سارا كامەرون (Sarah Cameron) – 1977 جىلى اقش-تىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا تۋعان. ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە باكالاۆر جانە ماگيستر, يەل ۋنيۆەرسيتەتىندە PhD دارەجەسىن قورعاعان. قازىر مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (كوللەدج پاركى) تاريح پروفەسسورى بولىپ قىزمەت اتقارادى. ورتالىق ازيا مەن قازاقستان تۋرالى بىرنەشە تىلگە اۋدارىلعان زەرتتەۋ كىتابى مەن ونداعان عىلىمي ماقالالاردىڭ اۆتورى. تاياۋدا سارا حانىممەن از-كەم اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋعان ەدى.
– سارا حانىم, قازاقستانعا قوش كەلدىڭىز! ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەن الدىڭعى ساپارىڭىزدان بەرى ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتىپتى. قازىر قانداي تاريحي تاقىرىپپەن اينالىسىپ جاتقانىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى. ونىڭ قازاقستانعا قاتىسى بار ما؟
– راحمەت! قازىر ارال اپاتى تۋرالى كىتاپ دايىنداۋ ۇستىندەمىن. بۇل ورتالىق ازيا مەن كسرو تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى ەپيزود, ايتسە دە, امەريكالىق اۋديتورياعا تانىس ەمەس. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپ بويىنشا مۇراعات دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن اعىلشىن تىلىندەگى كىتاپتار جوق. مەنىڭ بولاشاق كىتابىم ءحىح عاسىردا رەسەي يمپەرياسىنىڭ وسى ايماققا كەلۋىنەن باستالىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ارال ماسەلەسىن قاراستىرادى. زەرتتەۋ جۇمىسىمنىڭ اياسىندا مەن قازاقستان, وزبەكستان, رەسەي (ەگەر جۇمىس ىستەۋگە ساياسي جاعداي مۇمكىندىك بەرسە), سونداي-اق اقش (ۆاشينگتونداعى دۇنيەجۇزىلىك بانك مۇراعاتى) مۇراعاتتارىندا جۇمىس ىستەۋدى, سونداي-اق تەڭىزگە جاقىن تۇراتىن ادامدارمەن كەزدەسىپ, سۇحباتتاسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن.
ارينە, 1930 جىلدارداعى قازاق اشارشىلىعى ماسەلەسىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرامىن. مەن بۇل سالاداعى زەرتتەۋلەردىڭ توقتالماي, ءارى قاراي جالعاسقانىن قالايمىن. ويتكەنى بۇل تاقىرىپ مەنىڭ جۇرەگىمە وتە جاقىن. ءساتىن سالسا اشتىق تاقىرىبىنا قاتىستى ەكى ماقالا جاريالاۋ ويىمدا بار. بىرىنشىسىندە, مەن قازاق اشارشىلىعىن ۋكرايناداعى اشتىق ناۋبەتىمەن سالىستىرامىن. ۋكرايناداعى اشارشىلىق امەريكالىق اۋديتورياعا جاقسى تانىس, بۇل تۋرالى جاريالانىمدار جەتكىلىكتى. مەنىڭ ويىمشا, ەكى زاماناۋي تراگەديانىڭ ورتاق تۇستارى كوپ. ال ەكىنشى ماقالام قازاق اشارشىلىعىنىڭ تۇرعىندار جادىنداعى ورنىنا ارنالادى. ارينە, ەڭ الدىمەن, بۇل ماسەلە قازىرگى قازاقستاندا قالاي ەسكە الىناتىنىنا نازار اۋدارماقپىن.
– جاڭا زەرتتەۋ تاقىرىبىڭىز تۋرالى دا كىتاپ شىعاراسىز عوي, سوندا؟ ءسىز ارال پروبلەماسىن جاھاندىق ەكولوگيالىق پروبلەمالار تۇرعىسىنان قاراستىراسىز با, الدە ونى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان زەرتتەپ جاتىرسىز با؟
– ارال تۋرالى زەرتتەۋىم جەكە كىتاپ بولىپ شىعادى. ونى اياقتاۋ ءۇشىن ماعان ءالى بىرنەشە جىل قاجەت, ويتكەنى مەنىڭ قولعا العان جوبام بويىنشا ءتۇرلى ەلدە كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى مىندەتتەيدى.
