عۇبايدوللا حازىرەت

«ارتىقشا جازا المادىم

ءۇنىم ءبىتىپ,

جاتىرمىن كەتەيىن دەپ كۇنىم ءبىتىپ.

جات ەتتىم اعايىننان بالدارىمدى,

ىشىمنەن جارىپ شىققان

جاندارىمدى –

اقىلىم كوپتىگىنەن قاڭعىر بولىپ

كەتىردىم اقىرىندا ايبارىمدى, – دەپ جازىپتى ومىردەن وتەرىنىڭ الدىندا ءبىر ولەڭىندە.

* * *

عۇبايدوللا احمەت ۇلى 1873, تاۋىق جىلى ىشكى وردا – بوكەيلىكتە قارابۋرا الاشا احمەتتىڭ شاڭىراعىندا سەگىزىنشى بالا, ەگىزدىڭ سىڭارى بولىپ دۇنيەگە كەلىپتى. سىڭار بالا ىشتەن ءولى ءتۇسىپ, ال عۇبايدوللا وتە كىشكەنتاي, «كەبىستەي» بولىپتى. تۋا سالا عۇبايدوللانى ناعا­شى اتاسى توقباس بوكەنباي باۋىرىنا باسادى. بىراق مۇنىڭ ءۇش جاسىندا اسىراپ العان اكەسى بوكەنباي, جەتى جاسىندا شەشەسى بايان سارى كەزىكتەن قايتىس بولادى. عۇبايدوللا دا قاتتى اۋىرىپ, ارەڭ وڭالادى. ءسويتىپ ءوز ۇيىنە قايتا ورالىپ, جەتىم بالاداي بولىپ وسەدى.

عۇبايدوللانىڭ 1948 جىلى ءساۋىر ايىندا ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانى ساقتالعان. «ۇيدە قاراپ وتىرا الماي, بىردەڭە وقىپ وتىراتىن ادەتىم ەدى. وقيىن دەسەم جاڭا كىتاپ جوق. ەڭ بولماسا ءوز ءومىرىمدى قىسقاشا جازىپ تاستايىن دەگەن ويعا قالىپ, جازا باستادىم» دەپ باس­تاعان عۇمىرناما حالفەنىڭ ءبىلىم الۋ, قا­لىپتاسۋ كەزەڭىن تۇگەل قامتىعان. اسىرەسە توڭكەرىستەن بۇرىنعى قازاق دالاسىنداعى وقۋ جۇيەسى, مەدرەسەلەر باعدارلاماسى حاقىندا كەرەمەت اقپار بەرەتىن دۇنيە.

بەلگىلى زەرتتەۋشى قابيبوللا سىديىق­ ۇلى «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنا» جازعان ماقالاسىندا عۇبايدوللا احمەتوۆتىڭ جاڭاقالاداعى بايعۇل مەدرەسەسىندە, 1890 جىلدارى ورداداعى ەكى كلاستى قازاق-ورىس مەكتەبىندە, كەيىن رەسەيدىڭ ۆياتكا گۋبەرنياسىنداعى مامونوۆ ءدىني وقۋىندا ءبىلىم العانىن جازعان.

ال عۇبايدوللا ءوز ءومىربايانىندا اۋە­لى ءوز اكەسى احمەتتەن ەجىك ۇيرەنگەنىن, 8 جا­سىندا دوستان مولدادان, 9 جاسىندا باش­قۇرت ىسكەندىر قاتاۋوللا قاديم ۇلىنان وقىعانىن, 16 جاسىندا, 1889 جىلى بايعۇل ۇستاعان ەسماقاي مولداعا بارعانىن جازعان. 1891 جىلى جاڭاقالادا (قازىرگى جاڭاقازان – ق.ق.) عاتاۋوللا حازىرەتكە شاكىرت بولادى. ءوزى وقي ءجۇرىپ, قاي جەردە دە ۇستازدارىنىڭ كومەكشىسىنە اينالادى, جاڭادان كەلگەن شاكىرتتەرگە مۇعالىمدىك ەتەدى. وسى­لايشا, عۇبايدوللانىڭ ءوزىنىڭ دە مىق­تى وقىتۋشىلىق اتى شىعا باستايدى. ءسويتىپ, باي اۋىلدارعا جالدانىپ, بالا وقىتۋعا كىرىسەدى. ءوز جازۋىندا 1898-1900 جىلدارى قىسى-جازى بىردەي داۋىم­شاردا (بايباقتى رۋىنىڭ ءبولىمى) بالا وقىتقانىن, 1902 جىلى جاڭاقالادا بولعانىن, 1903 جىلى جۇماعاليدا بالا وقىتقانىن جازادى.

