الماس قۇرمانوۆ,
«مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك
ساقتاندىرۋ قورى» اق پرەزيدەنتى.
ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەتتەردەگى الەۋمەتتىك قورعاۋ – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى بولىگى جانە بارلىق ازاماتتاردى قامتيتىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى ولاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتىپ, ەڭبەك رەسۋرستارىن كەڭەيتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە ەكونوميكالىق ءوسىم مەن الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعىنا الىپ كەلەدى. سونداي-اق, الەۋمەتتىك قورعاۋ الەۋمەتتىك كەلىسىم مەن ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتىپ, قوعامعا جاعىمدى اسەر ەتەدى.
مەملەكەتتىك سوتسياليزمنەن ارالاس, كوپسالالى ەكونوميكاعا ءوتۋ قازاقستاندا تەك ەكونوميكادا عانا ەمەس, الەۋمەتتىك ساياسات سالاسىندا دا رەفورمالار جۇرگىزۋدى تالاپ ەتتى. ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىندا قازاقستان دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت بولىپ تابىلادى دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل – مەملەكەت ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن اسا جوعارى باعالايدى جانە وسى قۇقىقتاردى قورعاۋعا مىندەتتى دەگەن ءسوز. ادامنىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارىنىڭ ەڭ ماڭىزدىسى – ونىڭ ءومىر سۇرۋگە, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋعا, جۇمىسسىزدىقتان قورعالۋعا, مەديتسينالىق جانە باسقا دا الەۋمەتتىك كومەكتەرگە قۇقىعى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جانە ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا كورىنىس تاباتىن قوعامدىق ىنتىماقتاستىق پەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك قاعيداتتارى بويىنشا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ مودەلدەرى ودان ءارى جەتىلدىرىلۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا دامۋدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلەتىن جانە الەمدىك ەڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلەتىن الەۋمەتتىك قورعاۋ باعدارلامالارىنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايلارىنا تەز بەيىمدەلۋگە قابىلەتتى, ىڭعايلى شارالار قابىلدانۋدا.
ەگەر 1994 جىلى قازاقستاندا حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 700 دوللاردان ارەڭ اسسا, ال 2013 جىلى ول 12,8 مىڭ اقش دوللارىنا كوبەيدى.
2013 جىلى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن تابىسى بار حالىق سانى 1996 جىلمەن سالىستىرعاندا 12 ەسەگە ازايدى.
1-دياگرامما.
مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا, ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە قاتىسۋشىلار اراسىنداعى قايشىلىقتاردى جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان. سوعان قاراماستان, الەمدە دە, قازاقستاندا دا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ اۋقىمى مەن جىلدامدىعى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدى قارقىندى جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. ونىڭ سالدارلارى وڭىرلىك جانە جاھاندىق دەڭگەيدەگى ساۋدا مەن شارۋاشىلىقتىڭ قارقىندى دامۋىنا بايلانىستى قازاقستانعا دا بىلىنۋدە, جانە ەل اۋماعىنان تىس قالىپتاسقان تاۋەكەلدەر مەن سىن-قاتەرلەردى دە ەسكەرۋ قاجەت.
وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك ساياسات بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددەسىن ءتيىمدى قورعاۋعا باعىتتالعان. الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ ىشكى سەبەپتەرىنىڭ اراسىندا اسا ماڭىزدىسى بولىپ ەڭبەككە دەگەن ەرەكشە قاتىناستى قالىپتاستىرۋ, قانداي دا ءبىر قيىنشىلىقتار مەن جاعدايلارعا قاراماستان ءوزىنىڭ تاعدىرىن ءوزى جاساۋ قابىلەتى, ادامنىڭ ىستەپ وتىرعان جۇمىسىنا بەرىلگەندىگى اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسى ەڭبەككە دەگەن كوزقاراستىڭ قوعامنىڭ جەتىلۋىنىڭ ماڭىزدى ينديكاتورى ەكەندىگىن, ونىڭ دامۋى مەن پروگرەسكە دەگەن قابىلەتىنە قاتىناسىن ايقىنداپ بەردى. تەك ەڭبەك قانا ادامي قۇندىلىقتاردىڭ, بايلىقتىڭ ولشەمى رەتىندە كورىنەدى. مۇنسىز دامۋ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مىندەتتەرىنىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن قىزمەتكەردى جاساۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇل قۇندىلىقتاردى ءبىز الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مىندەتتەرىن شەشۋگە جۇمىلدىرۋدىڭ جانە قازاقستاندىقتاردىڭ نەگىزگى دالەلدى قۇرالى بولاتىن جاڭارتۋ يدەولوگياسىن قۇراۋشى رەتىندە قارايمىز. سوندىقتان مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشى جانە جۇمىسكەر اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ءبولۋ جولىمەن جۇمىس ىستەيتىن ادامدى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ءتيىستى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. حالىقارالىق تاجىريبەدە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ شىعىندى قايتارۋدا ۇجىمدىق ىنتىماقتاستىق نەگىزىندە ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتى جۇمىسىنان, ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن جانە تابىسىنان ايىرىلۋى سياقتى ءارتۇرلى تاۋەكەلدەردەن الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ءتۇرى ەكەندىگى بەلگىلى. الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ ەرەكشەلىگى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن جۇمىس بەرۋشىلەر مەن قىزمەتكەرلەردىڭ ماقساتتى جارنالارىنان قالىپتاساتىن, ارنايى بيۋدجەتتەن تىس قورلاردان قارجىلاندىرىلاتىنى بارشاعا ايان. ساقتاندىرۋ تولەمدەرى ناقتى ەڭبەك ۇلەسى مەن ساقتاندىرۋ ءوتىلىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى بولادى. بىراق, جەكە ساقتاندىرۋعا قاراعاندا الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋداعى ەكۆيۆالەنتتىلىك قاعيداتى تاۋەكەلدەر مەن ۇجىمدىق ىنتىماقتاستىقتى بىرىكتىرۋ قاعيداتتارىمەن بايلانىستى بولادى.
الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورلارىنىڭ قوعامدىق ماڭىزدى سيپاتىمەن قىزمەتكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ىنتىماقتى قاتىسۋ قاعيداتى ولاردى باسقارۋدىڭ ەرەكشەلىگىن ايقىندايدى. بۇل قورلار ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جانە كوممەرتسيالىق ەمەس شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى قاعيداتتارىمەن قىزمەت جاسايدى.
ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىن جانە تابىسىن جوعالتۋعا اكەلىپ سوقتىراتىن الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ ماڭىزدى تۇرلەرىنە: اۋىرۋ, وندىرىستىك جاراقات, كاسىبي اۋرۋلار, جازاتايىم وقيعا, انالىق جانە بالالىق, جۇمىسسىزدىق, كارىلىك, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاتادى. بۇل كورسەتىلىپ وتىرعان تاۋەكەلدەرگە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ ناقتى تۇرلەرى سايكەس كەلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا دامىعان ەلدەردە زەينەتتىك جانە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ باسقا دا تۇرلەرى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىمەن, ەڭبەك نارىعىمەن جانە دەموگرافيالىق ساياساتىمەن ۇيلەسىمدى بايلانىسقان الەۋمەتتىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق, قارجىلىق جانە مەديتسينالىق-وڭالتۋ جۇيەلەرىن بىلدىرەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
نەگىزىنەن ولار مىناداي ءۇش ماقساتقا قىزمەت ەتەدى:
– بارلىق ازاماتتارعا كەدەيلىكتەن قورعاۋدىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىن ۇسىنۋ;
– تاۋەكەلدەر تۋىنداعان جاعدايدا (كارىلىك, مۇگەدەكتىك, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جانە ت.ب.) جوعالتقان تابىستىڭ ورنىن تولتىرۋ;
– ۇزاق اۋىرعان جاعدايدا قولايلى كۇتىمگە قول جەتكىزۋ جانە ساپالى مەديتسينالىق كومەك, لايىقتى زەينەتاقى بەرۋ.
الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ ءاربىر ءتۇرىنىڭ شەڭبەرىندە جۇمىس بەرۋشىلەر مەن قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى قارجىلىق جۇكتەمەنى ءبولۋ, ولاردىڭ ساقتاندىرۋ جارنالارىن تولەۋگە دالەلدەمە قالىپتاستىرۋدا نەگىزگى كەزەڭ بولىپ تابىلادى. مۇنداي بولۋدە: ساقتاندىرۋ جارنالارىنىڭ 2/3 بولىگى جۇمىس بەرۋشىلەرگە جانە 1/3 قىزمەتكەرلەرگە ءبولىنۋى ءتيىمدى قاتىناستار دەپ ەسەپتەلەدى, كەيبىر ەلدەردە مەملەكەت الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ كەيبىر تۇرلەرىن دوتاتسيالايدى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا الەمنىڭ كەيبىر ەلدەرىندە ساقتاندىرۋ جارنالارىنىڭ جالپى سوماسى ەڭبەكاقى سوماسىنىڭ 50%-ىن قۇرايدى.
