبلىستىق سوت توراعالارى جالپى ۇيىمداستىرۋ, باسقارۋ ىسىمەن اينالىساتىن. مۇنداي جاعدايدا وبلىستىق سوت توراعاسى پروتسەسسۋالدىق فيگۋرا ەمەس دەيدى ب. بەكنازاروۆ. ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا اپەللياتسيالىق القالاردىڭ ءوز توراعالارى بار, بۇلار القا قىزمەتىن وزدەرى ۇيىمداستىرادى. دەمەك, سوندا وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى قانداي پروتسەسسۋالدىق قىزمەت اتقارادى دەگەن سۇراق تۋىندايتىن ول كەزدە. ول شىنتۋايتقا كەلگەندە اكىمشى عانا بولاتىن. مىنە, وسى ءتارتىپ جويىلدى. كاسساتسيالىق ساتى ارقىلى وبلىستىق سوت توراعاسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, وسى ارقىلى جالپى وبلىستىق سوتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتتىرىلدى. ءسويتىپ, ىستەردىڭ نەگىزى كاسساتسيالىق القادا قارالىپ, وبلىستىڭ كولەمىندە اياقتالاتىن زاڭ قابىلداندى.
مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا جالپى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, ونىڭ ىشىندە سوت جۇيەسىنە جوعارى تالاپ قويىپ وتىر. ەلباسى قازاقستان سۋديالارىنىڭ VI سەزىندە دامىعان الەمدىك ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا سوت جۇيەسى دە ەنۋى كەرەكتىگىن شەگەلەپ ايتتى, سۋديالاردىڭ سانىن 25 پايىزعا كوبەيتۋگە تاپسىرما بەردى. بۇگىندە بۇل تاپسىرما ورىندالۋدا. ۇستىمىزدەگى جىلعى ءبىرىنشى ساۋىردەن باستاپ سۋديالاردىڭ شتاتتىق سانى, ياعني اۋداندىق, قالالىق سۋديالاردىڭ كولەمى 250 ادامعا ۇلعايدى, كۇزگە قاراي تاعى دا 200 ادامعا كوبەيەدى. ال نەگىزىندە 450 ادامدى بىردەن سۋديا ەتىپ تاعايىنداي سالۋعا بولمايدى عوي. ونىڭ اراسىندا اركىمدەر كەتىپ قالماسىنا كىم كەپىل. دەمەك, ىرىكتەۋ قاجەت. ناعىز بيلەردى تابۋ كەرەك. قالاي؟
بەكتاس بەكنازاروۆ سوڭعى ءۇش ايدا رەسپۋبليكانىڭ توعىز وبلىسىن ارالاپ شىقتى. قازىرگى كۇنى ەلىمىز بويىنشا بەس مىڭعا جۋىق سۋديالىققا ۇمىتكەر بار ەكەن. ولاردىڭ بارلىعى قىزمەتتەرىنە سايكەس ءتيىستى تاجىريبەلىك تاعىلىمدامادان, وبلىستىق سوتتىڭ تالداۋىنان وتكەن. بىلاي قاراساڭىز وسى ادامداردىڭ ءبارى سۋديا بولۋعا لايىقتى سەكىلدى. ال شىن مانىندە ءبارى لايىقتى ما, جوق پا, كىم بىلەدى؟ ول ءۇشىن تەكسەرۋ كەرەك قوي. سودان كەڭەس مۇشەلەرىمەن اقىلداسا كەلە, توراعا ءوزى وبلىستاردى ارالاپ, ۇمىتكەرلەرمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسۋى قاجەت دەگەن شەشىمگە توقتالادى. جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى كانديداتتارمەن كەزدەسكەن كەزدە, ولاردىڭ ماقساتىن, كاسىپتىك دەڭگەيىن, ءبىلىمىن, بىلىكتىلىگىن, ياعني ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇمىتكەردىڭ بويىنان تابىلۋعا ءتيىستى قاسيەتتەردى بايقايدى. وسى تالاپتاردى انىقتاۋ ارقىلى بولاشاقتا سۋديا بولۋعا لايىقتى جاندار ىرىكتەلىنىپ الىنادى. وسىلايشا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن بەكتاس بەكنازاروۆ «بۇلاق كورسەڭ – كوزىن اش» دەگەندەي, ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بۇيىعى جاتقان تالانتتاردى قولىنا شىراق الىپ ىزدەۋگە كىرىسىپ كەتكەلى دە ءبىراز بولدى.
جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى مۇنداي ساپارعا شىعار الدىندا, وبلىستا كەمىندە ەكى اپتا بۇرىن حابار بەرىلەدى. جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى قۇرعان كوميسسيا توبى سول وڭىردەگى ۇمىتكەرلەرمەن كەزدەسۋ وتكىزەدى. بۇل كەزدەسۋدە ۇمىتكەرگە كوپتەگەن سۇراقتار قويىلادى. ەڭ باستىسى, ۇمىتكەر سۋديالىققا نە ءۇشىن كەلمەك؟ الدىنا قانداي ماقسات قويىپ وتىر؟ وسىنداي سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ بارىسىندا كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق, زامان تالابىنا ساي ءبىلىمى زور, نەبىر تالانتتى جاستاردىڭ بار ەكەندىگى اشىلا, ايقىندالا تۇسەدى. بۇل كوميسسيادا وتكىزىلگەن اڭگىمەلەسۋ اۋديو, بەينەتاسپالارعا جازىلادى. مىنە, جوعارىدا ايتىلعان بەس مىڭ ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن 450 ادامدى وسىلايشا تاڭداپ, ىرىكتەپ الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. مۇنىڭ قورىتىندىسى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا باياندالادى, تۇپكىلىكتى شەشىم وسىندا قابىلدانادى.
جىل اياعىنا دەيىن اتالعان 450 سۋديا قىزمەتىنە كىرىسەتىن بولسا, سوت جۇيەسىنىڭ جۇكتەمەسى الدەقايدا جەڭىلدەيدى دەگەن سەنىم بار. ەۋروپا ەلدەرىندە ءار ءجۇز مىڭ ادامعا شاققاندا 30-40 سۋديادان كەلەدى ەكەن. ۋكراينادا – 22, رەسەيدە – 24, قىتايدا – 14, ال قازاقستاندا 13 سۋديادان كەلەدى. وسى سالىستىرمالى كورسەتكىشتەردى بەكتاس بەكنازاروۆ قابىلداۋىندا بولعان كەزدە ەلباسىنىڭ نازارىنا ۇسىندى. ءسويتىپ, ول حالىققا قىزمەت ەتەتىن سۋديالار ءىسىنىڭ ساپاسى ارتۋى ءۇشىن ىرگەلى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىن ناقتى دالەلدەرمەن العا تارتادى. ەگەر ەندى وسى 450 زاڭگەر سۋديالار قاتارىنا قوسىلار بولسا, وندا ەلىمىزدە ءار ءجۇز مىڭ ادامعا شاققاندا 17 سۋديادان كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل, جوعارىدا ايتىلعانداي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادام قۇقىن قورعاۋ مەن ساقتاۋداعى العا قويىپ وتىرعان تالاپتارىن ورىنداۋ جولىنداعى ناقتى قادام.