مەن ارال تەڭىزى پروبلەماسىن جان-جاقتى زەرتتەپ جاتىرمىن, ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي تاريح قامتىلعان كوپقىرلى تالداۋ جاساۋ جوسپارلانعان. قازىرگى ۋاقىتتا جەر بەتىندەگى سۋ, وزەن-كولدەر ماسەلەسى وتە وزەكتى. ماسەلەن, كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن ادامداردىڭ تابيعاتقا قارسى ارەكەتىنىڭ سالدارىنان اقش-تاعى كوپتەگەن كول كەۋىپ, تارتىلىپ, جوعالىپ جاتىر. ارال تەڭىزىنىڭ مىسالى بولاشاقتا وسىنداي وتكىر ماسەلەلەردى قالاي شەشۋگە بولاتىنىن جاقسى تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى دەپ ويلايمىن. سونىمەن قاتار زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ماقتا ءوسىرۋدىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدا نەعۇرلىم ءتيىمدى ادىستەرىن دامىتۋدىڭ ىقتيمال جولدارىنا ءجون سىلتەۋى كەرەك.
ارال تەڭىزىنىڭ مىسالى سونداي-اق باسقا دا كوپتەگەن ماڭىزدى تاريحي ماسەلەنى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ارال تەڭىزى وعان جاقىن جەردە ءومىر سۇرگەن حالىقتاردىڭ مادەنيەتى ءۇشىن دە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ارال تەڭىزى داعدارىسى ولاردىڭ ءومىر سالتىن قالاي وزگەرتكەنىن تۇسىنگىم كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا تەڭىزدىڭ قازاقستان جاعى وزبەكستانمەن شەكتەسەتىن ايماقتارعا قاراعاندا وڭالىپ كەلەدى, سۋ قورى مولايۋدا, تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا قاتىستى پروبلەمالار دا از. مەن تاريحشى رەتىندە وزىمە «نەگە بۇلاي؟» دەپ سۇراق قويامىن. وسىنداي ءتۇرلى سالدارعا اكەلگەن تاريحي فاكتورلاردى تالداپ كورگىم كەلەدى. سونداي-اق ارال تەڭىزى تاقىرىبى بىزگە ورتالىق ازياداعى ۇلتشىلدىقتىڭ دامۋىنا – ايماقتاعى ەكولوگيالىق قوزعالىس ارال داعدارىسى شيەلەنىسە تۇسكەن 1980 جىلدارى پايدا بولۋىن تالداۋعا, ءارى كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا اكەلگەن بىرقاتار فاكتوردى تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى دەپ ويلايمىن.
– ءسىزدىڭ «اشتىق جايلاعان دالا. اشارشىلىق, وزبىرلىق جانە كەڭەستىك قازاقستاندى ورناتۋ» اتتى سوڭعى كىتابىڭىزدى قازاق وقىرماندارى جىلى قابىلدادى جانە ول ءبىزدىڭ ەلدە كەڭىنەن تارالدى. عىلىمي باسىلىمداردا كاسىپقوي تاريحشىلارىمىز ايتقان بىرقاتار وڭدى پىكىر جاريالاندى. تاقىرىپقا قايتا ءبىر ورالىپ, ارىپتەستەرىڭىزدىڭ پىكىرلەرى مەن ەسكەرتپەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, اتالمىش مونوگرافياڭىزدى تولىقتىرۋ نيەتىڭىز بار ما؟
– شىنىن ايتۋ كەرەك, مەن بۇل زەرتتەۋدى باستاپقىدا امەريكالىق اۋديتوريا ءۇشىن جازدىم. ۋنيۆەرسيتەتتە تۇراقتى (tenure) پروفەسسور قىزمەتىن الۋ ءۇشىن ماڭىزدى جەكە جۇمىس جازۋعا مىندەتتى بولدىم. بۇل كىتاپ قازاقستاندا سونشالىقتى تانىمال بولادى دەپ ويلاماپپىن! دەگەنمەن كىتاپقا دەگەن قازاقستانداعى وڭ كوزقاراس زەرتتەۋىمنىڭ ەڭ جاعىمدى ناتيجەسى بولدى دەپ ايتا الامىن. كىتابىمدى قازاق وقىرماندارىنىڭ قىزىعۋشىلىقپەن قۋانا قابىلداعانىن ءبىلۋ – مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە.