حالىقارالىق تاجىريبە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋداعى ساقتاندىرۋ تەتىكتەرىنىڭ جۇمىسىنىڭ مىناداي بازالىق العىشارتتارىنىڭ بولۋىن كورسەتتى:
- جالدامالى ەڭبەكتىڭ جاپپاي ءتۇرى (ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ جالپى سانىنىڭ 80%-دان استامى جالدامالى قىزمەتكەرلەر);
- تۇراقتى جالدامالى (قىزمەتكەر ەڭبەككە قابىلەتتى جاسىندا بارلىعى ەكى-ءۇش رەت جۇمىسىن اۋىستىرعان);
- تۇراقتى ەڭبەكاقى;
- جاردەماقى مەن زەينەتاقىنى قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋدى جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەر جۇزەگە اسىراتىن ساقتاندىرۋ نەگىزىندە بەرىلەدى.
بۇل رەتتە, ساقتاندىرۋ جارنالارىن تولەۋ كەزەڭدەرىنىڭ ۇزاقتىعى (30-40 جىل) ساقتاندىرۋ قاراجاتىنىڭ ساقتالۋ كەزىندەگى تۇراقتىلىعىنا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا شەتكى دەتسيليالار اراسىنداعى ەڭبەكاقى ديففەرەنتسياسى 1:6 ارتىق بولماعان جاعدايدا, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ قارجىلىق تەتىكتەرى ءتيىمدى جۇمىس جاسايدى. ەگەر بۇل كورسەتكىش 1:10 قۇراسا, ول جاڭىلىسا باستايدى, ال جوعارىلاعان كەزدە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگى تومەندەيدى, بۇل قۇبىلىس قازىردە رەسەيدە بايقالۋدا.
دجيني كوەففيتسيەنتى – حالىقتىڭ تابىسىنا قاتىستى قوعامنىڭ ءبولىنۋ دارەجەسىن سيپاتتايتىن كورسەتكىش. ونىڭ كومەگىمەن ازاماتتاردىڭ اقشالاي تابىسىنىڭ ديففەرەنتسياتسياسىنىڭ باعاسى جۇرگىزىلەدى. بۇل كوەففيتسيەنت 0- دەن ء(ابسوليۋتتى تەڭدىك) 1-گە دەيىن (تابىستىڭ تەڭسىزدىگى) تابىس شەگىندەگى ەلدەگى تۇرعىنداردىڭ اراسىنداعى تەڭدەي بولۋدەن تابىستاردى ناقتى ءبولۋدىڭ اۋىتقۋىن باعالايدى. سايكەسىنشە بۇل كورسەتكىش تومەن بولعان سايىن, قوعامداعى تابىستار تەڭدەي بولىنەدى.
قازاقستاندا 2005 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋىنا, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا, جۇمىسىنان ايىرىلۋىنا, جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا, جاڭا تۋعان بالانى اسىراپ الۋىنا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر تۋىنداعان جاعدايدا جۇمىس ىستەيتىن حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قوسىمشا ءتۇرى رەتىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن ءجۇز پايىز مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعام رەتىندە 2004 جىلى قۇرىلعان مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى (ماسق) 10 جىل ىشىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن جانە جۇمىس ىستەيتىن حالىقتىڭ قاناعاتتاندىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدا.
ماسق ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – جۇمىس بەرۋشىلەر مەن حالىقتىڭ اراسىندا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە نەگىزدەلگەن. بۇگىندە ءاربىر ادام جۇمىسقا تۇرعاندا ەڭ الدىمەن ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى, ەرەكشە جانە زياندى ەڭبەك جاعدايلارى مەن ەڭبەكاقىسىنىڭ مولشەرى كورسەتىلەتىن ەڭبەكشارتىنا وتىرۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىنۋى قاجەت. سونىمەن قاتار «مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تۋرالى» قر زاڭى اياسىندا ەڭبەك شارتىن جاساعاندا جۇمىس بەرۋشى اۆتوماتتى تۇردە جالدامالى قىزمەتكەرى ءۇشىن ماسق اي سايىنعى الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى تولەۋگە مىندەتتى. الەۋمەتتىك اۋدارىمدار ءبىزدىڭ ەڭبەكاقىمىزدان ۇستالمايدى, ول جۇمىس بەرۋشىنىڭ قارجىسى ەسەبىنەن تولەنەدى جانە جۇمىس بەرۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جاتادى.
قىزمەتكەر جۇمىس بەرۋشىنىڭ ماسق اي سايىنعى الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى ۋاقىتىندا جانە تولىق اۋدارۋىن قاداعالاپ وتىرۋى قاجەت, ويتكەنى, الەۋمەتتىك قاتەر تۋىنداعان جاعدايدا ماسق تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ءمولشەرىنە جۇمىس ءوتىلى مەن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەنگەن تابىس مولشەرى تىكەلەي اسەر ەتەدى.
ىنتىماقتى جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتى ءاربىر تاراپ – مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشىلەر جانە ازامات ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردىڭ بارلىق كولەمىن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ناقتى مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىك الۋدا الەۋمەتتىك سەرىكتەستىكتى كوزدەيدى.
قورىتا كەلە, بۇگىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ الەۋمەتتىك قاتەر تۋىنداعاندا جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتى قوسىمشا قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, قازىرگى زامانعى قازاقستانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ ماڭىزدى جانە قاجەتتى ەلەمەنتى بولىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. مىنە, وسىعان وراي ىنتىماقتى جانە ادىلەتتىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ونىڭ قاتىسۋشىلارىنا ولاردىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا, جاسىنا, جىنىسىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە بايلانىسسىز بىردەي مۇمكىندىكتەر مەن قۇقىقتاردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
ادامنىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە جەتۋى – مەملەكەتتىڭ, جۇمىس بەرۋشىنىڭ جانە ادامنىڭ ءوزىنىڭ بەلسەندى ومىرىندەگى بىرىككەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى.
1-كەستە
الەمنىڭ كەيبىر ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەلەرىندەگى
ساقتاندىرۋ جۇكتەمەسىن ءبولۋ كولەمى جانە پروپورتسياسى
ەل
ساقتاندىرۋ جارنالارى, ەڭبەكاقىدان, پايىزبەن
ەڭبەكاقىنىڭ جوعارعى شەگى, ودان جوعارى ساقتاندىرۋ جارنالارى ۇستالمايدى
جۇمىس بەرۋشىلەر
جۇمىس-كەرلەر
بارلىعى
اۆستريا
25,1
17,2
42,3
ايىنا 3,0 مىڭ ەۋرو
گەرمانيا
21,2
19,8
41,0
جىلىنا 51,0 مىڭ ەۋرو
گرەكيا
28,2
15,4
43,6
جوق
يتاليا
35,1
9,5
44,6
مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ءۇشىن جىلىنا 20,5 مىڭ ەۋرو
نيدەرلاندى
29,4
25,6
55,0
مۇگەدەكتەردى ساقتاندىرۋ ءۇشىن جىلىنا 37,7 مىڭ ەۋرو
فرانتسيا
38,9
12,5
51,4
جىلىنا 25,6 مىڭ ەۋرو
رەسەي
30,0
-
30,0
رەگرەستىك شكالا
قازاقستان
11,0*
10,0
21,0
ايىنا: الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ءۇشىن – 10 ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى (ەتج), جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى ءۇشىن – 75 ەتج
* قازاقستاندا جۇمىس بەرۋشىلەر مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا تولەنەتىن 5% الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى شەگەرە وتىرىپ, بيۋدجەتكە 11% الەۋمەتتىك سالىق تولەيدى
2-كەستە
حالىق تابىسىنىڭ ديففەرەنتسياتسياسىنىڭ ديناميكاسى
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
حالىقتىڭ ەڭ از قامتىلعان10%-ىن جانە ەڭ كوپ قامتىلعان 10%-ىنىڭ اراقاتىناسى (قورلار كوەففيتسيەنتى), رەت
رەسەي
15,2
15,9
16,7
16,6
16,6
16,6
16,2
16,4
16,2
قازاقستان
6,8
7,4
7,2
6,2
5,3
5,7
6,1
5,9
5,6
تابىستىڭ شوعىرلانۋ كوەففيتسيەنتى (دجيني يندەكسى)
رەسەي
0,409
0,415
0,422
0,421
0,421
0,421
0,417
0,42
0,418
قازاقستان
0,304
0,312
0,309
0,288
0,267
0,278
0,290
0,284
0,276
دەرەك كوزى: www.gks.ru; www.stat.gov.kz