ارينە, سۋديا وتە ساۋاتتى بولۋى كەرەك. بىراق قازىر ساۋاتتىلىقپەن ەشكىمدى تانعالدىرا المايسىز. ءتىپتى, كەيبىر ۇمىتكەرلەردىڭ ءبىر ەمەس ءتورت-بەس جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن تاباقتاي بىرنەشە ديپلومدارى بار. كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى بارلار دا ءجۇر ىشىندە. ال بىراق ول ادامنىڭ قانشالىقتى تازا, ادال ەكەندىگىنە كەپىلدىك بەرە الاسىز با؟ ولاردىڭ كەيبىرى اسا بىلىكتى, ساۋاتتى بولعاندىقتان, ياعني نەبىر قيتۇرقى جولداردى بىلگەندىكتەن, سول ءبىلىمىن ءوزىنىڭ جاعدايىنا بۇرىپ پايدالانۋى دا مۇمكىن عوي. ونداي ادامداردىڭ بار ەكەندىگىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. راسىندا مەملەكەت بارىن سالىپ وقىتىپ, بار ءبىلىمدى بويىنا جيناقتاپ بەرگەن ول ادامدا نەگىزى تازالىق, ادالدىق, ادىلدىك, ادامگەرشىلىك سەكىلدى اسىل قاسيەتتەر قالىپتاسپاعان بولسا, وندا سول جيعان شەبەرلىگىن تەك ءوز مۇددەسىن كوزدەۋگە عانا ارناۋى دا مۇمكىن. ونداي ادامنان حالىققا, مەملەكەتكە قانداي پايدا بار؟
ال ەگەر وسىنداي ادامنىڭ اقىل-پاراساتىن ادالدىق, ادىلدىك, ادامگەرشىلىك قۇرايتىن بولسا, ول قياناتقا قارسى تۇرىپ, مەنى قورعايتىن زاڭ بار, مەملەكەت بار, مەنى سۋديالىققا تاعايىنداعان ەلباسى بار دەپ, ەشكىمنەن قايمىقپاي, ارقاشاندا ادىلدىك تۋىن جوعارى ۇستاسا, وندا ەلدىك ءۇندى ەستىرتكەن ەلدىڭ ەرىنە اينالادى عوي. پرەزيدەنتتىڭ دە ايتاتىنى وسى. بىراق بۇل, شىنى كەرەك, قازىرگى كەيبىر سۋديانىڭ قولىنان كەلمەيدى. ولار جالتاقتايدى. جوعارىداعىلار نە ايتادى دەپ بۇعادى, مىقتىلار جاق قانداي قىسىم جاسايدى, ىشكەنىمدى, جەگەنىمدى جەلكەمنەن شىعارۋى دا مۇمكىن دەپ كولەڭكەسىنەن قورقادى. مۇندايلار جانە بىرەن-ساران دا ەمەس. مىنە, وسى ورايدا ادال سۋديا بولاتىن جاندى انىقتاۋعا پسيحولوگيالىق تەستىلەۋ كومەككە كەلەدى دەيدى ب. بەكنازاروۆ. پسيحولوگيالىق تەستىلەۋ كەزىندە ادامنىڭ بويىنان وتىرىك ايتۋ نەمەسە شىندىقتى ايتا الۋ قاسيەتتەرى ايقىن اڭعارىلادى ەكەن. ادام باتىل ما, جوق پا دەگەن سۇراقتارعا دا جاۋاپ الۋعا بولادى. بۇل پسيحولوگيالىق تەستىلەۋدىڭ بولاشاق سۋديالارعا ارنالعان جاڭا نۇسقاسى قازىرگى كۇنى دايىندىق ۇستىندە. ەگەر ول جاقىن ارادا ناتيجەلى قولدانىلار بولسا, وندا راسىندا, ادىلەتتى بيلەر سانى كوبەيەرى ءسوزسىز.
