بەلگرادتا باس جۇلدە بۇيىرا ما؟

«قازاقستاندا گرەك-ريم كۇرە­سىنىڭ كەرەمەت مەكتەبى قالىپ­تاسقان», ء«بىزدىڭ ەلدە باي ءداستۇر بار» دەپ قانشا جەردەن ماقتانساق تا, سوڭعى كەزدەرى جانارىمىزبەن جەر شۇقىپ جۇرگەنىمىز بەلگىلى. ماسەلەن, وسى كۇرەس ءتۇرىن سەرىك ەتكەن ساڭلاقتارىمىز سوڭ­عى رەت سوناۋ 1999 جىلى الەم چەم­پيونى اتاندى. ءيا, ول كەزدە كومان­دامىز وتە قارۋلى ەدى. ۇلتتىق كو­ماندانىڭ ساپىندا جۇرگەن جىگىت­تەردى قانداي سىناققا سالسا دا, نامىستى قولدان بەرمەيتىن.

تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ورەندەرى رەتىندە 1993 جىلى ستوكگولمدە شىمىلدىعى تۇرىلگەن دۇنيە­جۇ­زىلىك دودادا العاش رەت بوي كور­سەتتىك. سكانديناۆيا تۇبەگىندە قور­جىنعا كۇمىس مەدال ءتۇستى. ونى داۋلەت تۇرلىحانوۆ (82 كيلو) جەڭىپ الدى. داڭقتى بالۋان فينالدا تۇركيانىڭ جاس پەرىسى حامزا ەرلىقايعا جول بەردى. كەيىن­نەن حامزا وليمپيادانىڭ ەكى, الەمنىڭ ءۇش جانە ەۋروپانىڭ سەگىز دۇركىن چەمپيونى اتاندى. داۋلەت بولات ۇلى ءوزى كۇرەسە ءجۇرىپ, ۇلتتىق كوماندامىزدىڭ باس باپكەرى قىز­مەتىن قاتار اتقاردى. ءدال سول تۇستا ءبىزدىڭ بالۋانداردىڭ تاسى ورگە دومالاپ, داڭقى شار­تا­راپقا تارادى. 1994 جىلى فين­ليانديانىڭ تامپەرەسىندە يۋري مەلنيچەنكو (57 كيلو) التىن تۇعىرعا كوتەرىلدى. 1995 جىلى پراگادا يۋرامەن بىرگە باقتيار بايسەيىتوۆ تە (74 كيلو) كۇمىس مەدالدى يەلەندى. 1997 جىلى ۆرو­تسلاۆتا مەلنيچەنكو (58 كيلو) قارسى كەلگەندەردى قو­عا­داي جاپىرىپ, ەكىنشى مارتە تورت­كۇل دۇنيەنىڭ تەڭدەسسىزى اتان­دى. 1998 جىلى ەۆلەدە قازاق ەلى­نىڭ ءانۇرانى ەكى رەت شىرقالدى. محي­تار مانۋكيان (63 كيلو) مەن باقتيار بايسەيىتوۆ (76 كيلو) بارلىق قارسىلاسىنان باسىم ءتۇسىپ, باس جۇلدەنى ولجالادى. ءدال سول شۆەتسيادا قازاقستاننىڭ ۇلت­تىق قۇراماسى ءوز تاريحىندا تۇڭعىش جانە ازىرگە جالعىز رەت جالپى ەسەپ­تە ۇزدىك ءۇش كومان­دا­نىڭ قاتا­رىنا قوسىلدى.

1999 جىلى محيتار مانۋكيان افيناداعى جارىستا الدىنا جان سالمادى. 63 كيلو سالماقتا كۇش سىناسقان ول قاتارىنان ەكىن­شى مارتە فينالدا تۇركيالىق شە­رەف ەروعىلىنى ەڭسەردى. بۇل – قازاقستاندىق بالۋانداردىڭ الەم چەمپيوناتتارىندا جەڭىپ العان سوڭعى التىنى. سودان بەرى تابانى كۇرەكتەي 23 جىل ءوتتى. سول ۋاقىتتان بەرى وتانداستارىمىز قانشا تالپىنعانىمەن, باس جۇلدەگە قول جەتكىزە الماي ءجۇر.