كىتاپقا نە قوساتىنىم تۋرالى ايتۋ دا قيىن. ويتكەنى 1930 جىلدارداعى اشارشىلىق – وتە اۋقىمدى تاقىرىپ جانە ونىڭ بارلىق قىر-سىرىن ءبىر كىتاپقا سىيعىزىپ شىعۋ دا مۇمكىن ەمەس. ايتسە دە, كىتابىم وزگە دە عالىمداردى اشتىقتىڭ باسقا اسپەكتىلەرىن تالداۋعا يتەرمەلەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن كوپتەگەن تاقىرىپ بار. مىسالى, مەن اشتىق جىلدارى بوسقىنشىلىققا ۇشىراعاندار تۋرالى جاڭاشا جازىلعان زەرتتەۋلەردى كورسەم قۋانار ەدىم. سونىمەن قاتار اشارشىلىقتىڭ قازاق مادەنيەتىنە تيگىزگەن رۋحاني زاردابى تەرەڭىرەك تالدانسا, اشتىق تراگەدياسى تولىق اشىلا تۇسەر ەدى.
– كەمەرون حانىم, ءسىز قازاقستانداعى حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قىزمەتى تۋرالى بىلەتىن شىعارسىز. قازىرگى كەزدە وڭىرلىك كوميسسيالار مەن ولاردىڭ جۇمىس توپتارى بۇكىل قازاقستان بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. مەن ءوزىم دە الماتى وبلىستىق كوميسسياسى جۇمىس توبىنا قاتىسامىن. قازىر كەڭەستىك ديكتاتۋرانىڭ رەپرەسسيالىق ماشيناسىنىڭ ديىرمەنىندە جانشىلعان ادامدار ساناتتارى تۋرالى وتە ماڭىزدى «قۇپيا» قۇجاتتار جيناقتارى مەن مونوگرافيالار جاريالانىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىندا ءسىزدىڭ كىتابىڭىزدا سيپاتتالعان اشتىقتان جانە كوممۋنيستىك بيلىكتىڭ زورلىق-زومبىلىعىنان شەتەلدەرگە قاشۋعا ءماجبۇر بولعان بوسقىندار تۋرالى دا زەرتتەۋ ەڭبەكتەر بار. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بوسقىندار مەن اشتىقتان ولگەندەردىڭ تولىق سانىن (ستاتيستيكاسىن) قالاي انىقتاۋعا بولادى؟
– مەن مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى حاباردارمىن جانە قازاقستاندا وسى ماڭىزدى جۇمىستىڭ اتقارىلىپ جاتقانىنا قۋانىشتىمىن. كوميسسيا جۇمىسى تۋرالى تولىعىراق بىلۋگە مۇمكىندىگىم بولماعاندىقتان كوپ ايتا المايمىن. وكىنىشكە قاراي, اقش-تا دا, الماتى كىتاپ دۇكەندەرىنەن كوميسسيا جۇمىسى ناتيجەسىندە جارىق كورگەن قۇجاتتار جيناقتارىن كورە المادىم. الداعى ۋاقىتتا بۇل جيناقتار قالىڭ جۇرتشىلىققا تارالار دەپ سەنەمىن.