سۋديالاردىڭ قارايتىن سوت ىستەرىنە جوعارى سوت كەڭەسى باقىلاۋ جاسامايدى. ال بىراق سول ءىستى قاراۋ كەزىندە سۋديا قاتەلىك جىبەرسە, وندا ونىڭ قىزمەتىنەن كەتۋ, كەتپەۋ ماسەلەسىن جوعارى سوت كەڭەسى شەشەدى. ب. بەكنازاروۆ وسى قىزمەتكە تاعايىندالعالى بەرى ەكى ۇلكەن كەڭەس وتكىزدى. وتكەن جىلعى جەلتوقسان ايىنداعى كەڭەستە التى سۋديا ماسەلەسى قارالدى. التاۋى دا قىزمەتتەن بوساتىلدى. جەتى ادام ءوز ەركىمەن كەتتى. بۇدان كەيىنگى وتكەن كەڭەستە تاعى جەتى سۋديانى ءتارتىپ بۇزعانى ءۇشىن قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ەلباسى الدىنا ۇسىنىس قويىلدى. ارينە, مۇنىڭ ىشىندە سۋديالاردى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ تەك جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ كەلىسىمى ارقىلى بەرىلەدى. باس پروكۋروردىڭ ۇسىنىسى جوعارى سوت كەڭەسىندە قارالادى, ەگەر كەلىسىم بەرىلسە, وندا, سۋديانىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس تە قوزعالادى.
جاسوسپىرىمدەر سوتىنىڭ ارقاسىندا ومىرىندە جاستىقپەن بىلمەي قىلمىس جاساعانداردى تۇرمەگە وتىرعىزۋ ازايدى. 2011 جىلى بەكتاس بەكنازاروۆ وسى جۇيەنى ەنگىزۋگە مۇرىندىق بولدى. ول قوسىمشا 40 سۋديالىق شتات سۇراعان. سول كەزدە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ بولاتىن. سوندا جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆ پرەمەر-مينيسترگە كەلىپ, ءبىر پروتسەسكە قاتىسۋىن, ءسويتىپ, ءىستى ءوز كوزىمەن كورىپ, جاعدايدى تۇلا بويىمەن سەزىنۋىن وتىنەدى. پروتسەستى تىڭداپ, سوتتىڭ ەرەكشەلىگىن كورىڭىز, دەيدى. سوندا كارىم قاجىمقان ۇلى قاسىنا بىرنەشە ءمينيستردى ەرتىپ, استاناداعى سوت پروتسەسىنە قاتىسادى. سوتتا ادام توناعان ەكى جاس بالانىڭ قىلمىستىق ءىسى قارالادى. وسى پروتسەستەن كەيىن كارىم ءماسىموۆ: «بەكتاس ءابدىحان ۇلى, مۇنداي سوت ءۇشىن ەشقانداي قارجى تاپشى ەمەس», دەگەن ەكەن. ءسويتىپ,ۇكىمەتتىڭ قولداۋى ارقاسىندا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بۇل جۇيە بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا ەنگىزىلگەن. ب. بەكنازاروۆ وسىلايشا جاسوسپىرىمدەر سوتىن قالىپتاستىرعان.
قازىرگى تاڭدا سۋديالارعا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. ولاردىڭ وتىراتىن عيماراتتارى ەڭ سوڭعى ۇلگىمەن, زاماناۋي تەحنيكالارمەن جابدىقتالعان, اسەم بەزەندىرىلگەن, ادەمى ارلەنگەن. سۋديالار جان-جاقتى قورعالعان جانە ەشكىمگە تاۋەلدى ەمەس. دەمەك, سۋديادا وزگەلەردەن قايمىعاتىنداي ەش سەبەپ جوق. بىراق ءار سۋديا ءوزىنىڭ ار-ۇياتىنىڭ الدىندا قورقۋى كەرەك. ۇياتتان, قوعامدىق پىكىردەن قورقۋى قاجەت. پارامەن ۇستالىپ, سوتتالىپ, تۇرمەدەن امان-ەسەن شىعىپ جاتقان سۋديالار دا بار. باسقا جۇمىسقا ورنالاسىپ, تۇك بولماعانداي بۇرىنعى كۇيىن جالعاستىرىپ جاتقانى دا بارشىلىق. ءتىپتى, جازاسىن وتەپ شىققان سوڭ بيزنەسپەن اينالىسىپ, سۋديا بولىپ قانشاما ۋاقىتىمدى بوسقا وتكىزگەنمىن دەپ وكىنىش بىلدىرگەندەرى دە بار كورىنەدى.