جاڭا عاسىر تابىلدىرىقتان اتتاعاننان كەيىن الەم چەمپيو­نا­تىنىڭ جالاۋى 16 مارتە جەل­بىرەدى. سول جارىستىڭ الاۋىنان قور­جىنىمىز بوس قايتتى. تارقاتىپ ايتساق, پاترىدا (2001), ماسكەۋدە (2002), گۋانجوۋدا (2006), باكۋدە (2007), تاشكەنتتە (2014) جانە بۋداپەشتتە (2016) تەگىستەي ۇتىل­دىق. الەمدىك دودادا المات كە­بىس­باەۆ (60 كيلو), مەيرامبەك اي­ناعۇلوۆ (59 كيلو) پەن دەمەۋ جادىراەۆ (71 كيلو) جانە قورلان جاقان­شانىڭ (55 كيلو) التىن الۋعا تاماشا مۇمكىندىكتەرى بول­دى. ولار اقتىق سىنعا دەيىن ال­قىنباي جەتكەنىمەن, شەشۋشى تۇستا ءسۇرىندى. 2011 جىلى ىستان­بۇلدا المات يراندىق وميد حاد­جي نورۋزيگە, 2017 جىلى پا­ريج­دە مەيرامبەك جاپونيالىق كەنيتيرو فۋميتاعا, دەمەۋ گەر­ما­نيالىق فرانك شتەب­لەرگە جانە 2019 جىلى نۇر-سۇل­تاندا قورلان گرۋزيالىق نۋگزا­ري تسۋرتسۋمياعا جول بەردى.

جوعارىدا اتالعان كۇمىستەردەن بولەك, المات كەبىسباەۆتىڭ الەم­دىك دودالاردا تاعى ءتورت رەت قولا مەدالدى موينىندا جارقىرات­قانىن ايتا كەتكەن ابزال. سەمەي ءوڭى­رىنىڭ تۋماسى ءوزىنىڭ وسى تابىس­تارىنا 2010, 2015, 2019, 2021 جىل­­دارى قول جەتكىزدى. ياعني الەم چەمپيوناتتارىندا المات بەس رەت جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى. جۇل­­دەلەردىڭ سانى جاعىنان ول داڭقتى يۋري مەلنيچەنكودان دا اسىپ ءتۇستى. بىراق ساپاسى جا­عىنان وليمپيادا چەمپيونى قانداسىمىزدان وزىپ تۇر. يۋرانىڭ جەڭىپ العان ءتورت مەدالىنىڭ ەكەۋى التىن جانە ەكەۋى كۇمىس.

نار تۇلعالى نۇرماحان تىن­اليەۆ­كە دە ايتار العىسىمىز شەكسىز. اسا اۋىر سالماقتا الىپ­تارمەن ايقاسقان قازاقتىڭ باتىر ۇلى الەم چەمپيوناتتارىندا قا­تارىنان ءۇش رەت قولاعا قول سوز­دى. بۇل جۇلدەلەردى نۇرماحان 2010, 2011 جانە 2013 جىلدارى ول­جالادى. سونداي-اق گەورگي تسۋرتسۋميا (2003), ەرمەك كوكەتوۆ (2005), نۇرباقىت تەڭىزباەۆ (2009), دوسجان قارتىقوۆ (2015), اي­دوس سۇلتانعالي مەن مەيىرجان شەر­ماحانبەت (2018) جانە مەي­رامبەك ايناعۇلوۆ (2019) ءبىر-ءبىر رەتتەن ءدال سول مەجەدەن كو­رىندى.