ال بوسقىنشىلىق پەن اشتىق قۇرباندارىنىڭ سانىنا كەلسەك, ءبىز سول كەزدەگى قازاقتار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ قانداي دەڭگەيدە بولعانىن ءالى تولىق ەلەستەتە المايمىز. ونىڭ وراسان زور اۋقىمدا ەكەنىن بىلەمىز ء(بىر جارىم ميلليوننان استام ادام اجال قۇشتى), بىراق ونىڭ ناقتى كولەمىن انىقتاي المايمىز. ويتكەنى اشارشىلىق جىلدارى ميلليوننان استام ادام شىڭجاڭعا, رەسەيگە نەمەسە ورتالىق ازيانىڭ باسقا ايماقتارىنا بوسىپ كەتتى. بۇل سول كەزدەگى جاپپاي ۇجىمداستىرۋعا بايلانىستى ورىن العان باسقا دا ەلدەردەگى اشارشىلىقتاردان, مىسالى, بوسقىنشىلىق سونشالىقتى كەڭ كولەمدە بولماعان ۋكرايناداعى اشارشىلىقتان قازاقستاندى ەرەكشەلەندىرىپ تۇر. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق اشارشىلىعىن جاسىرۋعا تىرىسقان زەرتتەۋشىلەر قازاقتاردىڭ سانىنىڭ كۇرت ازايۋىن حالىقتىڭ كورشىلەس ەلدەرگە قاشىپ, باسساۋعالاۋىمەن ءتۇسىندىردى. قازاقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋى بولعان جوق دەيدى ولار. قازاقتار ءوز رەسپۋبليكاسىنان جاي عانا قاشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى دەگەن جالعان كونتسەپتسيالارىن تىقپالادى. ساياسي سەبەپپەن بۇل تاقىرىپ «جابىلىپ», قانشاما بۇركەمەلەنگەنىمەن, اشارشىلىقتان زارداپ شەككەن قازاق حالقىنىڭ شىعىنى ۇشان-تەڭىز. ولاردى ناقتىلاۋ ءۇشىن تەك قازاقستاننىڭ «اسا قۇپيا» قۇجاتتارمەن عانا ەمەس, سول بوسقىنداردىڭ قاشىپ بارعان ايماقتارىنىڭ دا ارحيۆتىك دەرەكتەرىمەن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. بوسقان جۇرتتىڭ ءبىر بولىگى جاڭا قونىستارىندا ولسە, كەيبىرى كوپ جىلداردان كەيىن قايتىپ ورالدى. سونىمەن قاتار حالىق شىعىنىن دالىرەك ەسەپتەۋ قازاقتاردىڭ ءولىم-ءجىتىمىنىڭ ءار اۋداندا قالاي ەرەكشەلەنەتىنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى مالىمەتتەرگە قول جەتكىزگەن كەزدە عانا قازاقستاننىڭ قاي ايماقتارى كوبىرەك زارداپ شەككەنىن جانە بۇل اشتىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن تولىق تۇسىنە الامىز. ۋكراينالىق دەموگرافتار, مىسالى, جاقىندا سول جىلدارى ەلدە ورىن العان اشارشىلىقپەن بايلانىستى ءولىم-جىتىمگە كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ول زەرتتەۋدىڭ اياسىنا ءولىم-ءجىتىمدى ايماقتار بويىنشا ءبولۋ دە كىرگەن. بۇل زەرتتەۋ ۋكرايناداعى اشارشىلىق تۋرالى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان بىرقاتار بولجامعا كۇمان تۋعىزىپ وتىر.
