فەرمەرلەردى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەت تەحنيكامەن قارۋلاندىرىپ, وڭىرلەردى وركەندەتۋگە ۇلەس قوسادى دەپ سەنىم ارتىلعان «قازاگروقارجى» اق سوڭعى ۋاقىتتا باعىتىنان جاڭىلىپ جۇرگەندەي. ليزينگكە العان تەحنيكاسىنىڭ تولەمىن كەشىكتىرگەن نەمەسە قارجىلىق قيىندىقتان كەلىسىمشارتتىڭ كەيبىر تارماقتارىن ورىنداي الماي وتىرعان شارۋالاردى كومپانيا قوس وكپەدەن قىسىپ, ءتۇرلى باسسىزدىققا بارعان. مۇنداي شەكتەن تىس شارالار وڭىردەگى ديقانداردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ وتىر.
«قازاگروقارجى» كومپانياسى قازاقستاندىق فەرمەرلەرگە ءتيىمدى شارتتارمەن جاڭا تراكتور, كومبايندار, تۇقىم سەپكىش جانە ەگىس كەشەندەرىن ساتىپ الۋعا كومەكتەسەدى. سوڭعى 22 جىلدا ونىڭ قولداۋىمەن ەل فەرمەرلەرى 66,3 مىڭ ءتۇرلى تەحنيكا يەلەنىپ, اگروكەشەنگە اكتسيونەرلىك قوعامدىق 1 ترلن تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا قۇيعان. الايدا كەيىنگى جىلدارى قارجى ۇيىمىنىڭ وڭىردەگى فيليالىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى كىلتيپان كوپ. شالعايدا تۇراتىن شارۋالار قۇجات جيناۋ ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنا ءجيى سابىلاتىنىن, ونىڭ ءوزى كوكتەمگى جانە كۇزگى ناۋقاندار بارىسىندا قيىندىق تۋدىراتىنىن ايتادى. ونىڭ ۇستىنە فيليالمەن جاسالاتىن كەلىسىمشارتتىڭ تارماقتارىنا قاتىستى كۇمان كوپ. مامىلەدەگى كەيبىر شارتتاردىڭ ءمانىسىن تۇسىنبەگەن اۋىلداعى اعايىن اسىعىستىقپەن قولىن قويا سالىپ, سوڭىنان بارماق تىستەپ قالىپ ءجۇر.
وڭىردەگى بىرنەشە قوجالىق وكىلدەرى تەحنيكانى ءاۋ باستا ليزينگكە الاردا كورسەتىلمەگەن قوسىلعان قۇن سالىعى ويدا جوقتا الدارىنان شىعا كەلگەنىن, قارجى ۇيىمى سول ءۇشىن تەحنيكانىڭ باستاپقى قۇنىن ءوسىرىپ, قىرۋار قاراجات تالاپ ەتىپ وتىرعانىن اشىنا جەتكىزدى.
ءبىر قىزىعى, ليزينگكە الىناتىن كەز كەلگەن تەحنيكا نەسيە تولەنىپ بىتپەيىنشە جەتكىزۋشى ديلەرلەردىڭ اتىندا بولادى ەكەن. ەگەر فەرمەر نەسيە تولەۋدە ءسال بوساڭدىق تانىتسا, شارۋاسى ءبىتتى دەي بەرىڭىز. تەحنيكا ونىڭ اتىندا بولماعان سوڭ قارجى ۇيىمى كەز كەلگەن ۋاقىتتا تارتىپ الىپ, ەكىنشى نارىق ارقىلى باسقا شارۋا قوجالىعىنا ساتا سالۋعا ابدەن قۇقىلى. ال شارۋانىڭ سول ۋاقىتقا دەيىن جۇرگىزىپ كەلگەن تولەمدەرى, العاشقى جارناسى قايتارىلمايتىنى انىق دۇنيە. شارتتا, اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ ىشكى قۇجاتتارىندا ءدال وسىلاي دەپ كورسەتىلگەن. ليزينگكە تەحنيكا تاراتاتىن ۇيىم ء«وزىم قوجا, ءوزىم بي» قاعيداتىن ۇستانىپ, شارۋالاردىڭ جاعدايىمەن ساناسپايتىنداي دەڭگەيگە جەتكەن. ال فەرمەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا قابىلەتتى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر تابىلماي تۇر. اۋىلداعى اعايىن تەحنيكاسىنان ايىرىلىپ قالام با دەپ الاڭداپ ءجۇرىپ, شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن جوعالتۋدا.