* * *

عۇبايدوللا حالفەنىڭ ومىرىندەگى ەرەك­شە كەزەڭ – رەسەيدىڭ ۆياتكا گۋبەر­ناسىنداعى ءبۇبي مەدرەسەسىندە جاڭاشا وقۋى بولعان سياقتى. ويتكەنى تاتاردىڭ وزىق ويلى اعارتۋشىلارى, اعايىندى عابدۋللا, عۋبايدۋللا جانە مۋحليسا نىعمەتۋلليندەر قالىپتاستىرعان مەدرەسەدە ءدىن ساباقتارىنان بولەك شەت تىلدەرى, تاريح, جاعرافيا, ادەبيەت پاندەرى وقىتىلعان. بۇل ساباقتاردى ستامبۇلدان, ت.ب. الىس-جاقىن جەردەن ارنايى الدىرعان ۇزدىك مۇعالىمدەر وقىتقان. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءبۇبي قىزدار مەدرەسەسى مۇسىل­مان قىزدار­دىڭ جان-جاقتى ءبىلىم الىپ, قوعام­نىڭ الدىڭعى قاتارلى تۇلعاسى بو­لۋعا تاربيەلەيتىن. «ۇسۇل-ءجاديد», ياعني جا­ڭاشا وقۋ دەپ اتالعان بۇل جۇيەگە ءداس­تۇرلى مەدرەسە جۇيەسى دە, پاتشا ۇكى­مەتى دە ەرەكشە قارسى بولعان. بۋبي سەكىل­دى جاديدتىك مەدرەسەلەردىڭ وقۋ باعدار­لاماسىن سۇزگىدەن وتكىزگەن پاتشا ينس­پەكتورلارى «مۇنداي وقۋ ورىندارىن تەز ارادا جابۋ كەرەك. ويتكەنى مۇندا وقىعان تاتار بالالارى وتە ءبىلىمدى, حال­قىن العا سۇيرەيتىن اعارتۋشىعا اينالادى» دەگەن ۇكىم شىعارعان.

مىنە, وسى مەدرەسەدە عۇبايدوللا احمەت­ ۇلى 1910 جىلى ءبىلىم الادى. ال 1911 جىلى قاڭتاردىڭ 29-ىنان 30-ىنا قاراعان تۇندە تۇتقيىلدان ءتىنتۋ بولىپ, وقى­تۋشىلار تۇتقىنعا الىنادى, مەدرەسە جابىلادى. وقۋ ورنىنىڭ جەتەكشىلەرىنە پانيسلامشى دەگەن ايىپ تاعىلادى.

سول ساپارىندا كەيىپكەرىمىز كۇللى رەسەيدىڭ يسلام مەكەمەلەرىن بىرىكتىرەتىن ورىنبور مۇسىلماندارى ءدىني باسقار­ماسىنا سوعىپ, وزىنە يمام حاتيب مۋدارريس دارەجەسى بەرىلۋىن سۇراي­دى. 1910 جىلى 17 شىلدەدە تولتىرىل­عان وتىنىشىندە عۇبايدوللا احمەت­ ۇلى استراحان گۋبەرناسى ىشكى وردالىق قامىس سامار قيسىملىق №14 بولىمنەن ەكەن­دىگىن, جاڭا قازان اۋىلىندا يمام احۋن عاتاۋوللا عالىكەەۆتىڭ مەدرەسەسى قۇزى­رىندا وقىعانىن, ءتيىستى ەمتيحان تاپسىرىپ, ارىزىمەن بىرگە 1 سوم 50 تيىندىق ماركا تولەگەنىن, كەرەكتى تول­قۇجاتى, كۋا­لىك, انىقتاما قاعازدارىن وتكىزگەنىن» جازعان.