«ەلگە باي قۇت ەمەس, بي قۇت» دەگەن قاناتتى ءسوز بار حالقىمىزدا. ەلباسى بەكتاس بەكنازاروۆتى جوعارى سوت كەڭەسى توراعالىعىنا تاعايىنداعاندا: «سوت كادرلارى ءۇشىن سەن جاۋاپتىسىڭ!» دەپ ۇلكەن سەنىم ارتقان. دەمەك, ەلباسىنىڭ الدىنداعى وسى جاۋاپكەرشىلىكتى اقتاۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ كەيدە قاراپايىم ءبىر ءىستى تەكسەرگەن باستاپقى قۋدالاۋ ورگاندارى قانداي قاۋلى شىعارىپ اكەلەدى, سۋديالار دا كوبىنە سولاردىڭ دەرەك-دالەلدەرىنە سۇيەنىپ, ۇكىم شىعارادى. سوندىقتان دا بولار, ءبىزدىڭ ەلدە اقتاۋ دەڭگەيى وتە تومەن. ال دامىعان ەلدەردە اقتاۋ ۇكىمىنىڭ دەڭگەيى 30 پايىزعا جەتەدى. ەندەشە, سۋديالار ءىستىڭ اق-قاراسىن العاشقى تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ دالەلدەرىنە عانا سۇيەنىپ شىعارا سالماي, ءوزىنىڭ زاڭگەرلىك ءبىلىمى مەن سۋديالىق قاسيەتىنە سۇيەنگەنى دۇرىس. مىنە, بەكتاس بەكنازاروۆ بولاشاق سۋديالاردىڭ وسى تالاپ دەڭگەيىنەن كورىنۋى ءۇشىن بارىن سالىپ قىزمەت ەتۋدە.
«مەنىڭ ماقساتىم – ەلباسىنىڭ سەنىمىن اقتاۋ. جوعارى سوت كەڭەسى تاڭداعان سۋديا ءادىل شەشىم شىعارىپ وتىرسا, مەن ءۇشىن سودان ارتىق قۇرمەت جوق. ال سۋديانىڭ ادىلەتتى شەشىم شىعارعانىنا ەشتەڭە جەتپەيدى! مەن ءوزىم كەزىندە قانشاما اۋىر ىستەردى قارادىم. بىرنەشە ادامعا وتە اۋىر ۇكىمدەر دە شىعاردىم, بىردە-بىرەۋى وزگەرگەن جوق, ءبارى كۇشىندە قالدى. ۇكىمدەر زاڭعا ساي دۇرىس بولدى. مەن ءۇشىن سۋديا – قىزمەتتىڭ تورەسى. سوندىقتان ءاربىر سۋديا باسىنداعى باعىن باعالاي دا, قاستەرلەي دە, سىيلاي دا بىلۋگە ءتيىس. سۋديا دەگەن قۇرمەتتى اتاقتى ابىرويمەن الىپ ءجۇرۋ – ۇلكەن ەرلىك. ويتكەنى, ەلباسى قاداپ ايتقانداي, بيلىك ايتۋ – وڭاي, ءبىلىپ ايتۋ – قيىن», دەيدى ب.بەكنازاروۆ.
– قيىندىعى دا مول, جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعارى, ەرەكشە پاراساتتىلىقتى تالاپ ەتەتىن وسىنداي كۇردەلى قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارىپ, ەل قۇرمەتىندە جۇرگەن سۋديالار رەسپۋبليكامىزدا جەتكىلىكتى. سوندىقتان سوت جۇيەسى ارقاشاندا قازاقستاندىقتاردىڭ سەنىمىندە بولا الادى, – دەيدى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆ.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».