ماسەلەن, پاۆلودارلىق «التاي» شارۋا قوجالىعى بيىلعى ءساۋىر ايىندا قۇنى 10 ملن 380 مىڭ تەڭگە تۇراتىن «بەلارۋس-920» تراكتورىن ليزينگكە ساتىپ الىپتى. جەتكىزۋشى «پاۆلودارسنابسبىت» جشس ونى «ماشينوسترويتەلنىي زاۆود متز-كازاحستان» سەرىكتەستىگىنەن اكەلىپ بەرگەن. قوجالىق تەحنيكا ءۇشىن 20,2 پايىز العاشقى جارناسىن تولەپ, وسى جىلعى ماۋسىم ايىندا ونى وزىنە قابىلداپ الادى. الدىن الا جاسالعان مامىلەدە جانە كەيىنگى قوسىمشا شارتتا قوسىلعان قۇن سالىعى (ققس) تۋرالى تارماقتار بولماعان ەكەن. الايدا جۋىقتا «قازاگروقارجىنىڭ» وڭىرلىك فيليالى سالىق كودەكسىنىڭ 394-بابى, 38-تارماقشاسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, فەرمەر تراكتور قۇنىنان 12 پايىز قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋگە ءتيىس ەكەندىگى تۋرالى حابارلاما جىبەرگەن. ءسويتىپ, شارۋا ءۇشىن ءبىر اي ىشىندە الگى «بەلارۋستىڭ» قۇنى باقانداي 1 ملن 245 مىڭ تەڭگەگە قىمباتتاپ شىعا كەلگەن. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ 2018 جىلعى 27 اقپانداعى №16 757 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن قوسىلعان قۇن سالىعىنان بوساتىلاتىن كولىك قۇرالدارى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ تىزبەسىندە بۇل تەحنيكالارعا قۇن سالىعى قاراستىرىلمايتىنى ايدان انىق جازىلعان. الايدا سالىق كودەكسىنىڭ 298-بابىنا ەنگىزىلگەن جۋىقتاعى وزگەرىستە كەرىسىنشە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنا قوسىلعان قۇن سالىعى تولەنۋگە ءتيىس دەپ كورسەتىلىپتى. وسىنى نەگىزگە العان قارجى ۇيىمى ەندى شارۋالارعا تىزەسىن باتىرىپ, ءار ساتىلعان تراكتوردان ميلليونداعان تەڭگە پايدا كورمەك نيەتتە.
«التاي» شارۋا قوجالىعى اگروكەشەن سۋبەكتىلەرىن قارجىلىق ساۋىقتىرۋ بويىنشا ليزينگتىڭ سىياقى مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسى بويىنشا Qoldau.kz ارقىلى ءوتىنىش بەرگەن ەكەن. الايدا «قازاگروقارجى» اق فەرمەردىڭ ءوتىنىشىن قابىلداۋدان باس تارتىپتى. سەبەبى تولەنبەگەن ققس شارۋانىڭ موينىندا تۇرعان قارىز رەتىندە شىعا كەلگەن. ال فەرمەرمەن بۇل بويىنشا قوسىمشا شارت تا جاسالماپتى. ەكى ورتادا شارۋا بايعۇس شىرىلداپ وتىر.
