ميلليونداعان تۇرعىنى بار مەگاپوليستەردى اسىراپ وتىرعان اينالاسىنداعى وبلىستار بولعانىمەن, وتاندىق ازىق-ت ۇلىكتى ءوندىرۋدىڭ عانا ەمەس, ساتۋدىڭ دا, ساقتاۋدىڭ دا وزىندىك ماسەلەلەرى بار. مىسالى, وسى اپتادا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا وڭىرلىك تاماق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر, سالالىق وداقتار وكىلدەرى مەن ازىق-ت ۇلىك نارىعى ساراپشىلارى توقايلاسقان ەدى.
اسىرەسە بۇل جيىن الماتى شاھارىنىڭ اينالاسىنداعى الماتى وبلىسىنا قاتىستى دەسەك بولادى. كەزدەسۋدە وتاندىق ونىمدەردى جەلىلىك بولشەك ساۋدادا ساتۋ مەن دۇكەن سورەلەرىندە يمپورتتىڭ سىرەسىپ تۇرۋىنا بايلانىستى قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەر ءسوز بولدى.
بارلىق تاراپتار بۇل احۋال قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرە تۇسەتىنىن تالقىلادى. قىسقاسى, جەرگىلىكتى ءوندىرۋشى ناقتى قولداۋ تاپپايىنشا, ونىڭ دامۋى تەجەلە بەرمەك, ياعني جالپى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا الىپ كەلمەك.
يمپورت الماستىرۋ قازاقستاندىق ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋدىڭ باستى تەتىگى دەسەك تە, مامانداردىڭ ويىنشا, ازىق-ت ۇلىك نارىعىندا جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر وكتەمدىك تانىتا المايتىن تۇستار بولعاندىقتان, ازىرگە سىرتتان تاسىلعان تاۋارلارعا قاناعات تۇتامىز. سەبەبى جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر قازاقستاندىقتاردى تولىعىمەن ساپالى دا ارزان ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى سەگمەنتتەردە دە ءالى دە ءالسىز. ويتكەنى ونىمدەردىڭ نەگىزگى بولىگى ساۋدا جەلىلەرى ارقىلى ساتىلادى, ال ولار وتاندىق تاۋارلاردى ساتۋعا اسا مۇددەلى ەمەس. جەلىلەرگە ەڭ تومەنگى باعا بويىنشا ءونىمنىڭ ماكسيمالدى كولەمى قاجەت بولسا, مۇنى كورشى رەسەي مەن بەلارۋستىڭ ءىرى وندىرۋشىلەرى وڭاي قامتاماسىز ەتە الادى.
ناتيجەسىندە, جەرگىلىكتى نارىق پەن ءونىم ساپاسىنا باعىتتالعان وتاندىق كاسىپورىندار مۇنداي باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە المايدى. وعان قوسا ءوز تۇتىنۋشىلارىمىز دا قولجەتىمدى يمپورتتىق ءونىمنىڭ نەدەن جاسالعانى تۋرالى ويلانىپ جاتپاستان, ارزانىن تاڭدايدى. وسىنىڭ ءبارى قوردالانا كەلە ازىق-ت ۇلىك ساپاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. بۇل بولاشاقتا ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا اۋىر تيەدى جانە شىعىنداردىڭ ارتۋىنا اكەلەدى.
سونىمەن بىرگە كەزدەسۋدە بولشەك ساۋداداعى يمپورتتىق تاۋارلارمەن ادىلەتسىز باسەكەلەستىك تاقىرىبى دا قوزعالدى. مىسالى, وتاندىق ءوندىرىستى سانيتارلىق-ەپيدەميالىق باقىلاۋ ورگاندارى ۇنەمى تەكسەرىپ وتىرادى. ال يمپورتتىق تاۋارلار قازاقستان نارىعىنا كىرگەن كەزدە ءبىر رەت قانا تەكسەرىلىپ, سودان كەيىن ءۇش جىل بويى يمپورتتىق ءوندىرۋشى تەكسەرۋسىز جۇمىس ىستەيدى. ناتيجەسىندە, كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, باقىلاۋدىڭ تولىق بولماۋى جانە تومەن وزىندىك قۇنعا ۇمتىلۋ كەزىندە جەكەلەگەن شەتەلدىك وندىرۋشىلەر ءوز ونىمدەرىنە زاتتاڭبالاردا كورسەتىلگەن ينگرەديەنتتەردى قوسۋدى قويعاندىقتان, تۇتىنۋشى تاۋاردا وندا قانداي سۋرروگات بار ەكەنىن بىلە المايدى. قازاقستاندىق سەس بۇل زاڭسىزدىقتاردى قاداعالاۋعا تىرىسپايدى. سەبەبى مۇنداي اۋقىمدى تەكسەرۋگە رەسۋرستارى جوق. سوندىقتان وتاندىق وندىرۋشىلەرگە وزىندىك تومەن قۇنىمەن, بىراق تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن جالعان ونىممەن باسەكەلەسۋگە تۋرا كەلەدى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, وسى كۇماندى ونىمدەرگە توسقاۋىل قويىلاتىن بولسا, وندا ىسىنە ادال وتاندىق وندىرۋشىلەر ءوز ءوندىرىسىن ارتتىرا الادى.