بىلاي قاراعاندا, 1993-2021 جىلدارى تورتكۇل دۇنيەنىڭ ەڭ بەلدى بالۋاندارى باس قوسقان 23 جارىستا 27 جۇلدە الۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس. وسى كورسەت­كىش­­پەن ءبىز اتالعان مەرزىم ارا­لى­عىندا وتكەن بايراقتى باسە­كەلەردىڭ جالپى ەسەبىندە 12-ورىندا نىق تۇرمىز. تارقاتىپ ايتساق, 5 ال­تىن, 8 كۇمىس جانە 14 قولاعا قول جەتكىزدىك. الايدا ال­تىن­نىڭ ازدىعى كوڭىلىمىزگە قاياۋ تۇ­سىرۋدە. ماسەلەن, سوڭعى 33 جىل ارالىعىندا بالۋاندىق ونەردە باي ءداستۇرى بار الپاۋىت مەملە­كەت­تەردى ايتپاعاندا, يزرايل (گوچا تسي­تسياشۆيلي – 2003), ەس­تو­نيا (حەيكي نابي – 2006, 2013), سەربيا (داۆور شتەفانەك – 2014, ۆيكتور نەمەش – 2017, زۋراب داتۋناشۆيلي – 2021) جانە مولدوۆا (ۆيكتور چوبانۋ-20021) سەكىلدى شاعىن عانا ەلدىڭ ورەندەرى الەمنىڭ ءار بۇرىشىندا بىرنەشە مارتە ءوز ەلدەرىنىڭ ءانۇرانىن شىر­قاتتى. سولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاندىق بالۋانداردىڭ بول­ماۋى قالىڭ قازاق كورەر­مەن­دە­رىنىڭ كوڭىلىنە كىربىڭ تۇسى­رۋدە.

سوڭعى ءۇش الەم چەمپيوناتىنا توقتالساق, بۇل رەتتە ەڭ ۇزدىك كور­سەتكىش رەسەيگە تيەسىلى. ولار 2018 جىلى بۋداپەشتتە التى التىن السا, 2019 جىلى نۇر-سۇلتاندا ەكى رەت توپ جاردى. 2021 جىلى وسلودا كورشىلەرىمىز ءبىر رەت دارا شىقتى. بىلتىرعى بايراقتى باسەكەدە يران قۇراماسىنىڭ قارقىنى وتە كۇش­تى بولدى. پارسى ەلىنىڭ ءتورت پەحلەۆانى التىن تۇعىردان قول بۇل­عادى. بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ مىق­تى كوماندالار وسىلار. سونى­مەن قاتار جاپونيانىڭ – ءۇش, ازەر­بايجان, ماجارستان, تۇركيا, گرۋ­زيانىڭ – ەكى, گەرمانيا, كۋبا, ۋكراينا, مولدوۆا, ارمەنيا جانە سەربيانىڭ ءبىر سپورتشىسى باس جۇلدەنى يەلەندى. مىنە, سوڭعى ءۇش جارىستا وسى مەملەكەتتەردىڭ عانا وكىلدەرىنە باس جۇلدە الۋ باقىتى بۇيىرعان ەكەن.

ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن سەربيادا وتەتىن جارىستا قازاق ەلىنىڭ نامىسىن 10 بالۋان قور­عايدى. سولاردىڭ اراسىنان ايدوس سۇلتانعاليدى بولە-جارا اتاپ وتسەك, ەش ايىبى جوق. 60 كيلو سالماقتا بەلدەسەتىن 26 جاستاعى سىر بويىنىڭ تۋماسى 2018 جىلى بۋداپەشتەگى الەم چەمپيوناتىندا قولا مەدالدى موينىنا ءىلدى. وزگە وتانداستارىمىز ەشقايسىسى ونداي تابىسىمەن ماقتانا ال­مايدى. سونىمەن قاتار ايدوستىڭ ازيا چەمپيونى دەگەن اتاعى دا بار. بۇل تابىسىنا ول بىلتىر الماتىدا قول جەتكىزدى. 87 كيلو سالماقتا كۇش سىناساتىن نۇر­سۇلتان تۇرسىنوۆ تا تالاي دۇر­مەكتى كورگەن ساقا سپورتشى. قۇر­لىق بىرىنشىلىگىنىڭ تولىق مە­دالدار جيىنتىعىن قور­جىنعا سالعان 31 جاستاعى سەمەي ءوڭىرىنىڭ تۇلەگى بىلتىر توكيو وليم­پيا­دا­سىنا قاتىستى.