– حح عاسىردىڭ قايعىلى وقيعالارىنا شىنايى قىزىعۋشىلىق تەك قازاقستاندا عانا تۋىپ وتىرعان جوق. بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ىنتا سىرتقى ەلدەر تاراپىنان دا بايقالادى. بۇعان جارىق كورىپ جاتقان شەتەلدىك تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرى دالەل. ءسىزدىڭ, روبەرت كيندلەردىڭ, يزابەللا وحاياننىڭ, نيكوللا پيانچەللونىڭ جانە باسقالاردىڭ كىتاپتارىندا اشارشىلىق قاسىرەتى مەن كەڭەستىك قازاقستانعا بايلانىستى ماسەلەلەر ءارتۇرلى ادىستەمەلىك كونتسەپتسيا مەن پاراديگما تۇرعىسىنان قاراستىرىلادى. جاقىندا مەن ءسىزدىڭ, روبەرت كيندلەر مەن يۋري ءتسينيتسيننىڭ مونوگرافيالارىن سالىستىرمالى تۇردە تالداعان عىلىمي ماقالامەن تانىستىم. رەتسەنزەنت ءسىزدىڭ كىتابىڭىزدا امەريكاندىق داستۇرگە ساي كەڭەستىك يدەولوگيا مەن بىرەگەيلىك تەرري ءماتريننىڭ ەڭبەكتەرىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ زەرتتەلەتىنىنە, ال روبەرت كيندلەر يورگ بابەروۆسكيدىڭ نەمىس مەكتەبىنىڭ لوگيكاسىندا بولشەۆيكتەردىڭ پراگماتيكاسىنا باسىمدىق بەرەتىنىنە توقتالعان ەكەن. بۇعان قوسا, كىتابىڭىزدا ارىپتەستەرىڭىزدىڭ ءارتۇرلى ادىستەمەلىك تۇعىرنامادا ەكەنىن اتاپ ءوتتىڭىز. يزابەل وحاياننىڭ جۇمىسى الەۋمەتتىك تاريح رۋحىندا جازىلسا, نيكولا پياچەللو, كەرىسىنشە, تاقىرىپتى ەكونوميكالىق تاريح ارناسىندا زەرتتەگەن. ال روبەرت كيندلەر كەڭەستىك قازاقستانداعى ەليتالار قاقتىعىسىنا باسىمدىق بەرەدى. ايتىڭىزشى, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ادىسنامالىق پليۋراليزم اشارشىلىق پەن بولشەۆيكتەر ديكتاتۋراسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە پايداسىن تيگىزە الا ما؟
– بۇعان داۋ جوق. بۇل كەزەڭدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن بىزگە كوپتەگەن ءتۇرلى-ءتۇرلى ادىستەمەلىك ءتاسىل قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ءوز باسىم شەتەلدىك ارىپتەستەرىمنىڭ باسقا ادىستەمەنى قولدانىپ جازعان جۇمىستارىنان دا, جەرگىلىكتى قازاق تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن دە كوپ نارسە ۇيرەندىم. سونىمەن قاتار اشتىق كۇردەلى ادامي داعدارىس ەكەنىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ونى تەك تاريح تۇرعىسىنان عانا ەمەس, باسقا دا پاندەر – ەكونوميكا, ساياساتتانۋ, ادەبيەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ اياسىندا دا زەرتتەۋ كەرەك. مىسالى, قازاق اشارشىلىعىنىڭ كەيىنگى بۋىن ۇرپاققا قانداي زاردابى بولعانىن, ماسەلەن, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولدى ما, الدە اشتىقتان امان قالعانداردىڭ بالالارىنىڭ باسقا دا دەرتكە شالدىعۋىنا سەبەپ بولدى ما, ءبىز ونى ءالى تۇسىنە الماي كەلەمىز. بىراق بۇل ماسەلەنى تاريحشىلار ەمەس, ەكونوميكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماماندارى زەرتتەۋى كەرەك.
