اۋىل اكىمى قالاي جۇمىس ىستەپ جاتىر؟

اكىم بولۋ وڭاي دەيمىسىڭ, قاراعىم...

«اۋزىندا بولۋ بۇل ءوزى سىزداعان بارلىق جارانىڭ...». اقيىق اقىننىڭ اتاقتى ولەڭىنىڭ العاشقى تارماعىن ءسال بۇرىپ, ماقالاعا ويتۇزدىق ەتىپ الدىق, ابەستىك دەي كورمەڭىز. شىنىندا دا, اۋىلدا جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي, بىتەۋ جارا سياقتى سىزداپ جاتقان ماسەلەنىڭ, كوپتەن بىتپەي تۇرعان كوڭ شارۋانىڭ ءبىر ۇشى اكىمگە كەلىپ تيەدى. سونى بىتىرمەيىن دەپ بىتىرمەي جاتقان جوق, اۋىل شاعىن, حالىق از, بيۋدجەت ماردىمسىز, قول قىسقا. جوعارىداعىلار ساڭىراۋ, جۇرت ءوزىمشىل, پاتريوت ايقايشىل, باي ساراڭ. ايتەۋىر, ءىستى ىلگەرىلەتەرگە اقىل قوسىپ, قولۇشىن سوزاتىن شىن جاناشىر از. سوندىقتان اۋىل اكىمدەرى بەرتىنگە دەيىن ەرتەگىدەگى «توعىز توڭقىلداق, ءبىر شىڭكىلدەكتىڭ» كۇيىن كەشىپ كەلگەن. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جەتىلدىرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىراتىن رەفورما كەرەك ەدى. بىرتىندەپ بۇل ءىس تە قولعا الىنا باستادى: ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەت پايدا بولىپ, بىلتىردان بەرى اۋىل تۇرعىندارى اكىمدەرىن وزدەرى سايلاپ الاتىن بولدى. ناتيجەسىندە, جۇرتتىڭ جالپىعا ورتاق ىسكە جاناشىرلىعى ويانىپ, بەلسەندىلىگى ارتتى. ەل اۋىلداعى كەم-كەتىك دۇنيەنىڭ ءبارىن بۇرىنعىداي ءبىر اكىمنىڭ باسىنا ءۇيىپ-توگۋدەن ارىلىپ, كوپ بولىپ كەڭەسىپ ءىس بىتىرۋگە كوشە باستا- دى.

ال اكىمدەر وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى شاماسى جەتكەنشە ادال اتقارىپ, ەل سەنىمىن اقتاپ شىعۋعا تىرىسىپ باعۋدا. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرى دە بارشىلىق. دىتتەگەن ءىسىن باستاۋعا قول قىسقالىعى تۇساۋ بولىپ, جۇزەگە اسپاي جاتقان شارۋاسى دا شاش ەتەكتەن.

بەيىمبەت مايلين اۋدانىنداعى نوۆويلينوۆ – اۋماعى جاعىنان قوستاناي وبلىسىنداعى ەڭ ۇلكەن اۋىلدىق وكرۋگ. بۇل وكرۋگكە 9 اۋىل قارايدى. اكىمى 2022 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا سايلانعان تايماس ماقاش دەگەن ازامات. بۇعان دەيىن دە وسى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى بولىپ قىزمەت ەتكەن. جۇمىسى تياناقتى بولعان سوڭ, تىكەلەي سايلاۋدا حالىقتىڭ 80 پا­يىزى داۋىس بەرىپ, قايتادان اكىم ەتىپ سايلادى.

نوۆويلينوۆتە ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان. ونىڭ سىرتىندا, بىرنەشە كەنىش, قيىرشىققۇم شىعاراتىن 3 زاۋىت جۇمىس ىستەپ تۇر. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن نوۆويلينوۆ, ۆالەريانوۆ اۋىلدارىندا ورتالىق سۋ قۇبىرى تارتىلدى. ميرنىي جانە بوگوروتسكي اۋىلدارىنا سۋ تاراتاتىن كونتەينەر قويىلدى. ازىرگە ۋۆالنىي مەن كوزىرەۆكا اۋىلى عانا سۋمەن قامتىلماي تۇر. ۋۆالنىيدا بيىل سۋ ۇلەستىرەتىن كونتەينەر قويىلىپ, اپتاسىنا ءۇش رەت سۋ اكەلىنەتىن بولادى. ۆالەريانوۆكادا قيىرشىق تاس شىعاراتىن زاۋىتتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن فۋتبول الاڭى سالىندى. ال ەكىنشى زاۋىت اۋىل مەكتەبىنە جوندەۋ جۇرگىزدى. مەكتەپتىڭ سپورت زالىن پارلامەنت دەپۋتاتى البەرت راۋ سالىپ بەردى. جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارى دا اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنا قول ۇشىن سوزىپ تۇرادى. بۇگىندە اۋىلدىق وكرۋگتە قوعامدىق بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. وعان ءار اۋىلدان 23 ادام مۇشە. قوعامدىق بىرلەستىك ايىنا ءبىر رەت باس قوسىپ, اكىمنىڭ بيۋدجەت تۋرالى ەسەبىن تىڭدايدى. اقىلداسىپ بيۋدجەت قارجىسىن قانداي شارۋاعا جاراتۋ كەرەگىن شەشەدى.