مۇنداي قارجىلىق كەدەرگىلەرگە جەرگىلىكتى «ورمانشى» جانە «ۋاق» قوجالىقتارى دا ۇشىراسقان. «ورمانشى» شق باسشىسى ەرعانات جۇماباەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, ءاۋ باستا ول جەرگىلىكتى فيليالعا بارعاندا ليزينگ بەرۋشى كومپانيا وعان تەحنيكانىڭ تولىق قۇنى مىناۋ دەپ بەلگىلى ءبىر سومانى اتاعان. قۇن سالىعى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمادى دەيدى شارۋا.
– سايىپ كەلگەندە قارجى ۇيىمى شارۋالاردىڭ زاڭ بىلمەيتىنىن پايدالانىپ, ءوز پايداسىنا قوسىمشا شارت جاساۋعا ارەكەتتەنىپ وتىر. ءبىز بۇل كومپانيانىڭ الدىندا ءالسىزبىز, ەش قۇقىعىمىز قورعالماعان. بارلىق تالاپتى ولاردىڭ زاڭگەرلەرى ويلاپ تاۋىپ, رەتى كەلسە وزگەرتە بەرەدى. قوسىمشا شارتتا ەڭ سوڭعى باعا دەپ كورسەتىلىپ تۇرعان سوڭ قول قويعانمىن. ەندى كەلىپ قۇن سالىعىن قايدان الىپ وتىرعانى تۇسىنىكسىز. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق ورنالاسقان اۋماقتا فەرمەرلەر 20-دان استام تەحنيكانى ليزينگكە الىپ وتىر. ولاردىڭ بارلىعىنان ميلليونداپ سىپىرا بەرسە, نەمىز قالادى؟
پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداپ, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن ارتتىرۋ كەرەك دەپ مەزگىل سايىن تاپسىرما بەرەدى. بىراق «قازاگروقارجى» سياقتى ۇيىمدار ءبىزدى ودان سايىن قىسپاققا الىپ, جۇمىس ىستەتكىزبەي وتىر. مەن تراكتوردىڭ باستاپقى جارناسىنىڭ وزىنە قارىزدانىپ, قاۋعالانىپ ءجۇرىپ قاراجاتتى ارەڭ جينادىم. ەندى قوسىمشا سالىق ءۇشىن 1,2 ملن تەڭگەنى تاۋىپ بەرە قوياتىن جاعدايىم جوق. قازىر مال ازىعىن جەتكىلىكتى شاۋىپ الۋ ءۇشىن كۇنى-ءتۇنى جانتالاسىپ جاتىرمىز. اۋىلداعى جۇرتتىڭ بەينەتىن بۇلار بىلەدى دەيمىسىڭ, – دەپ قىنجىلادى شارۋاشىلىق باسشىسى.
الپاۋىت كومپانيانىڭ قىساستىق ارەكەتتەرى مۇنىمەن عانا بىتپەيدى. بىلتىر جىل سوڭىندا ۇيىم «تايلاق» شق-عا قۇنى 56 ملن تەڭگەدەن اساتىن كومبايندى ليزينگكە بەرگەن. ەگىن ءوسىرۋشى قارجىلىق قيىندىقتارعا بايلانىستى العاشقى تولەمىن ءبىراز ۋاقىت كەشىكتىرىپ, ءبولىپ تولەۋگە ءماجبۇر بولادى. تەحنيكانىڭ قۇنى ارزان ەمەس, كادىمگى تراكتوردان بەس ەسەگە قىمبات تۇرادى. سوعان وراي ءبىراز ۋاقىت بەرۋدى سۇراعان ەكەن. الايدا فيليالدىڭ ماماندارى بيىل كوكتەمدە شارۋا قوجالىعىنىڭ تەحنيكا پاركىنە بارىپ, اي-شايعا قاراماستان كومبايندى تارتىپ اكەتكەن. ءارى ونى كوپ كۇتتىرمەي «ديدار» شق-عا ساتىپ جىبەرگەن. «تايلاق» «قازاگروقارجىنى» سوتقا بەرگەنىمەن, ونىڭ ناقتى شەشىمى شىقپاپتى. ال سوتتىڭ شەشىمى شىقپاي م ۇلىكتىڭ باسقا پايدالانۋشىعا بەرىلۋىنە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. اكتسيونەرلىك قوعام زاڭ تالاپتارىن ورەسكەل بۇزعانىمەن قويماي, كومبايننىڭ الدەبىر تەتىگىن ىستەن شىعارعانى جانە شارت تارماقتارىن ورىنداماعانى ءۇشىن فەرمەردەن 720 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل ءوندىرىپ الۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. سوتقا بۇل بويىنشا تالاپ ارىز بەرىپ تە قويعان.