– تاريحتى زەرتتەۋدەگى پراكتيكالىق سۇراقتارعا ويىسساق. ايتىڭىزشى, پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ارحيۆتەرىندە جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك زەرتتەۋشى «جابىق» قورلارعا تاپ بولعاندا, بەلگىلى ءبىر جايسىزدىقتى سەزىنە مە؟ ءسىز, ايتالىق, قازاقستانداعى جانە ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىندەگى كەڭەستىك قۇجاتتاردى قۇپياسىزداندىرۋ ۇدەرىسىن قالاي باعالايسىز؟
– بىرىنشىدەن, ورتالىق ازياداعى كەز كەلگەن باسقا ەلدەرگە قاراعاندا قازاقستانداعى ارحيۆتەر شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن الدەقايدا قولجەتىمدى ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جالپى, قازاقستان شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەرگە وڭ كوزقاراسپەن قارايدى, ءتىپتى وتە قوناقجاي ەل دەسەك تە بولادى. مىسالى, وزبەكستاندا شەتەل ازاماتى, ماعان ارحيۆكە بارۋ ءۇشىن ولاردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارنايى رۇقساتى كەرەك, ال عالىمدار تەك مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردا عانا جۇمىس ىستەي الادى (بىراق بۇرىنعى پارتيا مۇراعاتىندا ەمەس). ال قازاقستاندا, كەرىسىنشە, مەملەكەتتىك مۇراعاتتار دا, بۇرىنعى پارتيالىق مۇراعاتتار دا (پرەزيدەنت مۇراعاتى) زەرتتەۋشىلەرگە اشىق. ماعان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جۇگىنۋ تالاپ ەتىلمەيدى, ونىڭ ورنىنا ءارحيۆتىڭ وزىمە كەرەكتى ماتەريالدارىنا تىكەلەي تاپسىرىس بەرە الامىن.
دەگەنمەن بۇل رەتتە قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن, ءوزىڭىز ايتقانداي, تولىق اقتاۋ, قۇپياسىزداندىرۋ جۇزەگە اسسا, كوبىرەك ارحيۆتىك قۇجاتتار اشىلسا, قۋانار ەدىم. مىسالى, ۋكراينا مەن گرۋزيا سياقتى اشىق ەلدەرگە قاراعاندا, بۇرىنعى قۇپيا پوليتسيا مۇراعاتتارى ءالى جابىق. قازاقستان عالىمدار ءۇشىن وسى ارحيۆتەردى اشسا, وتە جاقسى بولار ەدى.
– ءسىزدىڭ اشتىق تۋرالى زەرتتەۋىڭىزدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى قازاق تىلىندەگى دەرەكتەردى پايدالانۋىڭىز بولدى. بۇعان قوسا باسقا ارىپتەستەرىڭىزگە قاراعاندا, ءسىزدىڭ مونوگرافياڭىز قازاق تىلىندە دە جارىق كوردى. سونىڭ ارقاسىندا ءسىزدى قازاقستاندا كوبىرەك بىلەدى. قازاقستاندى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار سىزدەن ءجيى كەڭەس سۇرايتىن شىعار. اقش-تاعى قازاقستان تاريحى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە دەگەن شىنايى قىزىعۋشىلىق پەن ناقتى تاجىريبەنى قالاي باعالايسىز؟ قانداي اۆتورلاردى وقۋعا كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
– كىتابىمنىڭ قازاقشا اۋدارماسى دوسىم ساتباەۆتىڭ كومەگىمەن جارىق كوردى. امەريكالىق جانە قازاقستاندىق باسپالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى از بولعاندىقتان, قازاق تىلىنە اۋدارۋدى ۇيىمداستىرۋ وڭاي بولعان جوق. ونىڭ ۇستىنە اعىلشىن تىلىنەن (ورىس تىلىنەن ەمەس) تىكەلەي اۋداراتىن ءتارجىماشى تابۋ دا وڭايعا سوققان جوق. كىتابىمدى قازاق تىلىنە اۋدارۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن زاۋرا باتاەۆاعا ريزامىن. مەنىڭ كىتابىمنىڭ قازاق تىلىندە شىعۋى اعىلشىن تىلىنەن قازاق تىلىنە جانە قازاق تىلىنەن اعىلشىن تىلىنە تىكە جاڭا اۋدارمالارعا تۇرتكى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندىق جانە امەريكالىق عالىمداردىڭ ديالوگى ارقاشان مۇمكىن بولا بەرمەيدى, ونىڭ سەبەبى وسى اۋدارما ماسەلەسىنە تىرەلەدى.