ەڭ باستىسى, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى وسۋدە. كەزىندە 9 اۋىلدى قوسقاندا نەبارى 2 600 ادام تۇراتىن وكرۋگكە سوڭعى 3-4 جىلدىڭ ىشىندە تاعى 600 ادام كوشىپ كەلگەن. بۇعان تابىسى جوعارى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ كوپتەپ اشىلۋى سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. ماسەلەن, وكتيابرسك كەنىشىندە بوس جۇمىس ورىندارى كوپ. جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارى دا ۇلكەيىپ, شارۋاشىلىعىن كەڭەيتىپ جاتىر. مۇنىڭ سىرتىندا كوكونىس, جەمىس-جيدەك وسىرەتىن باۋ-باقشالار بار.

حالىقتىڭ قولىندا 2 200-دەي, شارۋا قوجالىقتارىندا 3 300-دەن استام مال بار. بۇل اۋىلدىق وكرۋگتا جايىلىم ماسەلەسى دە شەشىلگەن.

– وسىدان ءتورت جىل بۇرىن نوۆويلي­نوۆ اۋىلىندا جايىلىم تاپشىلىعى سەزىلىپ, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ رەنىشىن تۋعىز­دى. ءبىز سەرىكباي قادامباەۆ باسقاراتىن شارۋا قوجالىعىنا ءوتىنىش بەردىك, ول اۋىلدىڭ جانىنداعى ەكى القابىن بوساتىپ بەردى. بىرەۋى 800, ەكىنشىسى 600 گەكتار بولادى. بۇگىندە مال باسىن كوبەيتىپ وتىرعاندار كوپ. مالدى باعاتىن باقتاشى دا جەتەدى. بىزدە مالدى قاراۋسىز جىبەرۋگە بولمايدى, جان-جاعىمىزدىڭ ءبارى تەمىر جول, – دەيدى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى.

اۋىلدىق وكرۋگتە جۇمىس ىستەپ جاتقان قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ مۇشەسى مۇرات مايسەيىت ۇلىنىڭ ايۋىنشا, بيىل نوۆويلينوۆكە گاز قۇبىرىن تارتۋ جوس­پارلاندى.

– اۋىلدان 1 شاقىرىم 200 مەتردەي جەردەن گاز وتەدى. جوباسى دايىن. ودان كەيىن نوۆولينوۆ پەن توبىل بەكەتىنىڭ اراسىنداعى كۇرە جولدى جوندەۋ جوس­پاردا بار. ونىڭ جوباسى دا قۇزىرلى ورىن­داردىڭ ماقۇلداۋىنان ءوتتى. ەندى قارجى كۇتىپ وتىر. ءوزىمىز سايلاعان اكىمى­مىز جاس تا بولسا, جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتىر. نوۆويلينوۆ اۋىلىنا اۋىز سۋدى سۋبسيديالاۋعا قول جەتكىزدى. بۇرىن اۋىل تۇرعىندارى اۋىز سۋعا 480 تەڭگە تولەپ كەلسە, قازىر 30 تەڭگە تولەيدى. ۆا­لەريانوۆ اۋىلىندا سۋبسيديا بەرىلدى. نوۆوي­لينوۆ مەكتەبى كۇردەلى جون­دەۋدەن ءوتىپ, جيھازدارى تۇگەلدەي جاڭار­تىلدى. جاس اكىم وسى وكرۋگتەگى 9 اۋىلدى تۇگەل ارالاپ شاپ­قى­لاپ جۇرەدى, – دەيدى مۇرات مايسەيىت­ ۇلى.

ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتتىڭ ءبۇيىرى تولماي تۇر

«ەتىگىڭ تار بولسا, دۇنيەنىڭ كەڭدىگىنەن نە پايدا» دەمەكشى, وكىنىشكە قاراي, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ بيۋدجەتى از. مىسالى, جوعارىدا ءسوز بولعان نوۆو­يلينوۆ اۋىل­دىق وكرۋگىنە قاراستى 9 اۋىلدىڭ وزىنەن 3,5 مىڭ تەڭگە سالىق تۇسەدى. ال 3 200 ادام تۇراتىن وكۋرگتەگى كەنىشتەر مەن قيىرشىق قۇم شىعاراتىن زاۋىتتار تولەيتىن سالىق اۋدان­دىق بيۋدجەتكە كەتەدى. ۇلگىلى اۋىل ەسەبىن­دەگى ءنوۆولينوۆتىڭ جاعدايى وسىنداي بولىپ تۇرعاندا, قالعان اۋىلدىڭ بيۋد­جەتىن ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى قيىن. شاعىن بيۋد­جەت اۋىلدى تازا ۇستاپ, كوشەنى جارىق­تاندىرۋعا, شارباقتاردى وڭداپ, جولدىڭ وي-شۇقىرىن تولتىرۋدان ارتىلمايدى.