وڭىرلىك كاسىپكەرلەر قۇقىعىن قورعاۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نابيەۆ قارجى ۇيىمىنىڭ بۇل ارەكەتتەرىن فەرمەرلەرگە جاسالعان قىسىم دەپ باعالايدى. مامىلە مەن قوسىمشا كەلىسىمشارتتاعى تارماقتاردىڭ قارىز الۋشىعا دۇرىس تۇسىندىرىلمەۋى, كەيبىر تارماقتاردىڭ كليەنتكە ەسكەرتىلمەستەن قوسىلۋى, تەحنيكا قۇنىنىڭ ناقتى سوماسى كورسەتىلمەۋى سياقتى ماسەلەلەر بويىنشا اۋىلداعى كاسىپكەرلەر ءجيى شاعىم تۇسىرەدى.
– بۇل كەلەڭسىزدىكتەر ەڭ اۋەلى وسى باعدارلامانى قارجىلاندىراتىن ەل ۇكىمەتىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى. شالعاي اۋىلدا شارۋا باققان ادامدار كوپ نارسەنى تۇسىنبەيتىنىن بىلەتىن كومپانيا قۋلىققا باسۋى دا مۇمكىن. الداعى ۋاقىتتا ءبىز بۇل ماسەلەلەر بويىنشا وبلىستىق پروكۋراتۋراعا, قارجى ۇيىمىنىڭ رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنا, «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا جانە جاۋاپتى مينيسترلىككە ۇسىنىستار جاسايمىز. ەڭ اۋەلگى ماقساتىمىز – شارۋالارمەن جاسالعان بارلىق ليزينگتىك كەلىسىمشارتتاردى ءسۇزىپ شىعۋ. بىلۋىمىزشە, وندا تۇسىنىكسىز ءارى سولقىلداق تالاپتار كوپ. ونىڭ بارلىعى «قازاگروقارجىنىڭ» مۇددەسى ءۇشىن جازىلعان. ال شارۋانى ىقتيمال جاعدايلاردا قالاي قورعاۋعا بولادى؟ وسى ماسەلەنى ۇكىمەت دەڭگەيىندە كوتەرەتىن بولامىز, – دەيدى ن.نابيەۆ.
ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى العاشقى ورىنعا شىعىپ وتىرعان زاماندا اۋىلداعى ديقاندار مەن مال ءوسىرۋشى اعايىن ەل حالقىنىڭ اسىراۋشىسى ەكەنىن تۇسىنىكتى. ۇكىمەتتەن بولىنگەن قاراجاتقا ساتىپ الىنعان تەحنيكانىڭ يگىلىگىن شارۋا كورمەگەندە, كىم كورەدى؟ كاسىپ يەلەرىن رەتى كەلسە تىزەگە سالىپ, دەگەنىنە كوندىرۋگە ۇيرەنىپ قالعان, ۇنەمى قاتاڭ شارالار ءپرينتسيپىن ۇستاناتىن «قازاگروقارجىنىڭ» بۇل تەرىس ارەكەتتەرى جازاسىز قالمايدى دەپ سەنەمىز.
پاۆلودار وبلىسى