«بىلتىر قازان ايىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن «قر اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋ جونىندەگى 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق جوباسى» بەكىتىلدى, ونىڭ مىندەتىنىڭ ءبىرى – نارىقتى جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارى تۇتىنۋشىنى ساپالى ونىممەن جەتكىزۋگە دايىن بولعانىمەن, وكىنىشكە قاراي, ازىرگە قازاقستان نارىعى يمپورتتىق ونىممەن مولشەردەن ارتىق تولىققان, ال اعىمداعى گەوساياسي جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, يمپورتتى الماستىرۋ بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى. وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن, اسىرەسە زاڭنامالىق دەڭگەيدە, باسىم جاعدايلار جاساپ, ساۋدا جەلىلەرىمەن يمپورتتى الماستىرۋ ماسەلەسىن رەتتەۋ قاجەت. وندىرۋشىلەر بۇل ماسەلەنى ءوز بەتىنشە شەشە المايدى. ال ساۋدا جەلىلەرى – ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساتۋدىڭ نەگىزگى ارناسى. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن وندىرۋشىلەر تاراپىنان دا, ريتەيل تاراپىنان دا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى, ساراپشىلار مەن بيزنەس وكىلدەرىن تارتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز, دەيدى «قازاقستاننىڭ ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى» اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى يۋليا نام.
وتاندىق وندىرۋشىلەر وزدەرىنە قاتىستى سالا ماسەلەرىمەن ءبولىستى. ماسەلەن, ولار وتاندىق ءوندىرىستى ساقتاۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ ساياساتى كەرەك ەكەنىن كەزەكتى رەت العا تارتتى.
«سوڭعى ۋاقىتتا رەسەيدەن تاسىلاتىن جۇمىرتقا سانى كوبەيدى. سەبەبى بۇل ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى الدەقايدا ارزان. قازاقستاندىق قۇس فابريكالارىنىڭ كوپشىلىگى 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا شىعىنعا باتتى. ويتكەنى جۇمىرتقا باعاسىن وزىندىك قۇنىنان تومەن قويۋعا ءماجبۇر بولدى. جۇمىرتقا تەز بۇزىلاتىن ءونىم, سوندىقتان ونى جىلدام ساتۋ ماڭىزدى. ال ءبىزدىڭ نارىقتا ارزان باعامەن رەسەيلىك ءونىم قاپتاپ تۇر. وعان قوسا شەكارالار جابىلىپ قالعاندىقتان, ءبىز ءوز ونىمدەرىمىزدى ەكسپورتقا جىبەرە المادىق. قازاقستاندىق جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر جىلىنا 5 ملرد جۇمىرتقا شىعارا وتىرىپ, ىشكى نارىقتى ءوز ونىمدەرىمەن 100%-عا قامتاماسىز ەتەدى. يمپورتتىق جۇمىرتقا ءبىزدىڭ نارىققا كەلگەندە, وعان قوسا تومەن باعامەن, نارىق شامادان تىس تولىپ كەتەدى. ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ ءۇشىن كاسىپورىنداردىڭ نارىقتىق باعادان تومەن باعامەن جەمگە دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان جەم قورلارىن قۇرۋ قاجەت. سوندىقتان ءبىز ءۇشىن يمپورتتىق تاۋاردى اكەلۋدى رەتتەۋ مەن جەمشوپ قورلارىن قۇرۋ ماسەلەسىندە مەملەكەتتىڭ قولداۋى ماڭىزدى. ءونىمدى ساتۋعا كەلەتىن بولساق, وندىرۋشىلەر ساۋدا جەلىلەرىندە ساتىلعان تاۋار ءۇشىن تولەمدەر بويىنشا كىدىرىسكە ءجيى تاپ بولادى, كەلىسىمشارت بويىنشا ءبىر تالاپ, ءىس جۇزىندە جاعداي مۇلدەم باسقا», دەيدى «الساد قازاقستان» جشس قارجى ديرەكتورى ەلدار ايگينين.
تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلار اراسىندا ازىق-ت ۇلىك ءپاتريوتيزمىن تاربيەلەۋ, وعان مەملەكەت تە, جاقىندا «قازاقستاندا جاسالعان» ناۋقانى وتكىزىلگەن سۋپەرماركەتتەر دە قاتىسا الادى. وكىنىشكە قاراي, وتاندىق ونىمدەرگە جارقىن ستيكەرلەرمەن جابدىقتالعان جەكە سورەلەر بولىنگەن پايدالى باستاما قازىر توقتاتىلدى. ارينە, تۇتىنۋشىلار ءونىمدى قازاقستاندا وندىرىلگەندىكتەن عانا ساتىپ الماۋعا ءتيىس, بىراق ولار وزدەرىنىڭ ساپالى ارتىقشىلىقتارى تۋرالى دا ءبىلۋى قاجەت جانە جەرگىلىكتى ونىمدەردى ساتىپ الا وتىرىپ, قازاقستاندىقتار ءوز ەكونوميكاسىن جانداندىرۋعا, جۇمىس ورىندارىن اشۋعا سەپتەسەتىنىن, وسىنىڭ ەسەبىنەن اۋرۋحانالار, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار سالىناتىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى تولىقتىراتىنىن ەستە ۇستاعاندارى ءجون.
ساۋدا جەلىلەرىنىڭ مولشەرىن رەتتەۋ مەن ولاردىڭ نارىقتا ۇستەمدىگىن بولدىرماۋدى كوزدەيتىن ەۋروپالىق ۇلگى بويىنشا زاڭنامالىق دەڭگەيدە وتاندىق ءوندىرۋشى ءۇشىن باسىم جاعدايلار جاسالعان كەزدە, ولاردىڭ يەلەرىنىڭ پايداسى ءبارىبىر ساقتالادى. ويتكەنى ولار بۇگىندە وندىرۋشىلەر ەسەبىنەن العان بونۋستار مەن ايىپپۇلداردىڭ الۋان تۇرلەرىنەن ەمەس, ساۋدا ۇستەمە باعاسىنان كىرىس الۋدى جالعاستىرادى.
سونداي-اق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى قازىر كوزگە ۇرىپ تۇرعان يمپورت ۇستەمدىگى تۇتىنۋشىلارعا دا, وندىرۋشىلەرگە دە, مەملەكەتكە دە ءتيىمدى ەمەس دەپ سانايدى.
«اتامەكەن» ءۇشىن مۇددەلەر تەڭگەرىمىن ساقتاۋ ماڭىزدى, سەبەبى پالاتا بارلىق كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن قولدايدى. بىراق ءبىز بولشەك ساۋدا جەلىلەرىندە ءونىمدى ساتۋ كەزىندە ۇلكەن قيىندىققا تاپ بولاتىن وتاندىق تاماق وندىرۋشىلەردىڭ مۇڭىن ەستيمىز. قوردالانعان ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن «اتامەكەن» الاڭىن ۇسىنۋعا دايىنبىز. ەركىن ساۋدا قاعيداتتارى, ءسوزسىز, ماڭىزدى, الايدا ءبىز ءۇشىن ەلدىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى دە ماڭىزدى. بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ, ساۋدانى رەتتەيتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ قاتىسۋىمەن وڭتايلى شەشىمدى بىرگە تابا الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىز», دەيدى «اتامەكەن» ۇكپ جەتىسۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى داۋرەن وڭالباەۆ.
كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى سالاسىنا جەتەكشىلىك ەتەتىن مەملەكەت وكىلدەرى وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ وتىنىشتەرىن تىڭداپ, قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ ەل نارىعىنداعى ۇلەسىن ارتتىرۋعا قاتىستى شارالار قابىلدايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ويتكەنى جەرگىلىكتى ونىمدەردى ساتۋ ماسەلەسى قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە وزەكتى بولىپ تۇر. مەملەكەت تاراپىنان ناقتى پوزيتسيانىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى ويىن ەرەجەلەرىن ساۋدا جەلىلەرى بەلگىلەيدى. ال قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ءوندىرىس پەن جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر. بۇل جاعداي ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنا قاۋىپ توندىرمەۋگە ءتيىس.
الماتى