اۋىل اكىمدەرى بۇل ماسەلەنى اشىپ ايت­قىسى كەلمەيدى. ويتكەنى جوعارى­دا­عىلاردان جاسقانادى, اۋدان اكىمدەرىنە ءالى دە تاۋەلدى. دەگەنمەن, سۋىرتپاقتاپ سىر تارتىپ كورىپ ەك, اتى-ءجونىن اتاپ كورسەتۋدەن باس تارتسا دا, ءبىر-ەكى اكىم شەشىلە سويلەپ, جاعدايىن ايتتى.

– ءبىزدىڭ اۋىلدىق وكرۋگتە وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 1 ملن 910 مىڭ تەڭگە سالىق جينالۋى كەرەك. ونىڭ ىشىندە م ۇلىك, جەر سالىعى جانە كولەمى 1 ملن 555 مىڭ تەڭگە بولاتىن كولىك سالىعى بار. ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتتەگى قيىندىق بىلاي, اۋدان ستاتيستيكاسى اۋىلداعى ادام سانىن كوبەيتىپ كورسەتەدى. ماسەلەن, اۋدان جىبەرگەن ستاتيستيكا بو­يىنشا قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ وكرۋگتاعى ءۇش اۋىلدا 1 200-دەن استام ادام تىركەۋلى تۇر. ال شىنتۋايتىندا وسى ءۇش اۋىلداعى تۇرعىنداردىڭ سانى 700-دەن ءسال عانا اسادى. قالعاندارى تۇراقتى مەكەنجايى بويىنشا بىزدە تىركەلگەنىمەن, سىرتتا – قالادا, اۋداندا, ءار جاقتا تۇرادى. بۇرىن وسى اۋىلدان شىققان ادامدار عوي. ءبىز ولاردى الىپ تاستاي المايمىز. زاڭسىز بولىپ ەسەپتەلەدى. ولاردىڭ سالىقتارى وزدەرىنىڭ تۇرعىلىقتى جەرلەرىنە ءتۇسىپ جاتادى. ءبىزدىڭ اۋىلدا تۇراتىن, بىراق تۇراقتى مەكەنجايى سىرتتا تىركەلگەن ادامدار دا بار. ولاردىڭ سالىعى دا بىزگە ءتۇسىپ جاتقان جوق. 2021 جىلى جوسپار بويىنشا 1 ملن 900 مىڭ تەڭگە سالىق جيناۋىم كەرەك بولدى. جىلدىڭ سوڭىندا 300 مىڭ تەڭگە جەتپەي قالدى. بىراق اۋدان اكىمى سول 300 مىڭدى باسقا وكرۋگتەن الىپ, ماعان قوسىپ بەردى. ويتكەنى مەنىڭ وكرۋگىم بۇكىل اۋداندى ارتقا تارتىپ تۇردى. بىلتىر ءبىر جىلدىق سالىقتى وسىلاي جاپتىم. ال ەگەر 500 نەمەسە 1 ملن تەڭگە ارتىق جيناعانىمدا, سالىقتان ەركىن قالدىق قالار ەدى. مەن ونى اۋىلدى جارىقتاندىرۋعا, بالالار الاڭقايىن اباتتاندىرۋعا نەمەسە كوشەلەردىڭ وي-شۇقىرىن تەگىستەۋگە جۇمساپ, ايتەۋىر ءبىر كادەگە جاراتار ەدىم. ءبىزدىڭ ىرگەمىزدەگى كورشى اۋىلدىق وكرۋگ 2021 جىلعى جوسپار بويىنشا 3 ملن تەڭگە جيناۋى كەرەك ەدى. ول وكرۋگتە ەگىن ەگەتىن شارۋاشىلىقتار سالىقتارىن ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتكە تۇسىرەدى. سوندىقتان اۋىلدىڭ اكىمى جوسپاردى اسىرا ورىنداپ, جىل اياعىنا دەيىن 8 ملن تەڭگە جينادى. ال 2021 جىلى قالعان 5 ملن تەڭگەنى اۋىلدىڭ يگىلىگىنە جۇمسادى: ءبىر-ەكى كوشەنى جارىقتاندىردى, اۋىلدىڭ كىرەبەرىسىنە اركا جاسادى, تاعى باسقا دا شارۋالارىن تىندىرىپ الدى. مەندە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن 35 شارۋا قوجالىعى بار. ولارعا 3 جىلدان بەرى موراتوري جاريالانعان. ولاردىڭ جەر سالىعى بىزگە ەمەس, اۋدانعا تۇسەدى. ال اۋىلدىق بيۋدجەتكە ولاردان ءبىر تيىن تۇسپەيدى. دۇكەن ۇستاپ وتىرعان جەكە كاسىپكەرلەردەن دە ەشتەڭە تۇسپەيدى. ولار دا موراتوريدە وتىر. وسىدان كەيىن اۋىلدىڭ بيۋدجەتى قالاي كوبەيسىن؟ – دەيدى اشىنعان اۋىل اكىمدەرىنىڭ ءبىرى.