وسى ىستە قامىس-سامار قيسىمى №13 ءبولىمىنىڭ قازاعى قايىرعالي جاقىپ­­باي ۇلى عۇبايدوللا احمەت ۇلىنا جاڭا قا­زاندا بەس جىل مۇعالىم بولىپ تۇرعان­دىعى حاقىندا كۋالىك بەرگەن.

كەلەسى كۇنى, 18 شىلدەدە ع.احمەتوۆ كوميسسيا الدىندا شاريعات ىلىمىنە جۇيرىكتىگىن كورسەتىپ ەمتيحان تاپسىرىپ, ارنايى كۋالىك الادى.

* * *

عۇبايدوللا احمەت ۇلىنىڭ شاعىن ءومىربايانىن جازعان قابيبوللا سىديىق­ ۇلى ونى «وتىز جىل بويى مۇعالىم بولىپ, حالىقتىڭ ادەبي مۇراسىن جي­ناۋمەن اينالىستى. حح عاسىردىڭ باس كەزىندە باتىس قازاقستان ايماعىنداعى قازاق زيالىلارى س.مەڭدەشەۆ, ع.قاراش, ح.دوسمۇحامەدوۆ, ن.ماماەۆ, ا.قۇداي­بەرگەنوۆ, ع.بايعۇلوۆتارمەن بىرگە قىزمەت ىستەپ, دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعان. قازاق مەكتەپتەرىن اشۋ جۇمىستارىنا اتسالىسقان. 1937 جىلى ساياسي قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشىراپ, جۇمىستان قۋىلىپ, جوق­شىلىققا دۋشار بولعان» دەپ جازادى.

ءبىر تاڭعالارلىق وقيعا, 1916 جىلى استراحان گۋبەرناتورى ي.سوكولوۆسكيگە نارازى بولعان قازاقتاردىڭ ارىزىن سانكت-پەتەربۋرگكە جەتكىزۋ ءۇشىن جاڭا­قالالىق قوس مولدا استاناعا ساپار شەككەن. ولار نىعمەتوللا يبراگيموۆ پەن عۇبايدوللا احمەتوۆ ەدى. ولارعا ءتىل­ماش ءارى جولباسشى بولىپ سەيىتقالي مەڭ­دەشەۆ جۇرەدى. تاريحشى ءسابيت شىلدەباي بۇل توپتىڭ «پەتەربورعا 1916 جىلى ماۋسىمدا بارعانىن, مەملەكەتتىك دۋمانىڭ جانىنداعى مۇسىلمان فراكتسياسىنا استراحان قازاقتارىنىڭ ارىز-شاعىمىن تابىستاعانىن, مۇسىلمان فراكتسياسى ولارعا كومەكتەسۋگە ىنتا تانىتقانىمەن, ماسەلەنى شەشۋگە قاۋقارى جەتپەگەنىن» جازادى. وسى ساپاردان كەيىن 1916 جىلعى ماۋسىم جارلىعىنا قارسى قوزعالىسقا قوسىلىپ كەتكەن سەيىتقالي مەڭدەشەۆ تۇرمەگە قامالسا, قوس حازىرەت تە جاندارمەريا نازارىنان تىس قالماسا كەرەك.

بوكەيلىك حازىرەتتەردىڭ استاناعا وسى ساپارىنىڭ ءىزى «قازاق» گازەتىنىڭ 1916 جىلعى 31 مامىر جانە 9 ماۋسىمداعى №183-184 ساندارىندا قالىپتى. عۇباي­دوللا احمەت ۇلى, سەيىتقالي مەڭدەش­ ۇلى, نىعمەتوللا يبراگيم بالاسى جانە عۇمار قاراشەۆ قول قويعان «بوكەي­لىك كەرەگى» اتتى ماقالا ءدال وسى ساپار­دىڭ ماقسۇت-مۇددەسىن اشىپ كورسەتەدى. رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىندا بوكەيلىك قازاعىنىڭ دەپۋتاتى جوقتىعىن, سون­دىق­تان مۇسىلمان فراكتسياسى جانىنان قۇرىلعان بيۋروعا «ەلدىڭ ىشىندەگى مۇڭ-مۇقتاجدى مۇسىلمان فراكتسياسىنا ءتۇسىندىرىپ, دۋماعا كىرگىزىپ» تۇراتۇعىن كىسى شىعارۋعا شاقىرادى. «نەگە دەسەڭىز, ءبىز­دىڭ مۇقتاجىمىز, مۇڭىمىز باسقاعا قارا­عاندا كوبىرەك. تەك «جوقتاماعاننىڭ مالى تۇگەل» بولعاندىقتان وزىمىزگە بىلىن­بەيدى. سەبەبى ءبىزدىڭ ىشكى وردانىڭ جەرىن ىلكىمدەپ يەلەنىپ وتىرعان حالىقتى قۋىپ شىعارۋعا باستىقتارىمىز قۇدايدىڭ تار كۇنىنە ساۋەشانيا جاساپ وتىر. ءاپ-ادەمى ەتىپ جاسالعان ىشكى ورداعا حاس زاكوننوي ۆەرديكت كەلەشەك دۋماعا ءتۇسىپ قارالۋعا وتىر. وقۋ, وقىتۋ دەگەن جاعىمىز ساۋلەسىز, قاراڭعىلىقتا تۇر. مۇنان باسقا تيىسىنشە باسقارا الماعانىمىزدان اۋىرلىق, وتىرىك سياقتىنى ساناي بەرسەك تالاي دەس­تەگە جەتەتىن. بۇلاي بولسا, ەل بيلەگەن ازاماتتار-اۋ! شارۋاسى ءبۇتىن بايلار-اۋ! ۇرپاعىمىزدىڭ كوز جاسىنا قالماۋدى ويلاعان بيلەر! ءبىز دە ءبىر ۇيىمدىق قىلىپ قارايىق! باسقالارداي دەپۋتاتىمىز بولماسا, ول ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز ەمەس... قولىمىزدان كەلەتىن مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ قاسىنا بيۋروعا ءبىرىمىز بولسىن, ەكەۋ بولسىن, ەل جايىن بىلەتىن, قامىن كوزدەيتىن ادامدارىمىزدى جىبە­رىپ, كىسى قاتارىنا قوسىلايىق» دەپ جازادى ماقالا اۆتورلارى.

*  *  *

بوكەيلىككە سوۆەت ۇكىمەتى ورناعان تۇس­تا ع.احمەتوۆ مۇعالىمدىك جۇمىسىندا بولاتىن. باتىس قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىندە ساقتالعان 1923 جىلعى ءبىر قۇجاتتا ونىڭ بوكەي گۋبەرنالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ قۇرامىندا, جاڭاقالا ۋەزى تۇردىعۇل بولىسىندا قىزمەت ەتەتىنى كورسەتىلگەن. ءبىر قىزىعى, بولشەۆيكتەر دە ساۋاتتى, ەلگە ىقپالدى مۇعالىمدى ءىش­تارتا قويماعان. 1923 جىلى 3 قىركۇ­يەك پەن 29 قازان ارالىعىندا ساياسي سەنىم­سىز, سايلاۋ ناۋقانىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن 64 ادامدى حالىقتان اجىراتىپ, وردا قالاسىنا جيناۋ تۋرالى قۇپيا قاۋلى شىققاندا, سونىڭ اراسىندا عۇبايدوللا احمەت ۇلىنىڭ دا اتى-ءجونى ءجۇر ەكەن.

شىنىندا دا عۇبايدوللا حالفەنىڭ باسىنا قارا بۇلت قايتا-قايتا ۇيىرىلگەنى دە ءدال وسى كەز. ءوزى دە, بالاسى حيسمەت تە «مولدا», «جات ەلەمەنت» رەتىندە سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلادى.

«1925 جىلى ورال جەرى بوس قالدى. سوعان كوشەم دەۋشىلەر بولسا, بارۋىنا بولادى دەپ ەرىكتى تۇردە اۋاتكومنان ءتارتىپ بەرگەن. سوعان عۇبايدوللا باستاعان بىرازىراق ءۇي (قارابۋرالار) كوشكەن. كەيىن بايلاردى, مولدالاردى تارتىپكە الا باستاعاندا عۇبايدوللا ونى سەزىپ, جىلىسىپ, امان-ەسەن ءسوزسىز تۇرعاندا رەسەي جەرىنە قاراي كوشىپ كەتەدى. سول جاقتا ءسوزسىز-ءبوزسىز دەگەندەي امان ءجۇرىپ, قايتىس بولعان» دەپ جازادى ىزمۇقان بايعۋاتوۆ 1984 جىلى ءايىپ بەكتاس ۇلىنا جازعان حاتىندا.

«...بايلار مەن قۇلاقتاردىڭ قارسى­لىعى اشىق بايقالىپ وتىرعان جوق, بىراق كەي جەردە كەدەيلەر اراسىندا باي-كوپەس ەلەمەنتتەردىڭ قۇيىرشىقتارى كورى­نىپ قالۋدا. مىسالى عۇبايدوللا احمەتوۆتى (حازىرەت) سايلاۋ پۇرساتىنان ايىرۋ بو­يىنشا وتكەن جينالىستا كەدەيلەر – احمەتوۆتىڭ جاقىندارى اشىق قارسى شى­عىپ, «احمەتوۆتىڭ داۋسى الى­نۋعا جات­پايدى» دەپ مالىمدەدى. باسىم كوپ­شىلىك باتىراقتاردىڭ كوزقاراسى دۇ­رىس بول­عاندىقتان عانا احمەتوۆ سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇقىنان اجىراتىلدى...» – بۇل ورال گۋبەرنالىق «كراسنىي ۋرال» گازەتىنە 1928 جىلى شىققان ماقالادان ءۇزىندى.

وسىلايشا, عۇبايدوللا حالفە وتباسىمەن رەسەي جەرىنە قونىس اۋدارادى. وندا دا ءبىر جەرگە تۇراقتاماي, ساراتوۆ وبلىسىنىڭ ىشىندە ءجيى قونىس اۋدارىپ وتىرعان سىڭايلى. ال ەلدە قالعان ارىپتەستەرى – مۇحتاسيب نىعمەتوللا يبرا­گيموۆ, عاتاۋوللا بايعۇلوۆ, قايىر­عالي جاقىپباەۆ ت.ب. حازىرەتتەر 1937-1938 جىلدارى جاپپاي سوتتالىپ, اتىلىپ كەتكەن بولاتىن. عۇبايدوللا دا 1942 جىلى 6 ناۋرىزدا ساراتوۆ وبلىسى پەرەليۋبسكي اۋدانى, انين-ۆەرح سەلوسىندا تۇرعان جەرىنەن تۇتقىندالىپ, «انتيسوۆەتتىك ۇگىت-ناسيحات تاراتتى» دەگەن ايىپپەن 1942 جىلى 14 قازاندا ساراتوۆ وبلىستىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن 5 جىلعا سوتتالعان.

*  *  *

«عۇبايدوللا پاندەي لاۋازىم ۇستا­ماعان, اۋىل بالالارىن جيناپ, ءدىني وقۋ­مەن وقىتقان. بىراق سول كەزدەگى جاڭا­قالا, جالپاقتال بويىنداعى ۋكازنوي مولدا, حازىرەتتەرمەن ءجيى قارىم-قاتىناس ۇستاعان. ويتكەنى بۇل كىسى وتە سوزشەڭ جانە بىلگىش ادام ەدى. ولار ءوز دۋماندارىنان بۇل كىسىنى ەش ۋاقىت شەت قالدىرا الماعان. ءوزىنىڭ ورتا شارۋاسى بولعان قيسمەت, ءانۋار, مۇباراك دەگەن ءۇش ۇلى, ساقىم (ساقىپجامال) دەگەن ءبىر قىزى بولعان. قىزىن عۇمار قاراشەۆتىڭ بالاسى قادەر دەگەنگە بەرگەن, ياعني ع.قاراشەۆ ەكەۋى قۇدا» دەپ جازادى جوعارىداعى حاتىندا ىزمۇقان بايعۋاتوۆ اقساقال.

عۇبايدوللا احمەتوۆتىڭ عۇمار قا­راش­پەن قۇدالىعىنا ولاردىڭ كوزقاراس جاقىن­دىعى, ۇسىل-ءجاديدتى قولداۋى دا اسەر ەتكەن سياقتى. توقىش قيلانبەكوۆ­تىڭ ەستەلىگىنە قاراعاندا ساقىپجامال ابدىل­­قادىرعا (عۇماردىڭ ۇلىنىڭ تولىق ەسىمى) 1917 جىلى 16 جاسىندا ۇزاتىلعان. ساقىپجامال دا جاقسى اقىن بولعان, اتاسى عۇمار, ءوز كۇيەۋى قادەر قازا تاپقاندا شىعارعان جوقتاۋلارى وتە اسەرلى.

ساقىپجامالدى ۇزاتقاسىن عۇباي­دوللا قۇداسىنا بارىپ, 2-3 كۇن جاتىپ, وتە ريزا بولىپ, «عۇمار قۇدام, مادە­نيەتكە قۇمار قۇدام, ساقىپجامالدى قاسىنا شاقىرىپ الىپ, ولەڭ ايتتى­رىپ, راقمەت ايتىپ وتىراتىن ەدى!» – دەپ بەك ريزا بولعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, ساقىپ­جامالدىڭ دا عۇمىرى قىسقا بول­عانعا ۇقسايدى.

ءايىپ اقساقال ساقىپجامالدى «وقىعان ادام» دەپ جازادى. «ول دا وقىعان ادام, اكەسى دە حالفە, عۇمار اتاسى دا حالفە. سول ساحىپجامال – ولەڭشى ادام, اتاسى مەن جولداسىنىڭ ءولىمىن قايعىلاپ, كوپ جاتىپ, كوڭىل كوتەرۋگە ءبىر جازعىتۇرى اتقا ءمىنىپ, كەڭ دالانى كورەيىن دەپ شىعادى. ەلدىڭ ايانىشتى ءحالىن كورىپ, ونى سۋرەتتەپ ولەڭ جازدى» دەيدى. «سا­قىپ­جامالدىڭ ءسوزى» دەپ اتالعان بۇل ولەڭ 1920 جىلداردىڭ باسىنداعى بوكەي­لىكتىڭ بەرەكەسى كەتكەن ءحالىن وتە اسەرلى بەينەلەيدى.

*  *  *

ەندى ءبىر از ءسوزدى عۇبايدوللا احمەت­ ۇلىنان قالعان مۇرالار حاقىنا بۇرساق. بۇل جايىندا الدىمەن اۋىزعا تۇسەتىنى – «قاليلا مەن ديمنا» كىتابىنىڭ قازاقشا اۋدارماسى.

«1946 جىلدىڭ جاز ايلارىندا عۇباي­دوللا احمەتوۆ گۋرەۆ قالاسىندا تۇراتىن جاقىن تۋىسقاندارىنا كەلىپ, سوۆەت كوشەسىندەگى 131 ۇيدە تۇرعان بولاتىن. ول كۇندە گۋرەۆ قالاسىندا قازاق سسر عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ فيليالى جۇمىس ىستەيتىن ەدى. فيليالدىڭ سول كۇندەگى ديرەكتورى قارىمساقوۆ ساپار بولاتىن. اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى قانىش ساتپاەۆتىڭ تاپسىرۋى بويىن­شا جولداس قارىمساقوۆ ادەيى ىزدەپ كەلىپ عۇبايدوللا احمەتوۆپەن سويلەسىپ, وعان كەلىسىم بويىنشا بىرنەشە كىتاپتى اراب, پارسى تىلدەرىنەن قازاق تىلىنە اۋدارۋدى تاپسىرعان ەدى. سونىڭ ىشىندە ءفيرداۋسيدىڭ «شاھ-ناماسى», «قاليلا جانە ديمنا» كىتابى تاعى باسقا شىعىس ەلدەرىنىڭ شىعارمالارى بار ەدى. بۇل جۇمىستاردى سەمياسىنىڭ ايتۋىنشا ول كىسى 1951 جىلعا دەيىن ءبىتىرىپتى. سودان كەيىن ناۋقاستانىپ, توسەك تارتىپ جاتۋىنا بايلانىستى عىلىمدار اكادەمياسىنا اياقتاي بارىپ ەڭبەكتەرىن تاپسىرا ال­مايدى. ءوزى قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ بۇل ەڭبەكتەرى اركىمنىڭ قولىنا ءتۇسىپ, تاراپ كەتەدى. 1961 جىلى مەنىڭ قولىما تۇسكەن «قاليلا مەن ديمنا» كىتابىنىڭ قولجازباسىن اپارىپ تاپسىردىم. ودان باسقا كىتاپتارىنىڭ قول­جازبالارى ءازىر مەنىڭ قولىما تۇسكەن جوق» دەپ جازادى فاريد عاتاۋوۆ 1964 جىلى. وسى اقساقال قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.و.اۋەزوۆ اتىندا­عى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا عۇبايدوللانىڭ بىرنەشە شىعارماسىن تاپسىرعان.

ءبىر وكىنىشتىسى, عۇبايدوللا حالفەنىڭ مۇراسى جيناقتالىپ, باسپا بەتىن كور­گەن ەمەس. جوعارىدا ءسوز بولعان ايگىلى شى­عىس مۇراسى, ارعى تەگى ءۇندىنىڭ «پانچا­تان­تراسىنان» تارتاتىن «قاليلا مەن ديم­نانىڭ» عۇبايدوللا اۋدارعان نۇس­قاسى دا جارىققا شىقپاعان. ءبىز الماتى قالاسىنا ارنايى ساپار شەگىپ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينس­تيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىن ءسۇزىپ شىقتىق. ول جەردەن تابىلعانى – جوعارىدا ايتىلعان عۇبايدوللا حال­فەنىڭ ءوزى جازعان ءومىر­بايانى (وندا 1873 جىلى دۇنيەگە كەل­گەنىنەن 1910 جىلى ءبۇبي مەدرەسەسىنە بار­عانعا دەيىنگى ءومى­رى قامتىلعان), ءالي­حان بوكەيحاننىڭ «گريگوري نيكو­لاەۆيچ ءپوتانيننىڭ جايى» اتتى كولەمدى ماقالاسى, «عۇباي­دوللا مەن ءسۇيىن قارت­تىڭ كەزدەسۋى» اتتى ەستەلىك (اۆتورى توقىش قيلانبەكوۆ) جانە عۇبايدوللانىڭ بىرنەشە شىعار­ماسى بەرىلگەن. وكىنىشكە قاراي, «قاليلا مەن ديمنانىڭ» اۋدارماسىن فاريد عاتاۋوۆ ء«وز قولىممەن تاپسىردىم» دەسە دە, تابا المادىق.

«عۇبايدوللا احمەت ۇلىنىڭ ءوز قولى­مەن جازعان ءومىربايانى قازاق سسر عى­لىم­دار اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا ينس­تيتۋتىندا كورىنەدى. سول كىسىنىڭ وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنان بۇرىن قا­زاق بالالارى ءۇشىن مەكتەپ اشۋ تۋرالى جازعان ارىزى دا ۋفانىڭ ارحيۆىنەن الىنىپ, سول ينستيتۋتتا ساقتاۋلى. ال ونىڭ بۇرىنعى ۆياتكا گۋبەرنياسىنا بارىپ وقىپ, حالفەلىك اتاق الىپ شىق­قاندىعى تۋرالى ءوز ومىرىنەن جازعان قىزىق اڭگىمەسى ءبىر قۇداسىندا بار ەدى. ونى ءازىر قولىما تۇسىرە الماي وتىرمىن» دەپ جازىپتى 1962 جىلى فاريد عاتاۋوۆ. الايدا عىلىم اكادەمياسىنىڭ قولجازبا قورىنا, ياعني قازىرگى عىلىمي كىتاپحاناعا دا سۇراۋ سالىپ, عۇبايدوللا مۇراسىنان ازىرگە دەرەك تاپپاي وتىرمىز.

حازىرەتتىڭ انىق فوتوسۋرەتى دە قولى­مىزعا تۇسپەي وتىر. 1923 جىلى بو­كەي گۋبەرناسىنىڭ ءبىر توپ مادەنيەت, ادە­بيەت جانە ونەر قايراتكەرى رسفسر حا­لىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ شاقى­رۋىمەن ماسكەۋگە بارعانى بەلگىلى. ىشىن­­دە عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, احمەت مامىت­ ۇلى, كۇيشى سەيتەك ت.ب. بار توپتىڭ ورتاسىندا عۇبايدوللا احمەت ۇلى دا تۇر. شۇڭىرەك كوزدى, جاعى قۋسىرىڭقى, مۇرتتى جىگىت اعاسى بۇل كەزدە ەردىڭ جاسى 50-دە بولعان ەكەن.