اسا جەڭىل سالماقتا امان­عالي بەكبولاتوۆ بەلدەسسە, اۋىر سال­ماق­تا ازيا چەمپيونى ءالىم­حان سىز­دىقوۆقا سەنىم ارتى­لىپ وتىر. 77 كيلودا تەمىرلان شادۋكاەۆ ونەر كورسەتەدى. ول دا وسىدان ەكى جىل بۇرىن قۇرلىق چەمپيوناتىندا قارسىلاس شى­داتپاعان. تاياۋدا عانا سوفيادا وتكەن جاستار ارا­سىنداعى الەم بىرىنشىلىگىندە قولا مەدالدى يەلەنگەن 67 كيلو سال­ماقتاعى ءدىن-مۇحامەد قوشقار دا بەل­گراد­قا باراتىنداردىڭ تىزىمىندە. سونداي-اق عالىم قاب­دۋناسىروۆ (63 كيلو), يبراگيم ماگومادوۆ (72 كيلو), دياس قالەن (82 كيلو) جانە ولجاس سىرلىباي (97 كيلو) سىن­دى با­لۋان­دار بوز كىلەمگە شىعادى.

قازىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ گرەك-ريم كۇرەسى شەبەرلەرى ارا­سىندا ەڭ جاقسى كۇرەسىپ جۇرگەن مەيىر­جان شەرماحانبەت ەكەنى ەش داۋ تۋعىزبايدى. 67 كيلو سالماقتا ونەر كورسەتەتىن ول 2018 جىلى بۋداپەشتتە الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەسىن يەلەنسە, ودان كەيىن ازيا بىرىنشىلىگىندە ءبىر التىن مەن ءبىر كۇمىستى ەنشىلەدى. بيىل جازدا الماتىدا وتكەن بولات تۇرلىحانوۆتىڭ كۋبوگىندا قازاق­تىڭ قايسار ۇلى وليمپيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى, الەم جانە ازيا چەمپيونى موحامماد رەزا گەراەيدى قالاي ۇتقانىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. جوعارىداعىداي كورىنىستىڭ كۋاسى بولعان جانكۇيەر­لەر سول ساتتە ء«دال وسى بالۋان بىزگە الەم چەمپيوناتىنىڭ التىن مە­دالىن سىيلايدى» دەسىپ جات­تى. ال سونىڭ الدىندا عانا شەر­ماحانبەت الەم چەمپيوناتى مەن ازيا ويىندارىندا قاتارىنان ەكى مارتە تەڭدەسسىز دەپ تانىلىپ, قۇرلىق چەمپيوناتىندا ءۇش رەت توپ جارعان وڭتۇستىككورەيالىق ريۋ حان سۋدى 11:3 ەسەبىمەن تاس-تال­قانىن شىعارعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, ءور مىنەزدى جىگىت بەلگرادقا بارمايتىن بولدى. ويتكەنى كە­زەكتى جاتتىعۋلاردىڭ بىرىندە ول كوزىن جاراقاتتاپ العان ەكەن. قا­زىر مەيىرجان ەم-دوم قابىلداپ جات­قان كورىنەدى.

دەسەك تە ء«ۇمىتسىز – شايتان» دەپ دانا حالقىمىز بەكەر ايتپا­عان عوي. الەمدىك دودادا ونەر كورسەتەتىن اپايتوستەرىمىزدىڭ ارا­­سىن­دا مىقتى بالۋاندارىمىز جە­تەر­لىك. بالكىم, سولاردىڭ ءبىرى بەل­­گرادتىڭ بوز كىلەمىندە باس جۇلدەنى ولجالاپ, بارشا قازاق­ستان­­دىق جانكۇيەرلەرگە زور قۋا­نىش سىيلار. الداعى بايراقتى باسە­­كەدە ءبىز سەرىك جۇماشەۆ جە­تەك­­شىلىك ەتەتىن جىگىتتەرگە سات­تىلىك تىلەيمىز.

الەم چەمپيوناتىنىڭ توپ-15 كومانداسى

(1993-2021 جىلدار ارالىعى)

ورىن

كوماندالار

التىن

كۇمىس

قولا

بارلىعى

1.

رەسەي

44

26

28

98

2.

