ءتاسليمات اپايدىڭ جان سىرى
ءبىزدىڭ وتباسىلىق دوسىمىز, بالقار جىگىتى ازىرەتتىڭ جۇزىنەن يمانى توگىلگەن, وتە مەيىربان, اقىلدى اناسى بولدى. مارقۇم وسىدان ءتورت جىل بۇرىن دۇنيەدەن ءوتتى. ءوزى اڭگىمەشىل ەدى. اڭگىمەشىل دەگەندە, كورگەن-بىلگەنىن, وقىعانىن, اۋىلدىڭ اڭگىمەسىن ەمەس, ءوز باسىنان وتكەن تاعدىرىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ قايتالاماۋىن, ءوزىنىڭ قاتەلىگىنەن وزگەلەر ساباق السا دەگەن نيەتپەن ايتىپ وتىرۋشى ەدى. سول كەيۋانانىڭ ايتقاندارى ەش جادىمنان كەتكەن ەمەس. ويتكەنى, ەلۋ بەس جىل جەسىرلىكتىڭ ءدامىن تاتىپ, ەلۋ بەس جىلدىق جالعىزدىقتىڭ اششى زاپىرانى وزەگىن ورتەگەنى ومىرىندەگى ءوزى كەشپەيتىن قاتەلىگى دەپ سانادى...
قىرقىنشى جىلدارى ستاليندىك سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان كاۆكازدىقتاردىڭ ىشىندە 16 جاسار بالقار قىزى ءتاسليمات تا قازاقستانعا جەر اۋدارىلىپ كەلەدى. ول جىلدارداعى قاسىرەت تابى جاسى 80-نەن اسقان كەيۋانانى ءالى كۇنگە اسەرسىز قالدىرمايدى. جەرگىلىكتى حالىقتان سونداعى كورگەن جاقسىلىعىن ءتاسليمات اجەي: «قازاقتاردان اينالايىن, باسىمىزعا پانا, جانىمىزعا دەمەۋ بولعان», – دەپ ايتىپ وتىراتىن.
تاعدىردىڭ جازۋى دەيمىز بە, وڭ جاقتا بويجەتىپ وتىرعان ءتاسليمات شامالعانداعى تالان دەگەن بالقار جىگىتىمەن كوڭىل قوسادى. جانسۋرات, زۋليحات دەگەن قىزدارى, ودان كەيىن ۇلى ءازىرەتى دۇنيەگە كەلىپ, ول ءبىر جاسقا تولعاندا ءدام-تۇزدارى جاراسپاي اجىراسادى. ول جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتار اقتالىپ, «ەر تۋعان جەرىنە...» دەگەن, كوش باستالىپ كەتەدى. ازىرەت 5 جاسقا تولعاندا ءتاسليمات تا بالالارىن قولتىقتاپ كاۆكازعا كوشەدى. بىراق بالاسىنىڭ قازاق توپىراعىنا ۇيا باسقانى سونشالىق, بارعان سوڭ: «مىناۋ ما كاۆكازىڭ, ۇيگە قايتامىز», – دەپ جىلاپ, جەرسىنبەي دالاعا قاشىپ قويماعان سوڭ, كوپ كىدىرمەي قازاقستانعا قايتا قونىس اۋدارادى.
كەلگەننەن كەيىن جەسىر ايەلدىڭ بالاسى دەگىزبەيىن دەپ, بار قيىندىققا شىداپ, بالالارىنىڭ كويلەگىن كوك, تاماعىن توق ەتىپ, جانى سول بالالارىنىڭ ۇستىندە بولادى. كىشكەنە ازىرەتى دە ەرجەتىپ, جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, قىزمەت ىستەپ ۇلكەن ازامات بولادى. ەل قاتارلى قىزدارىن ۇزاتىپ, كەلىن ءتۇسىرىپ, ەرنىن ءجىبىتىپ نەمەرە سۇيەدى. ءوزىنىڭ باعىنا, نيەتىنە شىعار, كەلىنى ليۋدميلا حيسايقىزىن «قايىن ەنەنىڭ توپىراعىنان» دەگەن, يماندى, ادالىنان بەرەدى. ازىرەتتەن حاسان, ءمادينا, ءامينا اتتى ءۇش التىن اسىقتاي نەمەرە كورەدى.
ۇيدە ۇلكەن ادام بولعان سوڭ, الدىمەن امانداسىپ سول كىسىنىڭ جاعدايىن سۇرايسىڭ عوي. كەيدە ءوز ومىرىنە قاتىستى اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعارىپ قالعاندا, ۇزاق سويلەسىپ, اراسىندا قالجىڭداسىپ قويامىز. سونداي ءبىر اڭگىمە بارىسىندا:– «اپا, سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەيدى» دەگەن, جاس كەزىڭىزدە, ءتىپتى ادەمى بولعان شىعارسىز. كۇيەۋىڭىزبەن نەگە اجىراستىڭىز؟ – دەگەنىم بار. سوندا ءتاسليمات اپاي ءجۇزىن تومەن سالىپ, تەرەڭ ءبىر كۇرسىنىپ الىپ, نەشە جىلعى شەرمەندە كوڭىلىنىڭ شەرىن تارقاتقان ەدى.