اكىمدەردىڭ ءبىرازى الداعى ۋاقىتتا اۋىلدى دامىتۋعا ارنايى قارجى قاراس­تىرىلىپ قالۋى مۇمكىن دەگەن ۇمىتتە ءجۇر.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل اكىمدەرىنە قارجى ءبولىنۋى كەرەك. اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى اۋدان باسشىسىنا ەمەس, حالىققا جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەگەن ەدى. سول قارجى قاشان بولىنەدى ەكەن؟ بىزگە كۇرەگى مەن كوتەرگىشى بار ءبىر ارنايى تەحنيكا, ءبىر جۇك كولىگى بولسا بولدى, باسقا ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. قىستا ءوزىمىزدىڭ قاردى ءوزىمىز كۇرەپ, جازدا قوقىستى ءوزىمىز شىعارامىز. مىسالى, قازىر اۋىلدا قوقىس شىعارۋ – 7 مىڭ تەڭگە. ەگەر اۋىل اكىمدىگىندە ارنايى تەحنيكا مەن «كاماز» بولسا, 5 مىڭ نەمەسە 2-3 مىڭ تەڭگەگە شىعارار ەدىم. سوندا اۋىل تازا بولاتىن ەدى. كەيبىرەۋلەر جۇمىسسىز, قولىنداعى ازىن-اۋلاق مالىمەن عانا كۇن كورىپ وتىر. ال ولارعا 7 مىڭ تەڭگەگە قوقىس شىعارۋ قيىنعا تۇسەدى. باسشىلار ولارعا حاتتاما تولتىرمايسىڭدار دەپ ءبىزدى قىسپاققا الادى. ءبىز حالىقتىڭ جاعدايىن كورە تۇرا حاتتاما تولتىرا المايمىز. ويتكەنى ءبىزدى اۋدان اكىمى ەمەس, وسى اۋىلدىڭ حالقى سايلادى عوي, – دەيدى اتى-ءجونىن ايتۋدان باس تارتقان اۋىل اكىمى.

اۋىل اكىمدەرىنىڭ ايتۋىنشا, جەر­گىلىكتى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سالىعى ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتكە تۇسسە, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ مۇمكىندىگى كوبەيىپ, اۋىل اكىمدەرىنىڭ قولى ۇزارار ەدى. قازىر سايلانعان اكىمدەر قارجى سۇراپ اۋدانعا, كاسىپكەرگە قول قۋسىرىپ بارۋعا ءماجبۇر.  بۇل – اۋىلدىڭ ءوز بيۋدجەتىمەن ءومىر سۇرە الماي وتىرعانىنىڭ ايعاعى.

دەگەنمەن وڭىردە اۋىل اكىمدەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بىر­قاتار شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مىسالى, تاياۋدا عانا «امانات» پار­تيا­سىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 183 اۋىلدىڭ اكىمى بىلىكتى ماركەتولوگ, قارجىگەر, ساراپ­شى مامانداردىڭ ءدارىسىن تىڭداپ, اۋىل اكىمدىگىنىڭ تابىسىن ەسەلەۋ جولدارى تۋرالى ءۇش كۇندىك سەمينارعا قاتىستى. «اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەكونومي­كالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اۋىل اكىمىنىڭ قۇزىرەتتىلىگىن جەتىلدىرۋ» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن وقۋ سەمينارىندا اكىمدەر اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىن ءدال انىقتاۋ ءۇشىن اۋلالاردى ارالاۋ ارقىلى جەرگىلىكتى جەردىڭ سكرينينگىن جۇرگىزۋدى ۇيرەندى. سونداي-اق قولداعى مالىمەتكە باستاپقى تالداۋ جۇرگىزۋ, تۇرعىندارى وندىرگەن تاۋاردى وتكىزۋ تىزبەگىن قۇرۋ, كووپەراتيۆ ۇيىمداستىرۋ, بيزنەس جوباعا كەتەتىن قارجىنى ەسەپتەپ شىعارۋ سياقتى قاجەت داعدىلاردى مەڭگەردى.

قوستاناي وبلىسى