تۇركيا

18

11

18

47

3.

يران

15

3

20

38

4.

كۋبا

14

11

16

41

5.

وڭتۇستىك كورەيا

9

9

12

30

6.

ارمەنيا

9

9

9

27

7.

ازەربايجان

7

7

13

27

8.

گرۋزيا

6

5

9

20

9.

شۆەتسيا

6

4

4

14

10.

بولگاريا

6

2

11

19

11.

ماجارستان

5

14

13

32

12.

قازاقستان

5

8

14

27

13.

گەرمانيا

5

5

13

23

14.

اقش

4

7

9

20

15.

ۋكراينا

4

5

11

20

1993-2021 جىلدار ارالىعىندا الەم چەمپيوناتتارىنىڭ جالاۋى 23 مارتە جەلبىرەدى. سول جارىستاردا 29 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىنە باس جۇلدە بۇيىردى. جوعارىدا اتالعان كوماندالاردان بولەك, جاپونيا

(4 رەت), سەربيا (3 رەت), پولشا, بەلارۋس, ەستونيا, فرانتسيا, سەربيا (2 رەتتەن), فينليانديا, وزبەكستان, مولدوۆا, مىسىر, يزرايل, قىتاي, سولتۇستىك كورەيا جانە سلوۆاكيانىڭ بالۋاندارى (1 رەت) التىن تۇعىرعا كوتەرىلدى. ال جۇلدە العان ەلدەردىڭ جالپى سانى – 42.

2021 جىلى وسلودا وتكەن الەم چەمپيوناتىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرى

55 كيلو: 1.كەن ماتسۋي (جاپونيا), 2.ەمين سەفەرشاەۆ (رەسەي), 3.نۋگزاري تسۋرتسۋميا (گرۋزيا) مەن ەلدەنيز ازيزلي (ازەربايجان).

60 كيلو: 1.ۆيكتور چوبانۋ (مولدوۆا), 2.جولامان شارشەنبەكوۆ (قىرعىزستان), 3.ستەپان ماريانيان (ارمەنيا) مەن مۋراد مامەدوۆ (ازەربايجان).

63 كيلو: 1.مەيسام دالحاني (يران), 2.لەري ابۋلادزە (گرۋزيا), 3.كەنسۋكە سيميدزۋ (جاپونيا) مەن لەنۋر تەميروۆ (ۋكراينا).

67 كيلو: 1. موحامماد رەزا گەراەي (يران), 2.نازير ابدۋللاەۆ (رەسەي), 3.المات كەبىسباەۆ (قازاقستان) پەن راماز زويدزە (گرۋزيا).

72 كيلو: 1.مالحاس امويان (ارمەنيا), 2.سەرگەي كۋتۋزوۆ (رەسەي), 3.گەۆورگ سااكايان (پولشا) مەن كريستۋپاس شلەيۆا (ليتۆا).

77 كيلو: 1.رومان ۆلاسوۆ (رەسەي), 2.سانان سۋلەيمانوۆ (ازەربايجان), 3. موحاممادالي گەراەي (يران) مەن رولاند شۆارتس (گەرمانيا).

82 كيلو: 1.رافيگ گۋسەينوۆ (ازەربايجان), 2.بۋرحان اقبۇداق (تۇركيا), 3. ادلان اكيەۆ (رەسەي) پەن پەدجامان پوشتام (يران).

87 كيلو: 1.زۋراب داتۋناشۆيلي (گرۋزيا), 2.كيريلل ماسكەۆيچ (بەلارۋس), 3.لاشا گوبادزە (گرۋزيا) مەن اركاديۋش كۋلينيچ (پولشا).

97 كيلو: 1.مۇحاممادحادي ساراۆي (يران), 2.الەكس شوكە (ماجارستان), 3.ارتۋر سارگسيان (رەسەي) مەن ترەيسي حەنكوك (اقش).

130 كيلو: 1.الياقبار يۋسۋفياحمادچالي (يران), 2.زۋراب گەدەحاۋري (گرۋزيا), 3.وسكار مارۆيك (نورۆەگيا) پەن ياكوب كادجايا (گرۋزيا).