قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ ىشىندە تارىنىڭ ورنى بولەك. تارى اسىرەسە, باتىس وڭىرىندە باعالى. ءتىپتى, سوناۋ الپىسىنشى جىلدارعا دەيىن قازاق داستارقانىنداعى ەڭ نەگىزگى تاعام بولعانى دا شىندىق. سوعىستان كەيىنگى ستۋدەنتتەردىڭ تارىنى, جەنتتى تالعاجاۋ ەتىپ وقىعاندارىن دا ەستىپ ءجۇرمىز. جالپى, تارى ۇزاق مەرزىمگە ساقتالاتىن قۇندى داقىل ەكەنى الدەقاشان دالەلدەنگەن. كۇنى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە دە تارىنىڭ «تالانى» ءجۇرىپ تۇردى. ۇزاق مەرزىمگە ساقتالاتىن جانە قۇنارلى تاعامدىق داقىل رەتىندە ستراتەگيالىق قوردا ۇستالعانى بەلگىلى. كوپ ساندى كەڭەس ارمياسىنىڭ نەگىزگى تاعامى بولۋى دا سوندىقتان.
عالىمدار تارىنىڭ شىعۋ تاريحى V-VII عاسىرلاردان تامىر تارتادى دەپ جازىپ ءجۇر. الەمدە تارىنىڭ بەس جۇزدەن استام ءتۇرى وسەتىنى تۋرالى دا دەرەكتەر بار. بۇل باعالى داقىل تۇڭعىش شىعىس ەلدەرىندە, سونىڭ ىشىندە ءۇندىستان, موڭعوليا مەن التايدا شىققان دەگەن پايىمداۋلار العا تارتىلۋدا.
تارىنىڭ باعالى دا قۇنارلى داقىل ەكەنىن اتا-بابالارىمىز ەرتەدەن بىلگەن. سوندىقتان دا, ارتىنا «كەسپە كوجە كۇن باتقانشا, بيداي كوجە ەل جاتقانشا, تارى كوجە تاڭ اتقانشا» دەگەن ءسوز قالدىرعان. تارىنىڭ تاعام رەتىندەگى قۇنارلىلىعى مەن جۇعىمدىلىعى, ادام دەنساۋلىعىنا پايدالىلىعى عىلىمدا الدەقاشان دالەلدەنگەن: اقيقات. تارى ادام اعزاسىنا توقتىقتى دارىتۋىمەن بىرگە, ەمدىك قاسيەتىمەن دە قادىرلى. ول ادامعا كۇش-قۋات بەرەدى, باۋىر, بوتەكەنىڭ جۇمىسىن جاقسارتادى, قان قىسىمىن رەتتەيدى جانە ىشەك-قارىن جۇمىسىن جاقسارتادى ەكەن. عالىمدار باسقا دا ەمدىك قاسيەتىمەن بىرگە, ادام اعزاسىنداعى ۋلى زاتتاردى جويۋعا دا سەپتىگى بار دەگەندى ايتادى.
«تارى نەگىزىنەن تاعامدىق شيكى سوك ءوندىرۋ ءۇشىن ەگىلەدى. نارلىلىگى, دامدىلىگى ارپا مەن س ۇلى جارماسىنان اسىپ تۇسەدى. شيكى سوكتىڭ بەلوك زاتتارى قاراقۇمىق, ارپا مەن كۇرىش, س ۇلى, جۇگەرى جارماسىنان10-15 پايىز كوپ. مايى 3-4 پايىز, كلەتچاتكاسى 1-2 پايىز. شيكى سوكتەن بوتقا پىسىرىلەدى, ۇنىنان نان جانە كونديتەر تاعامدارى جاسالادى», دەپ جازىلعان «قاينار» باسپاسىنان 1973 جىلى ك.نوكيننىڭ, ي.پورفيروۆانىڭ ي.تسىگانكوۆتىڭ, م.يۆانوۆتىڭ اۆتورلىعىمەن شىققان «قازاقستان تارىسى» كىتابىندا. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اقتوبەنىڭ وزىندە تارىدان جيىرماعا جۋىق تاعام ءتۇرى دايىندالادى. سولاردىڭ ىشىندە تالقان مەن جەنتتىڭ ورنى ەرەكشە.
ءبىزدىڭ وڭىردە كەزىندە تارىنىڭ ەكى ءتۇرى وسىرىلگەن. اقتوبەنىڭ اق تارىسى سوعىس جىلدارى سۋارمادا ءوسىرىلىپ, ودان مول ءونىم الىنعان. «دالا اكادەميگى» اتانعان داڭعايىر ديقان شىعاناق بەرسيەۆ 1943 جىلى سۋارماداعى 40 گەكتار القاپتىڭ 4 گەكتارىنان ورتاشا 201 تسەنتنەر, ال, قالعان 36 گەكتاردىڭ ءار گەكتارىنان 80 تسەنتنەردەن تارى باستىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك رەكورد جاسادى. وبلىستا بەرسيەۆشىلەر ەڭبەك قوزعالىسى جاندانىپ, ونىڭ ءىزباسارلارى دا تارىدان مول ءونىم جيناپ ءجۇردى. سوعىس كەزىندە, ودان كەيىنگى جىلدارى دا اق تارى ەلدى اسىرادى. كەيىنىرەك اق تارىنى قۇنارلىلىعى جوعارى ءارى جاقسى ءونىم بەرەتىن قىزىل تارى اۋىستىردى. اۋىل اراسىنىڭ ايتقىشتارىنىڭ «اق تارىنىڭ قاتىعى وزىندە, قىزىل تارىدان ماي قالقىپ الدىم» دەيتىنىنىڭ دە جانى بار سياقتى ءبىر قاراعاندا. وسىنداي سەبەپتەرمەن اق تارى كوزدەن تاسا بولىپ قالدى. تەك سەكسەنىنشى جىلدارى ويىل اۋدانىنىڭ بەرسيەۆ اتىنداعى كەڭشارىن باسقارعان داۋلەتجان دوسپامبەتوۆ بىرەۋدىڭ ۇراسىندا جاتىپ قالعان ءبىر قاپشىقتاي اق تارىنى تاۋىپ الىپ, ارادا 20-30 جىلداي ۋاقىت وتكەندە سۋارماعا ەگىپ, گەكتارىنان 45 تسەنتنەر ءونىم العانى دا ەسىمىزدە. مۇنداعى ايتپاعىمىز تارىنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتالاتىنىن تاعى ءبىر ەسكە سالۋ.
قازىر تارى ەگىسىنىڭ كولەمى اناعۇرلىم قىسقارىپ كەتكەنى شىندىق. ال, بۇل داقىل وتكەن جىلى وبلىستا نەبارى 6652 گەكتارعا ورنالاستىرىلدى. جەتپىسىنشى-سەكسەنىنشى جىلدارى وبلىستا تارى ەگىسىنىڭ كولەمى 130 مىڭ گەكتار شاماسىندا بولدى. ءبىر عانا ويىل اۋدانىنىڭ «جەتىكول» كەڭشارى 4 مىڭ گەكتارعا دەيىن تارى ەكتى. گەكتارىنا 16 تسەنتنەردەن, كەي تاناپتاردان 25 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم العان كەزدەرى بولدى. بۇل شارۋاشىلىقتار تارى وتكىزۋدەن كوپ پايدا تاۋىپ ءجۇردى, دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شاكىر بەكەتوۆ.
مۇنى سول جىلدارى وسى شارۋاشىلىقتىڭ تراكتور – ەگىس بريگاداسىن باسقارعان ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنىڭ يەگەرى تىنىشباي بەكەەۆ تە راستايدى.
– تارى ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ قۋاڭشىلىق جاعدايىنا ءتوزىمدى داقىل. وعان تراكتور – ەگىس بريگاداسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن جىلدارى انىق كوزىم جەتتى. بۇل داقىلدى قايتادان قولعا الىپ, ەگىس كولەمىن كەڭەيتىپ, ونى وڭدەۋدى جولعا قوياتىن كەز الدەقاشان كەلدى. ال, وتپەيدى دەگەن بوس ءسوز. اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ ءوزى ءار حالىق ءوزىنىڭ ۇلتتىق تاعامىمەن قورەكتەنۋى كەرەك دەگەنىن ەستىدىم. ونىڭ ۇستىنە قازاق بالاسىنىڭ نەبىر قيىن جىلداردا جانىن ساقتاپ قالعان دا وسى تارى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە بۇل داقىلدى داستارقان مازىرىنە كەڭىنەن ەنگىزسەك ودان ۇتىلمايمىز, – دەيدى تىنىشباي بەكەەۆ.
وسى ءبىر باعالى داقىلدىڭ باسىنان باعى تايۋى نەلىكتەن دەگەن سۇراقتى ماماندارعا دا قويىپ كورگەنبىز. ولار وتكىزەتىن جەر جوقتىعىن, تارىنى قۋىرۋ, ءتۇيۋدىڭ اۋىرلىعىن العا تارتادى. وڭاي ەش نارسە جوق. ءبىز ءوزى جايباسارلاۋ حالىقپىز. ۇلتتىق تاعامدارىمىز قىمىز بەن قازىعا شەتەلدىكتەر قىزىعىپ جاتقانى اناۋ. ءبىر كۇندەرى تارىعا دا نازارى اۋىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل. سوندىقتان تارىنى تەك قانا اقتوبەنىڭ عانا ەمەس, قازاقتىڭ برەندىنە اينالدىرۋدى وسى باستان ويلاستىرعان ارتىق بولماس ەدى. ءتىپتى, اڭگىمە برەندكە اينالدىرۋدا دا بولماس, ونى داستارقانىمىزدان ۇزىلمەيتىن ۇلتتىق تاعام رەتىندە باعاسىن ارتتىرىپ, ءباسىن كوتەرۋ كەرەك. سەبەبى, كۇندەلىكتى تۇتىنىپ جۇرگەن قاراقۇمىق پەن كۇرىشتەن قۇنارلىلىعى جوعارى ەكەنى الىمساقتان بەلگىلى جايت. ولاي بولسا, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارى تارى سوگىنىڭ بوتقاسىن جاساۋدى قولعا الۋى كەرەك.
سونداي-اق, ءوزىمىزدىڭ ازعانتاي ساندى ارميانىڭ تاعام تۇرىنە تارى بوتقاسىن كىرگىزۋ كەرەك. كورشىلەس ەلدەرگە شىعارۋدىڭ امالىن قاراستىرۋ دا ارتىق ەتپەس ەدى. ولاردا وزدەرىنىڭ ارميالارى بار ەمەس پە؟ بالاباقشالارىنا, مەكتەپتەرگە, اۋرۋحانا اسحانالارىنىڭ مازىرلەرىنە نەگە تارى بوتقاسىن ەنگىزبەسكە؟ ارينە, مۇنى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە شەشۋ قاجەتتىگى تۇسىنىكتى. سونداي-اق, تارىعا بولىنەتىن سۋبسيديانى ەكى ەسە كوبەيتۋ كەرەك, دەيدى عالىم شاكىر بەكەتوۆ. تارى ءوتپەيدى دەگەندە شيكىلەي الاتىنداردى العا تارتادى ماماندار. شيكى تارىنى وبلىستا تەك ەكى قۇس فابريكاسى عانا الادى, باسقا تاپسىراتىن جەر جوق, شارۋا قوجالىقتارى وزدەرى تۇتىنادى, از-كەم ارتىلعانىن جەكەلەرگە وتكىزەدى, دەيدى ولار.
بۇل قازىرگى تاڭداعى تارىنىڭ اينالاسىنداعى شىندىق. الايدا, تارىعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ وتىرعانى دا بايقالادى. سونداي-اق, تارىنىڭ تابىس كوزى بولا الاتىنىن دا جوققا شىعارماۋعا ءتيىسپىز.
قارالىق, قازىر قالا ماڭىنا الىس اۋىلداردان قونىس اۋدارۋشىلار تارىنى قۋىرىپ, ءتۇيىپ, اقتاپ دايىن ءونىم رەتىندە ساتىپ, كۇنكورىسىن ايىرىپ جۇرگەنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. جارتى كەلى تارىنىڭ باعاسى 350-400 تەڭگە تۇرادى. قارا ەسەپكە سالىپ قاراڭىز, سوندا ءبىر توننا تارىڭىز كەمى 700 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا اينالادى ەكەن. ارينە, تارىنى دايىنداۋدىڭ ازابى دا از ەمەس. بىراق, ونى دايىنداۋ تەحنولوگياسىن جەڭىلدەتۋ جولدارىن عالىمدار مەن ونەرتاپقىشتار تابا المايدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. قازىر دۇكەندەردە تارى سوگى سيرەكتەۋ ۇشىراسادى. سەبەبى, بەلگىلى, ونى وڭدەۋمەن اينالىسۋ كەمشىن.
راس, وبلىستا تارى وسىرۋگە دەن قويىپ وتىرعان بىرەن-ساران شارۋا قوجالىقتارى دا بار. ويىل اۋدانىنداعى «جۇما» شارۋا قوجالىعى وسىنداي يگىلىكتى ءىستى قولعا العان ات توبەلىندەي ازعانتاي شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى. مۇندا تارى ەگىستىگىن كەڭەيتۋ كوزدەلۋدە.
– تارىدان ءدۇنيەجۇزىلىك رەكورد جاساعان اتاقتى تارىشى شىعاناق بەرسيەۆتىڭ جەرىندە تۇرىپ بۇل داقىلدى ۇمىت قالدىرۋعا بولمايدى. استانادا وتكەن ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەلەرىنە بارعان ءبىرىنشى جىلى باسقاسىن ايتپاعاندا, 100 كەلى قۋىرىلعان تارى, 50 كەلى تالقان, ەكىنشى جىلى 250 كەلى تارى مەن 100 كەلى تالقان اپاردىم. بۇل جەڭسىك تاعامداردى حالىق قىل ۇستىنەن ءبولىپ اكەتتى. ياعني تارى تاعامىنا سۇرانىس جوعارى. سوندىقتان بۇل داقىلدى ءوسىرىپ قانا قويماي, ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋدى ويلاستىرۋ كەرەك. ونىڭ جوبا-جوسپارىن دا كوڭىلگە ءتۇيىپ ءجۇرمىن, – دەيدى «جۇما» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى جۇماباي جاقىپوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە.
قوبدا اۋدانى «قازاقستاننىڭ 30 جىلدىعى» جشس ديرەكتورى تىلەپجان يبراگيموۆ تا تارىنىڭ قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى داقىل ەكەنىن, وتكەن جىلى بارلىق ەگىس القاپتارى كۇيىپ كەتكەندە, 1000 گەكتار القاپتاعى تارىنىڭ ءار گەكتارىنان 10 تسەنتنەر ءونىم الىپ, جان ساقتاپ قالعاندارىن جاسىرمادى. بولاشاقتا تارى ەگىسى القابىن كەڭەيتۋگە باعىت ۇستاپ وتىرعانى دا سوندىقتان.
بايعانين اۋدانى جاستارىنىڭ تارىنى شيكىزات تۇرىندە ساتىپ الىپ, ونى دايىن اس ەتىپ ساۋداعا شىعارۋدى قولعا الىپ جاتقانى دا قۇپتارلىق باستاما. بۇل ءۇشىن ولار بيزنەس-جوبا قورعاپ, ەلىمىزدەگى «التىن قىران» قايىرىمدىلىق قورىنان 4 ميلليون تەڭگە ۇتىپ الدى. بۇرىندارى دا «اتىمتاي جومارتتىعىمەن» اتى شىعىپ جۇرگەن جەرلەس كاسىپكەر, «التىن قىران» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى يسلامبەك سالجانوۆتىڭ تارى وسىرۋگە كەلگەندە تارىلماي قولداۋ كورسەتۋى تاسادا قالعان تارىنىڭ «باعىن» اشادى دەپ ويلايمىز.
وسى قارجىعا شاعىن تسەح اشىپ, 2 ميلليون تەڭگەگە تارى وڭدەيتىن قۇرىلعى الۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازىر اۋدان ورتالىعىندا بۇرىنعى جيھاز تسەحى بولعان, بوس تۇرعان عيماراتتى تارى وڭدەيتىن تسەح ەتىپ اشۋدى كوزدەۋدە. ىشىنە جارىق پەن گاز تارتىلعان نىسانعا 1 ميلليون 200 مىڭ تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزبەك. ەگەر تسەح بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ىسكە قوسىلسا, وندا التى ادامعا تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. تارى ءوندىرۋ ىسىنە قاتىستى بيزنەس-جوبانى جۇزەگە اسىرۋ 4 ادامعا سەنىپ تاپسىرىلىپ وتىرعان كورىنەدى. جوسپار بويىنشا ولار التى ايدا ساۋدا اينالىمىنان 8 ميلليون 700 مىڭ تەڭگە پايدا تابۋى كەرەك ەكەن. قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى ءىرى ساۋدا جەلىلەرى باسشىلارىمەن, ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرى يەلەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. جاس كاسىپكەرلەر «التىن تارى» برەندتىك اتاۋىمەن ارنايى قوراپشادا ساتىلاتىن تارىنىڭ ساۋدادا سۇرانىسقا يە بولاتىنىنا سەنىمدى.
اقتوبەلىك ولكەتانۋشى رىسجان ءىلياسوۆا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە (7 ماۋسىم 2013 جىل) جاريالانعان «تارى برەندىمىزگە اينالسا دەيمىز» اتتى ماقالاسىندا: «… اقتوبە قالاسىنىڭ تاريحىندا قازىرگىدەي تارى ساتۋ بولعان ەمەس, سايىپ كەلگەندە, وسى تارىمىزدان ايىرىلىپ قالماي تۇرىپ, اقتوبەنىڭ برەندىنە اينالدىرساق ۇتىلمايمىز», دەۋى كىم-كىمدى دە ويلاندىرارى اقيقات.
سونىمەن تارىنى وتپەيدى ەمەس, ەكپەيدى-اۋ دەگەن ءتۇيىن جاساۋعا ابدەن بولادى. ەگەر قۋىرىلىپ, اقتالعان تارىنى دايىن تاعام رەتىندە دۇكەن سورەلەرىنە قولداعىدان ارزانداۋ باعامەن قويسا, حالىق دالادا ساتىپ تۇرعانداردان گورى ساپاسىنا كەپىلدىك بەرەتىن ساۋدا ورىندارىنان الادى دەپ ويلايمىز. رىسجان ءىلياسوۆانىڭ اقتالعان تارىنى ءوندىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن ەنگىزۋدى جولعا قويۋ قاجەتتىگى, سونداي-اق, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كورمەلەر مەن كونكۋرستار وتكىزۋ ارقىلى تارىدان جاسالاتىن تاعامداردىڭ ۇمىت بولعان تۇرلەرىن ءتىرىلتىپ, جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتقان ويلارىنىڭ دا جانى بار. بۇل باعىتتا تارىنى ناسيحاتتاۋىمىز دا, جارنامالاۋىمىز دا كەمشىن ءتۇسىپ جاتاتىنىن مويىنداۋىمىز كەرەك, ارينە.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.