– جاس كەزىمىزدە اقىماق بولعانىمىز سونشا, قازىر نە ءۇشىن اجىراسقانىمىزدى بىلمەيمىن. جاي, مايدا-شۇيدە اڭگىمە بولۋى كەرەك. سودان ءبىر كەتكەن سوڭ نامىسقا تىرىسىپ, كىشىرەيە قويمادىم. جاسىراق كەزىمدە ءسوز سالعان ازاماتتار بولدى, بىراق جولاتپادىم. سىزگە ايتايىن, ۇستىمە ەركەك شىبىن قونسا قونعان شىعار, ەرىمنەن اجىراسقالى 55 جىل وتسە دە ءبىر ەر-ازامات بىلەگىمنەن ۇستاعان ەمەس. بالالارىمنىڭ اكەسىنە دەگەن تازالىعىممەن انا دۇنيەگە اتتانعالى وتىرمىن. سەندەر جاسسىڭدار, كۇيەۋدىڭ قادىرىن بىلە بەرمەيسىڭدەر. مەن 55 جىل جەسىرلىكتىڭ, جالعىزدىقتىڭ نە ەكەنىن كوردىم. قالاي ايتساڭ دا, ەركەكسىز ايەلدىڭ كۇنى قاراڭ. ولاردىڭ سەسىنىڭ ءوزى نە تۇرادى. كۇيەۋىڭ بولماسا ۇيىڭدەگى وتىڭ دا دۇرىس جانبايدى, شامىڭ دا جارىق بولمايدى ەكەن. كۇيەۋى جوق ايەلدى بالانىڭ بۋى عانا كوتەرەدى. ايەل ەركەكتىڭ باس جارىپ, قول كوتەرىپ جاتپاسا, اناۋ-مىناۋ ەركەلىگىن كوتەرىپ, اقىلعا سالىپ, بارىنە شىدامدىلىق جاساعانى ابزال. ويتكەنى, ەركەك دەگەنىڭىز ويناقشىپ تۇرعان ديىرمەننىڭ ۇستىڭگى, ال ايەل زاتى استىڭعى, ورنىقتى تاسى عوي. ول كونبىس, بارىنە شىدايدى. بىلايشا ايتسام, ەركەك ۇرشىقتىڭ باسى, ال باسسىز ۇرشىق اينالا ما؟ ءبىزدىڭ حالىقتا ءبىر ناقىل ءسوز بار. «بايىن قيناعان ايەل انا دۇنيەگە وراق سەكىلدى ءيىلىپ, قينالىپ بارادى», – دەپ اڭگىمەسىن ءبىر قايىرعان اپاي, ءارى قاراي ومىردەن كورىپ, ءتۇيگەندەرىن ايتىپ جالعاستىرعان ەدى:
– ەركەكتى ءوزى كەتپەسە, ءوزىڭ قۋما. ءبىزدىڭ بالقاردا «ەركەك كەلسە – قوناق, كەتسە – قازىق» دەگەن ماقال بار. قازاق «ات اينالىپ قازىعىن تابادى» دەمەي مە. ويناقتاپ-ويناقتاپ ءبارىبىر قازىعى مىقتى بولسا, اينالىپ كەلەدى. ەركەك – جالاڭ ەتىڭە كىرگەن دۇشپان, جاقسى كورسە – ۇستايدى, جامان كورسە – شىعارىپ جىبەرەدى. ءتۇيگەنىم, اجىراسقانمەن ماسەلە شەشىلمەيدى ەكەن. بالقارلاردا جەسىر ايەلگە جانى اشىپ ساداقا بەرەدى. قۇدايعا شۇكىر, بۇگىندە بالامنىڭ ارقاسىندا نە ىشەمىن, نە كيەمىن دەمەيمىن. ال بىراق مەن جەسىر قاتىنمىن. جەسىردىڭ اتى – جەسىر. سوندىقتان, ماعان ەسىگىمنىڭ الدىنا كەلىپ بىرەۋ ساداقا بەرسە, ارلانباي, راحمەتىمدى ايتىپ الۋىم كەرەك. ال ايەل زاتىن وسىنشاما ءمۇساپىر ەتىپ, قورلاعاننان ارتىق دۇنيەدە ازاپ جوق شىعار.
ەش وقۋ بىتىرمەسە دە ءومىر ۋنيۆەرسيتەتىنەن ءتالىم العان كوكىرەگى وياۋ بالقاردىڭ قاراپايىم ايەلىنىڭ ايتقان ومىرلىك تاعىلىمى ءالى جادىمدا. نۇرىڭىز پەيىشتە شالقىسىن, ءتاسليمات اپاي!
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.