مەنىڭ ويىمشا, اقش-تا قازاقستان تاريحىنا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. مەن ءوزىمنىڭ ديسسەرتاتسياممەن جۇمىس ىستەي باستاعان ون بەس جىل بۇرىنعى كەزبەن سالىستىرعاندا قازىر قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جاتقان امەريكالىق عالىمداردىڭ سانى الدەقايدا كوپ. سوڭعى ايلاردا بۇل ءۇردىس ۋكرايناداعى سوعىس سەبەبىمەن قوسىمشا سەرپىن الدى. امەريكالىق عالىمدار ورىس جانە كەڭەستىك تاريحتى «دەكولونيزاتسيالاۋعا» تىرىسۋدا. ولارعا كەڭەستىك جۇيەنىڭ پەريفەريادا قالاي جۇمىس ىستەگەنىن ءتۇسىنۋ قىزىقتى. سونىمەن قاتار ولار وزدەرىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىندا جانە وقىتۋ پروتسەسىندە ءورىستىلدى ەمەس دەرەككوزدەردى كوبىرەك پايدالانۋعا تىرىسادى.
ءسىز اتاپ وتكەن عالىمداردان باسقا مەن اللەن فرانك پەن روبەرتو كارماكتىڭ (ەكەۋى دە قازاقستاننىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسۋى تۋرالى ماڭىزدى ماتىندەر جاريالاعان) ەڭبەكتەرىن, يان كەمپبەللدىڭ ەڭبەگىن (ول قازاقستاننىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەنۋى تۋرالى كىتاپ شىعاردى), ادريەن ەدگاردىڭ (كەڭەس داۋىرىندەگى ۇلتارالىق نەكە تۋرالى) ەڭبەگى جانە جاس عالىمدار لەورا ەيزەنبەرگ پەن ابىلاي ستامباەۆتىڭ (ستامباەۆ – امەريكاندىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاقستاندىق اسپيرانتى) زەرتتەۋلەرىن اتاپ وتەر ەدىم. الداعى ۋاقىتتا اقش-تىڭ وقۋ ورىندارىندا تاريح عىلىمىنىڭ ينتەرناتسيونالدانۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردى كوبىرەك كورسەم, قۋانار ەدىم.
– وسى ساپارىڭىزدا الماتى وبلىسى جاڭالىق اۋىلىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۇراجايعا بارىپسىز. كەڭەستىك ءتوتاليتاريزمنىڭ 4 مىڭنان استام جازىقسىز قۇرباندارى جەرلەنگەن قورىمدا بۇرىن بولماعانسىز عوي.
ء–يا, مۇندا بۇرىن جولىم تۇسپەگەن ەكەن. جاڭالىق اۋىلىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ مۇراجايىنا بارۋ مەن ءۇشىن مارتەبە بولدى. مەن بۇل مۇراجايدىڭ جۇمىسى تۋرالى مول ماعلۇمات الدىم, ىستەرىنە ءتانتى بولدىم. مۇراجاي ارۋاقتارعا ۇلكەن قۇرمەتپەن جاسالعانى بايقالادى. ماعان قۇرباندار قورىمى ەرەكشە اسەر ەتتى. دەگەنمەن مۇراجايعا بارۋ ماعان قازاقستانداعى ستاليندىك تەرروردىڭ قۇرباندارى تۋرالى ءالى قانشا انىقتالماعان ماعلۇمات بار ەكەنىن ەسكە سالدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جانە وسى تەرروردىڭ ورىن الۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن تاريحي فاكتورلاردى ءتۇيسىنۋ ءار كەزدە دە ايرىقشا ماڭىزدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. عىلىمي ىزدەنىستەرىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىن.
اڭگىمەلەسكەن
ەركىن ستامشالوۆ,
ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن