جاس جازۋشىلار جيناعىنىڭ مازمۇنى باي. «تاڭعى شىقتىڭ» پاليتراسى سان قىرلى, الۋان بوياۋلى. دوستىقتى, ماحاببات پەن ادامگەرشىلىك لاعىل قاسيەتتەردى قىزىل تىنگە اينالدىرعان ليريكالىق اڭگىمەلەرمەن بىرگە, تۋعان جەر, ەل تاعدىرىن تولعاعان تەبىرەنىسكە تولى تۋىندىلار, اڭىز-ءافسانا, فانتاستيكا, ساتيرالىق دۇنيەلەر دە بار. ەندىگى ءسوز – تولەۋ شاحانوۆ پەن تولەش شاحانوۆتىڭ «ءتىرى كوز» اتالاتىن عىلىمي-فانتاستيكالىق اڭگىمەلەرى توڭىرەگىندە. بايانىمىزدى ساباقتاماستان بۇرىن قازاق ادەبيەتىندەگى كەنجە جانردىڭ سىر-سيپاتىنا از-كەم توقتالعان ءجون شىعار.
فانتاستيكا. اسا قيىن دا, وتە كۇردەلى تاقىرىپ. جالعىز اۋىز ءسوزدىڭ اياسى مەيلىنشە كەڭ. بۇل ۇعىمنىڭ قازاق ساناسىنداعى تۇيسىك-تۇسىنىگى كەنەۋسىز اۋقىمدى, ماقسات-مۇراتى شىڭىراۋ تۇڭعيىق. تەرمين توركىنى سانالاتىن گرەكتەردە بۇل اتاۋ – كوزگە ەلەستەتۋ ونەرى دەگەندى تۇسىندىرگەن. وسى تۇرعىدان پايىمداپ, زەردەلەر بولساق, قازاق حالقىنىڭ دا ەجەلدەن ارمانشىل, ويشىل, قيالشىل ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ايعاق دەرەكتى الاسۇرىپ ىزدەمەي-اق قويايىق. تىلگە تيەك رەتىندە بابالارىمىزدىڭ اسىل مۇراسى – قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەرىن ايتساق تا جەتىپ جاتىر. حالىق قيالىنان تۋعان حايۋاناتتار جايلى قيال-عاجايىپ, تۇرمىس-سالت ەرتەگىلەرىندە فانتاستيكا جانرىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى كەزدەسەدى. بۇعان ەڭ الدىمەن «ەر توستىك», «قىرىق وتىرىك», «كەرقۇلا اتتى كەندەباي» ءتارىزدى جاۋھار جادىگەرلەرىمىزدى اتار ەدىك. فانتاستيكانىڭ عىلىمي جاعىنان دامىپ, قالىپتاسقانعا دەيىن ميفولوگيالىق جانە ءدىني شىعارمالاردا ورىن العانىن كورسەتەدى.
دۇنيەدەگى ەڭ شاپشاڭ, ەڭ ۇشقىر قۇبىلىس – قيال. ال ادامزاتتىڭ بۇگىنگى تاڭداعى زور جەتىستىكتەرى مەن يگىلىكتى ىستەرىنىڭ دەنى ادام قيالىنىڭ جەمىسى سانالسا كەرەك. قازىرگى ادەبيەتتەگى فانتاستيكا جانرىنا بەرىلگەن تۇجىرىمداما ءبىراز جايدان حابار جەتكىزگەندەي. «فانتاستيكا – ادەبيەتتىڭ ءومىر شىندىعىن قيال تۇرعىسىندا اسىرەلەپ بەينەلەيتىن ءتۇرى». دەمەك, عىلىمنىڭ دامۋىمەن بايلانىستى جۇرت قيالىنان تۋعان كوركەم تۋىندىلار دا دۇنيەگە كەلە باستايدى. ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ جۇمباعى مەن قۇپياسىنا ءجىتى ۇڭىلگەن سايىن ادام قيالىنا دا قانات بىتە تۇسكەنى بارشاعا ءماشھۇر.
جالپى عىلىمي-فانتاستيكالىق ادەبيەت اعىلشىن فيلوسوفى ف.بەكوننىڭ «جاڭا اتلانتيدا» كىتابىنان باستالادى. ءحVىى-ءحVىىى عاسىرلاردا پلانەتاارالىق ساپار تۋرالى, كەيىنىرەك كەلەشەك جايىندا عىلىمي-فانتاستيكالىق شىعارمالار جازىلعانى ءمالىم. ال «ميى – قيال قويماسى» اتانعان اتاقتى فرانتسۋز جازۋشىسى جيۋل ۆەرننىڭ قيال-عاجايىپ روماندارى تورتكۇل دۇنيەنى شارلاپ كەتتى. ۇلى فانتاستىڭ «ون بەس جاسار كاپيتان», «سۋ استىنا 80 000 كيلومەتر ساپار», «كاپيتان گرانتتىڭ بالالارى» سەكىلدى كىتاپتارىن قازاق وقىرماندارىنىڭ ۇلكەن-كىشىسى بىردەي جاستانىپ وقىعانى بەلگىلى.
قازاق ادەبيەتىندەگى تازا فانتاستيكالىق تۇڭعىش كوركەم شىعارما – كورنەكتى ماركشەيدەر-عالىم, فيلوسوف-قالامگەر اقجان ماشانوۆتىڭ 1957 جىلى جارىق كورگەن «جەر استىنا ساياحات» پوۆەسى. بۇل توسىن دا, ءىزاشار تۋىندى رەسپۋبليكادا عىلىمي-فانتاستيكالىق جانردىڭ قارقىندى قانات جايۋىنا اسەر ەتىپ, قيالگەرلەردىڭ ۇلكەن شوعىرىن جاساقتاعانى ايان. قازاق قالامگەرلەرىن دە عارىش الەمىنە, جۇلدىزدار سىرىنا, تەلەگەي-تەڭىز مۇحيتتار تۇڭعيىعىنا, جەتى قات جەر قويناۋىنا, تابيعاتتىڭ قۇپيا تىلسىمىنا وي كوزىمەن بارلاۋعا ۇمتىلدىردى. شارق ۇرىپ ىزدەنىپ, تالماي تەر توكتى. فانتازيالارىن ۇشتاپ, شەبەرلىكتەرىن شىڭدادى. ناتيجەسى مەرەي مارقايتىپ, ادەبي قورجىننىڭ ءبۇيىرىن بۇلتيتتى. قازاق فانتاستيكا جانرىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتكەن ولجا تۋىندىلاردىڭ كەيبىرىن اتاي كەتەلىك. جازۋشىلار مەدەۋ سارسەكەەۆتىڭ «عاجايىپ ساۋلە», «كورىنبەستىڭ كولەڭكەسى», تالاپ سۇلتانبەكوۆتىڭ «كوشپەلى التىن», «لۇقمان حاكىم», شوقان الىمباەۆتىڭ «دانىشپاندىق الفاسى», تولەۋ شاحانوۆتىڭ «كوگىلدىر مۇنارالار», تولەش سۇلەيمەنوۆتىڭ «جۇلدىز ادامى», شامشيدەن ءابدىرامانوۆتىڭ «ءال-فارابي كوپىرى», ابدۋل-حاميت مارحاباەۆتىڭ «عارىشتاعى قىمىز», سوۆەتحان عابباسوۆتىڭ «كاۋسار», راۋشانبەك بەكتىباەۆتىڭ «يونەسفەراداعى الاڭ», ناربين كەنجەعۇلوۆانىڭ «قيىن شەشىم», ءجۇنىس ساحيەۆتىڭ «كەڭىستىك كوشپەندىلەرى» اتالاتىن فانتاستيكالىق پوۆەستەرى مەن روماندارى اسا كۇردەلى جانردىڭ قالىپتاسىپ, وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانىن قاداپ كورسەتكەن ءجون.
...مىنەكي, الاقانداي اڭگىمەنىڭ اسەرىمەن «ۇشىپ» جۇرگەنىمە ەكى-ءۇش كۇن. ويىم دا, بويىم دا اسقاقتاپ, قيالىم بولەكشە شارىقتاعانداي. ءتىپتى, سانامنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە ۇمىتىلىپ قالعان بالالىق شاقتىڭ قىزىقتارىن دابىلداتىپ, سون-اۋ جىلداردىڭ ب ۇلىڭعىر سۋرەتتەرىن كوز الدىما ەلەستەتەرىن قايتەرسىڭ. «تاڭعى شىق» جيناعىنداعى تولەۋ شاحانوۆ پەن تولەش شاحانوۆتىڭ «ءتىرى كوز» عىلىمي-فانتاستيكالىق اڭگىمەسىنە ۇڭىلگەن سايىن, ەلەس-جاڭعىرىق تا وقتىن-وقتىن ورالا بەرەدى-اي...
قارشادايىڭدا ەستىگەنىڭ مەن كورگەنىڭ ەشقاشان وشپەيدى. بالا جادىندا قاشالعان عۇمىر ءىزىن قانجارمەن دە كەتىرە المايسىڭ. الاڭسىز كەزدىڭ كورىنىستەرى قازىر دە اينا-قاتەسىز قاز-قالپىندا جانارىمنىڭ الدىندا تۇرعانداي. كوگىلدىر بالقاشتىڭ جاعاسىنداعى كىشكەنتاي بالىقشى اۋىلى. قوڭىرتوبەل تىرلىگى بار كولحوزدىڭ باس كوتەرەر ۇلكەندەرى ۇلان جازدى ىرگەدەگى تەڭىز ۇستىندە وتكىزەدى. قاقاعان ايازدا شىڭىلتىر مۇز استىنان, ال اپتاپ ىستىقتا تەڭىز تۇبىنەن نەسىبەسىن تەرگەن بالىقشىنىڭ شارۋاسى دا ءبىر باسىنا جەتەرلىك. سۋىق كۇزگە دەيىن كول بەتىندە كوشىپ جۇرەدى. ياعني, جۇرەكجۇتقانداردىڭ بۇكىل تاعدىرى تولقىن جالىندا قالت-قۇلت تەربەلگەن قارا قايىق پەن «تىرقىلداعان» قالاقتاي كەمەنىڭ ۇستىندە. بىردە ەرەسەكتەرمەن بىرگە بالىق اۋلاپ جۇرگەن قۇرداستارىمىز شاعاي, كاتەن, زارىقبەكتەر جارىسا ءوزدەرى تاماشالاعان وقيعانى تاڭدايلارىن تاقىلداتىپ تۇرىپ شەرتكەن. قيال-عاجايىپ حيكاياعا بەرگىسىز اڭگىمەلەرى ءبىزدى قاتتى قىزىقتىرعان. اۋەلدە سەنبەگەنىمىز راس. بىراق, ولاردىڭ ايتقاندارىن ۇلكەندەر جاعى دا ماقۇلداپ, قوشتاعان-دى.
«ءبىر كۇنى كەشكى تاماعىمىزدى ءىشىپ العاننان سوڭ, اي جارىعىمەن اۋ تاراشتاپ وتىر ەك. كۇنباتىس بەتتەن نوقاتتاي بوپ شالىنعان وتكىر جارىق ۇرگەن شارداي بىرتە-بىرتە ۇلعايىپ, كوتەرىلە بەردى. ارتىنشا نايزا بويى بيىكتەپ بارىپ, كىلت بىزگە قاراي جىلجىعان, – دەگەن شاعاي بەت-اۋزىن قۇبىلتىپ, تۇتىعا ۇرەيلى كەيىپتە ءسوزىن ساباقتادى. – سەنەسىڭ بە, جانات؟ الگى الىپ شار ءاپ-ساتتە قاراقۇمنىڭ جەلكە تۇسىنداعى العازى ارالىنىڭ ناق توبەسىنە كەلدى دە, ءبىر ورنىنان قوزعالماي ءبىراز كىدىردى. توڭىرەگىنە وتكىر ساۋلەلەرىن شاشقان شار سالدەن كەيىن بارىپ ىلگەرى قوزعالدى. دوڭگەلەنىپ جىلجىعان ونىڭ تۇپ-تۋرا ءبىزدىڭ ۇستىمىزگە كەلە جاتقانىن اڭعارعان كاتەن قورىققاننان تومەنگە, كايۋتاعا ءتۇسىپ كەتتى. ال مەن نە ىستەرىمدى بىلمەي, ءتىل-اۋزىم بايلانعان كۇيى, قاققان قازىقتاي مەلشيىپ وتىرىپ قالىپپىن. جارتى اسپاندى جاپ-جارىق ساۋلەگە شومىلدىرىپ دومالاعان شار قياستاۋ بۇرىلعان باعىتىن وزگەرتپەي جىڭعىلدىقايىردى جاعالاپ, لەپسى-ماتايعا قاراي تارتتى. عاجاپ! نە ۇشاققا, نە راكەتاعا ۇقسامايدى. ءىزى دە كورىنبەيدى. جارىعى كوزدى قارىپ جىبەرەردەي. ۇزاپ بارا جاتقاندا بايقاعانىم, الگى جارىق-ساۋلەلەر شەڭبەردىڭ بۇيىرىندەگى ۇڭىرەيگەن تەسىكتەردەن شاشىراپ جاتقان ءتارىزدى. ايتەۋىر, بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن دىبىسى جوق جۇمباق-دۇنيە. سوندا, بۇل نە نارسە دەپ ويلايسىڭ؟..»
مەن يىعىمدى قيقاڭ ەتكىزدىم. «كىم ءبىلىپتى؟!»
كوپ ۇزاماي قارا سيراق دوستارىمىز تامسانا شەرتكەن تاڭعاجايىپ الىپ شاردى تۇنگى اۋىل اسپانىنان ءجيى كورەتىنبىز. جارتى الەمدى جاپ-جارىق ساۋلەگە وراپ, سىرعىپ كەتىپ بارا جاتقان ونى بىلگىشتەردىڭ دەنى «بالقاشتىڭ ارعى بەتىندەگى بايقوڭىر مەن اسكەري «جابىق» قالادان ۇشىرىلعان سپۋتنيك» دەيتىن. و جاعىن ءبىز قايدان بىلەيىك؟ «جۇلدىزدارى جامىراعان عارىشقا اپاراتىن جۇمباق جول ءدال ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ۇستىمەن وتەتىن شىعار» دەپ بولجايتىنىمىز انىق. كەيىنىرەك, ەسەيە كەلە كوك كەزبەلەرى حاقىندا كوپ ەستيتىن بولدىق. «ۇشاتىن تارەلكا», «نلو», «بەيمالىم ۇشاتىن شار», «بوگدە پلانەتادان كەلگەن الىپتار», «جالعىز كوزدى جۇمباق ۇشاقتار...» ءتىپتى, كەيبىر «ۇشاتىن تارەلكالار» جالعىز-جارىم جۇرگەن ادامداردى ۇرلاپ اكەتىپتى-ءمىس» دەگەن الىپ-قاشپا قاۋەسەتتەر دە ەستىلىپ قالاتىن... جەر «قوناقتارى» تۋرالى ەلەڭدەتەر ماتەريالداردى ءاۋ باستا وزگە ەلدەردىڭ گازەت-جۋرنالدارىنان ءجيى وقيتىنبىز. كەلە-كەلە ۇلان-بايتاق قازاقستاننىڭ بىرەسە انا تۇكپىرىنەن, ەندى بىردە مىنا تۇكپىرىنەن «نلو»-نى ءوز كوزىمەن كورگەندەردىڭ اڭگىمەلەرىن ەستۋ – ادەتتى جاعدايعا اينالعانى ءمالىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ءىسساپارمەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بولعانىمدا اسپان كەزبەلەرىن كورگەن ءبىر توپ كۋاگەرلەرگە جولىعىپ, شىتىرمان وقىس وقيعالاردى ەستىپ, عاجايىپ اسەرلەرىن ءوزىمىزدىڭ «ەگەمەندە» جاريالاعانىم بار.
...ەندى مىنە, اعايىندى شاحانوۆتاردىڭ «ءتىرى كوزى» قايران قالدىرىپ وتىر. وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن جازىلعان فانتاستيكا الۋان ءتۇرلى ويعا شومدىرعان. جازۋشى جىگىتتەردىڭ قيالى ەرىكسىز ءتانتى ەتەدى-اي. ويتكەنى, ول كەزدە كەڭەستىك تسەنزۋرا مۇنداي دۇنيەلەردىڭ ءباسپاسوز بەتتەرىنە شىعىپ كەتۋىنە جول بەرمەيتىنى جاسىرىن ەمەس. كوپ رەتتە فانتازيانىڭ دا قيسىندى بولۋىن قاتال قاداعالايتىن. قيال-عاجايىپ شىعارمالاردىڭ عىلىمي نەگىزىنە ۇڭىلگەن «قىراعىلار» ورىندى-ورىنسىز تالاپ قوياتىنى جانە ايان. وسىناۋ بيىك ۇدەدەن تابىلۋ ءۇشىن قازاق فانتاستارىنىڭ شۇمەكتەتىپ تەر توككەنى ايقىن بايقالادى. ىزدەنىستەرى دە نازار اۋدارتادى.
كانە, ەندەشە عىلىمي-فانتاستيكالىق اڭگىمەنىڭ قالاي باستالعانىنا جانار توقتاتايىقشى:
«مەن كوزىمدى اشتىم. ماڭايدىڭ ءبارى بۇلدىراپ ازەر كورىنەدى. قايدامىن؟ نە بولدى؟ كەنەت جۇرەگىم لۇپىلدەپ ءجيى سوعا جونەلدى. ماعان باداناداي ۇلكەن كوز تەسىلە قاراپ تۇر. ونىڭ وتكىر قاراسى تۇلا بويىمنان ءوتىپ ميداعى وي تىزبەكتەرىن جاتقا وقىپ تۇرعانداي. ودان قۇتىلار ەمەسسىڭ. ول ءوزىنىڭ تۇڭعيىعىنا باۋراپ اكەتىپ بارادى, اكەتىپ بارادى. مۇمكىن مۇنىڭ ءبارى ءتۇس شىعار؟ جوق! مەن كوزىمدى جۇمدىم. الگى كوز قيمىلىمنىڭ ءبارىن بۇلجىتپاي ورىندادى. قورقىپ كەتتىم. سوڭعى كۇندەرى بولعان وقيعالاردىڭ ءبارى الدىمنان قۇيىنداي جۇيىتكىپ وتە شىقتى. مەن جوقپىن. مەن ەندى سويلەي المايمىن. تەك ويلاعان ويىمدى, كورگەنىم مەن بىلگەنىمدى بۇرىشتاعى سوپاقتاۋ كەلگەن «ءتىل» دەپ اتالاتىن ەلەكتروندىق ماشينا جازىپ جاتىر. قازىر انەس كەلۋگە ءتيىس.
– ءالىم, – دەدى كەشە ول, – بۇل ەكسپەريمەنتتى جاساما. عىلىم ورتالىعى باسقا تاسىلدەردى قاراستىرۋدا. مۇمكىن 8-ءشى ەپسيلون جۇلدىزىنداعى قۇبىلىستى شەشەتىن ەكىنشى ءادىس تابىلار.
– جوق, مەن بەلىمدى بەكەم بۋدىم. ەسەپ ماشيناسىنىڭ جاساعان فورمۋلاسى ەكسپەريمەنتتىڭ دۇرىس ەكەنىن راستادى عوي, – دەدىم تەرىس بۇرىلىپ.
– راستاسىن, بىراق ويلاماعان جەردە مي كلەتكالارى زاقىمعا ۇشىراسا نە ىستەمەكسىڭ؟
– ەح, انەس, عىلىم ءۇشىن جانىمدى دا قيامىن. اڭگىمەنى قىسقارتالىق. ەرتەڭ مەن ەكسپەريمەنت جۇرگىزەمىن. لابوراتورياعا كەپ «ءتىلدىڭ» جازىپ العانىن تەكسەرەرسىڭ.
– جاقسى.
ءبىز ءۇن-ءتۇنسىز وسىلاي تاراستىق...»
جۇمباق تىلسىمنىڭ قۇپياسى وپ-وڭاي شەشىلمەيتىنى بەلگىلى. تاجىريبەنى ءالى دە ەرىنبەي جالعاستىرۋ كەرەك. بۇكىل عۇمىرىن عىلىمعا باعىشتاعان ءالىمنىڭ وي سەرگىتىپ, جاقسىلاپ تىنىعىپ العىسى كەلەدى. الايدا, ميىن شىرماۋىقشا شىرماپ-تورلاپ العان «سۇراقتار» وتىرسا دا, جاتسا دا مازا بەرمەگەن. سەبەبى, وسىدان بەس جىل بۇرىن جەر ستانسالارى ۆودولەي شوعىرىنداعى 8-ءشى ەپسيلون جۇلدىزىنان بەلگىسىز حابار الا باستايدى. بۇل دەرەكتەر ون ەكىنشى تولقىنمەن بەرىلىپ تۇرعان. عىلىمي ورتالىقتىڭ عالىمدارى عارىشتان جەتكەن حاباردى قانشا زەرتتەسە دە ءتۇيىنىن شەشە المايدى. ورتالىق عالىمدارى ءوزدەرىنىڭ عىلىمي تاجىريبەلەرىن تالماي, اسىقپاي جۇرگىزۋدى ۇيعارادى. كومەيگە كەپتەلگەن كۇپتى ساۋال دا ءمالىم.
«ەپسيلون تۇرعىندارى كىمدەر بولدى ەكەن؟..»
سويتكەنشە ونىڭ باسى شىركوبەلەك اينالىپ, شىڭىراۋعا قۇلاپ كەتەدى. قايدان جەتىپ كەلگەنى بەلگىسىز, توڭىرەگىنە وتكىر ساۋلە شاشقان «ءتىرى كوز» ءتونىپ تۇرعانداي ەلەستەيدى. قيالگەرلەر وسى مەزەتتەگى وقيعانىڭ جاي-جاپسارىن بىلايشا سۋرەتتەيدى.
«ماعان ۇلكەن كوز بادىرايا قاراپ تۇر. ول – مەنى ءوزىنىڭ تۇكپىرىنە تارتىپ بارا جاتقانداي. اينالامدى قاراڭعىلىق باسىپ كەتتى دە, ىلە جاپ-جارىق بولدى.
ۇلكەن الاڭنىڭ ورتاسىندا تۇر ەكەم. الىستا اسپانعا كوبىك شاشىپ, كوگىلدىر سۋ ايدىنى تۋلاپ جاتىر. ونىڭ جاعاسىنداعى قىزىل, جاسىل, كوگىلدىر ساۋلەلەرگە بولەنگەن عاجايىپ ۇيلەر جەردەن بولار-بولماس كوتەرىلىپ, قالىقتاپ بارادى. بۇل كورىنىستەن كەيىن جاسىل كۇمبەزگە ۇقساس كەڭ ساراي پايدا بولدى. ودان دا اق شاشتى, ۇزىن بويلى, كەڭ يىقتى ادامدار شىقتى دا اسپانداعى سارعىش جۇلدىزدى كورسەتتى.
– اليامما! – دەدى ولار ءبىرتۇرلى نازىك داۋىسپەن.
– اليامما!
سارعىش جۇلدىزدىڭ قاسىندا ءبىر توپ جۇلدىز پايدا بولدى. بۇل ۆودولەي شوعىرى.
اق شاشتى ادامداردىڭ كوكشىل كيىم كيگەنى العا ءبىر قادام شىقتى دا, ۆودولەي شوعىرىن ءوشىرىپ تاستادى. ونىڭ ورنىندا ەندى كۇن سيستەماسى.
«ۋالا» – دەدى الگى ادام جەردى نۇسقاپ. – ۋالا!..»
جانكەشتى عالىمدار كەشىكپەي الياممانىڭ 8-ءشى ەپسيلون جۇلدىزى ەكەنىن انىقتايدى. بىراق ءالسىن-ءالسىن ويقاستاپ, قىر كورسەتكەن كوز تۋراسىندا ناقتى تۇجىرىمعا توقتاي الماي قينالادى. تاڭدانىستارىن دا جاسىرمايدى. كۇرمەۋى قيىن ءتۇيىن تارقاتىلماعان قالپىندا قالادى. سۇراقتار سانانى سىلكىلەيدى:
– بۇل نەعىلعان كوز؟ قانداي قۇبىلىس؟
– ول نە؟ بوگدەپلانەتالىقتاردىڭ ارناۋلى اپپاراتى ما؟
– الدە الەمگە كورىنگەن گاليۋميناتسيا ما؟
– كوز – بەيمالىم ۇشاتىن اسپان كەزبەلەرىنىڭ ءبىرى شىعار؟ ابدەن مۇمكىن عوي!
ناقتى جاۋابى جوق ساۋالدار سەلى ءبىزدى دە ءتۇپسىز وي مۇحيتىنا باتىرعان...
فانتاست-جازۋشىلاردىڭ قيالدارى قىراعى دا, ۇشقىر. تاڭدانباسقا, سەنبەسكە بولمايتىنداي. قيالگەرلەردىڭ وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن بولجاعاندارى بۇل كۇندە اقيقاتقا اينالىپ وتىرعانى دا بارشاعا ايان. گالاكتيكا جۇمباقتارى مەن قۇپيالارى جەر تۇرعىندارىنا ءوز سىرلارىن اشۋدا. سونىڭ ءبىرى – كوك كەزبەلەرىنىڭ بۇگىندە ادامدارعا ءجيى كورىنۋى. بۇل ايعاقتى ۋاقىتتان وزعان قيال جەمىسى دەگەنىمىز ءجون.
* * *
ادەتتەگىدەي «ءتىرى كوزدىڭ» اۆتورلارى جونىندە بىرەر اۋىز ءسوز. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەنىمدە «تاڭعى شىق» اڭگىمەلەر جيناعى ارقىلى جاقسى تانىس تولەۋ شاحانوۆ پەن تولەش شاحانوۆتاردىڭ بىرلەسىپ جازعان دۇنيەلەرىن ستۋدەنتتىك جىلدارى دا ءجيى وقيتىنمىن.
كەيىندە بايقاعانىم, تولەۋ شاحانوۆتىڭ اتى-ءجونىن ءار-ءار وبلىستىڭ باسىلىمدارى بەتتەرىنەن ۇشىراتىپ قالاتىنمىن. ال تولەش شاحانوۆتىڭ جەكە جازعاندارى ەش جەردەن كەزدەسپەيتىن-ءدى.
– سوندا بۇل قالاي؟
ارينە, كەزىندە وسىناۋ ساۋالدى ءوز-وزىمە قويىپ, جەتە ءمان بەرمەگەنىم شىن. قاجەتسىز بولعاندىقتان. نەسىن جاسىرامىز, ءالى دە سولاي بولۋى مۇمكىن ەدى. بىراق, بۇعان ءبىزدى ەشكىمنىڭ دە كىنالاماسى كۇمانسىز. سويتسە دە قازىرگى باسىمىزعا تۇسكەن جاعداي باسقاشا. اعايىندى قالامگەرلەردىڭ ءومىرباياندارىنا قاتىستى دەرەكتەردى جانۇشىرا ىزدەستىرۋگە تۋرا كەلدى. بىلەدى-اۋ دەگەندەردىڭ كوبىنىكى دولبار بوپ شىقتى. «تولەۋ مەن تولەش ەگىز كورىنەدى. ءبىرى ورىس تىلىندە جازىپ, ەكىنشىسى قازاقشاعا اۋدارادى ەكەن...», «اعالى-ءىنىلى جىگىتتەر فانتاستيكالارىنا عانا قوسارلانعان فاميليالارىن قويىپ كەلگەن. ويتكەنى, ءبىرى شىعارما سيۋجەتىن اۋىزشا ايتىپ بەرسە, ەكىنشىسى قاعاز بەتىنە تۇسىرەدى-ءمىس...», «تولەۋى قايتىس بولعان, تولەشىنىڭ قوس جانارى بىردەي كورمەي قالىپتى. ءتىرى بولۋى كەرەك. جامان حابارىن ەستىمەدىم...» الىپ-قاشپا اڭگىمەنىڭ سۇلباسى, مىنە وسىنداي. بىرىنە سەنىپ, بىرىنە كۇمانداندىق. سەبەبى, سۇراۋ سالعاندارىمىزدىڭ دەنى اقمولالىقتار بولاتىن. سونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى جۋرناليستەرگە دە تەلەفون شالدىق. ءبادۋان يماش ۇلى, امانتاي ەسىلباەۆ, جىلقىباي جاعىپار ۇلى ناقتى ەشتەڭە ايتا المادى. ءبادۋان قۇرداس قانا «ەرەيمەنتاۋلىق قالامگەرلەر سايلاۋ بايبوسىن مەن امانكەلدى جۇمابەك ءبىلۋى ابدەن مۇمكىن. مەن سولارمەن حابارلاسىپ كورەيىن» دەدى. بايقايسىز با؟ جەرلەستەرىنىڭ وزدەرى جازۋشى باۋىرلارىنان كوز جازىپ قالعانعا ۇقسايدى. تاپ باسىپ دانەڭە ايتا الماعان...
ءار-ءار جەردەن جىلتىلداعان ب ۇلىڭعىر ءۇمىت ساۋلەسى وشپەگەن.
«سۇراي-سۇراي مەككەگە دە بارارسىڭ» دەمەكشى, اعايىندى شاحانوۆتاردى بىلەتىن ادامدى دا تاپتىم-اۋ. كىم دەيسىز عوي؟ ءوزىمىزدىڭ رايسا اپاي, جانايدارقىزى يبراەۆا. «ەگەمەن قازاقستان» استاناعا كوشىپ كەلگەن كۇنى باستىعىمىزدىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە قىزمەتكە الىنعان حاتشى-رەفەرەنت. وتانىمىزدىڭ باس گازەتىن سارىارقانىڭ تورىندەگى ەلورداعا كوشىرىپ اكەلگەن باس رەداكتورىمىز ەرجۇمان سمايىل الەكەدەي جالاڭداعان تەحسەكرەتاردىڭ ورنىنا «ادەيى زەينەتكەر جاسىنداعى ادامعا» كونكۋرس جاريالاعان-دى. سول جاڭادان قابىلدانعان زەينەتكەر-حاتشىمىز ۇلكەن ۇجىممەن ءبىر مۇشەلدەي مەرزىم جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, «ەكىنشى» رەت دەمالىسقا كەتكەن بولاتىن. اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىن تامامداعان رايسا اپاي ونەرگە جاقىن بوپ شىقتى. ولەڭ شىعارىپ, اڭگىمە جازادى. ءسوز كيەسىن جان-تانىمەن تۇسىنەتىن ناعىز انا ءتىلىنىڭ جاناشىرى ەكەن. ەجەلگى قاراوتكەلدىڭ باس كوتەرەر قادىرمەندى قارتتارىنان باستاپ, بۇگىنگى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ بارشاسىن جىعا بىلەدى.
– بۇعان دەيىن سۇرامادىڭ با؟ ءبۇيتىپ اۋرە-سارساڭعا تۇسپەس ەڭ. اعايىندى شاحانوۆتاردى بىلەمىن عوي, – دەدى ءمان-جايعا قانىق بولعان رايسا اپاي. جۇمساق بيازى ۇنىنە كۇلكى ارالاسقان. – ءبىز ءبىر اۋداننانبىز. و كەزدە قازىرگى ەرەيمەنتاۋ اۋدانى ەركىنشىلىك دەپ اتالاتىن. تولەۋ ەكەۋمىز ءبىر جىلدىڭ ءتولىمىز. مەن اۋدان ورتالىعىنداعى قازاق مەكتەبىن بىتىرسەم, ول قازاق تەمىر جولىنا قاراستى «ەرەيمەنتاۋ» ورىس ورتا مەكتەبىنىڭ تۇلەگى. تولەۋ مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق ەكى تىلدە بىردەي جازىپ ءجۇردى. وبلىستىق, اۋداندىق گازەتتەردە ءجيى جاريالاناتىن. مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ەكى جىلداي اۋداندىق «زناميا», «ەڭبەك تۋى» گازەتتەرىندە ەڭبەك ەتتى. ويتكەنى, بۇگىنگىدەي ەمەس, ەكى جىلدىق «ستاجىڭ» بولماسا, جوعارى وقۋ ورنىنا قۇجاتىڭدى قابىلدامايدى. اۋدان ومىرىنە بايلانىستى رەپورتاجدارى, ماقالالارى, سۋرەتتەمەلەرى, سونداي-اق ولەڭدەرى مەن شاعىن اڭگىمەلەرى وتە ءجيى جارىق كورەتىن ونى اۋداندىق «ەڭبەك تۋى» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولىپ ىستەيتىن مەنىڭ تۋعان اعام ايتمۇحامبەت جانايداروۆ ۇدايى ماقتاپ وتىراتىن. تولەش اعاسى دا جازۋشىلىقتى كاسىپ ەتتى. مەنىڭ بىلۋىمشە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان. الماتىدا عوي. ەلگە وتە سيرەك كەلەتىن. اعايىندىلاردىڭ كەيىنگى تاعدىرلارىنان حابارىم جوق. ەرەيمەنتاۋداعى تۋىستاردان ءجون-جوسىعىن سۋراستىرىپ كورەيىن. ءسىڭىلىمنىڭ قارلىعاش دەگەن قىزى تولەۋ شاحانوۆ وقىعان مەكتەپتە مۇعالىم. ءبىر دەرەگىن بىلەر. ايتپاقشى, ەندى ەسىمە ءتۇسىپ تۇر. تولەشتىڭ فاميلياسى ۇلكەن اكەسىنىڭ اتىندا سەكىلدى. جارايدى. ەڭ الدىمەن اۋىلداعىلاردان انىق-قانىعىن بىلەيىنشى. اسىقپاڭىز... حابارلاسام...
«– رايسا اپاي شىنىمەن تاعى ءبىر كۇدىكتىڭ شەتىن شىعاردى ما؟ بۇ قالاي سوندا؟ تولەشتىڭ تەگى باسقاشا دەيدى عوي...»
كۇپتى ويىمنان ارىلىپ ۇلگەرمەستەن رايسا اپاي قايتا تەلەفوندادى.
– جانات-اۋ, ءساتىن سالايىن دەسە, اللاعا تۇك ەمەس. كانە, تەزدەتىپ جازىپ ال. الماتىداعى تولەۋدىڭ كەمپىرىنىڭ سوتكاسىن تاپتىم. مىنا قىزىقتى قارا, ونىڭ دا ەسىمى قارلىعاش كورىنەدى. ۇيالى تەلەفون ءنومىرى ءبىزدىڭ قارلىعاشتا بار ەكەن. ەندىگىسى ءوز قولىڭدا...
قۋانىشىم شەكسىز. بوگەلمەدىم. ەمەن-جارقىن كۇيدە نەشە ۋاقىتتان بەرى ناقتى حابارىنىڭ ۇشتىعىن ۇستاي الماي جۇرگەن تولەۋ اعايدىڭ ومىرلىك سەرىگىنە زۆوندادىم. حال-جاعدايىن سۇرادىم. ءوزىمدى تانىستىردىم. بۇيىمتايىمدى سۇرادى. شارۋامدى ايتتىم.
– ءتۇسىندىم ءبارىن دە. اياق استىنان نە دەيمىن. تولەۋدى دە ىزدەيتىندەر بار ەكەن عوي, – دەگەن قارلىعاش جەڭەشەمنىڭ بايسال ءۇنى اسا مۇڭايىستى شىققان. ءار ءسوزىن ءبولىپ-ءبولىپ ماڭعاز جەتكىزەدى. كوڭىل-كۇيى دە پاستەۋ. – وتكەن ون ەكىنشى جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تولەۋ اعاڭ جەتپىسكە تولدى. سوعىستىڭ وت-جالىنىندا تۋعانداردىڭ ءبىرازى مەرەيتويلارىن دۇرىلدەتىپ وتكىزگەنىن بىلەسىڭ. ال ءبىزدىڭ توكەڭدى ەلەگەن ەشكىم جوق. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ءوز قولىممەن اپارىپ بەرگەن ءبىر توپ ولەڭدەرى اۋزى-مۇرنى جوق اڭداتپاسىز جارىق كوردى. ەنجارلىق پا, نەمقۇرايلىق پا؟ الدە ءوزى جوقتىڭ, كوزى جوقتىڭ كەرى مە؟ ايتپەسە, ەكى تىلدە بىردەي جازعان تولەۋ شاحانوۆ قازاق ادەبيەتىندە وزىندىك ورنى بار قالامگەر. پوەزياسىن ايتپاعاندا, ونىڭ عىلىمي-فانتاستيكاسى مەن اۋدارمالارىنىڭ ءوزى باعالاۋعا دا, قۇرمەتتەۋگە دە ابدەن لايىقتى. مەدەت ەتەرلىك قۋانىشتى جاي – ەرەيمەنتاۋلىق جەرلەستەرى تولەۋ وقىعان ورتا مەكتەپكە ونىڭ ەسىمىن بەرگىزىپتى. بۇعان دا شۇكىر! ءبىر وكىنىشتىسى, وسىناۋ سالتاناتقا ارنايى شاقىرامىز دەگەن اعايىندار مەنى ۇمىتىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. مەيلى وزدەرى ءبىلسىن. كۇتپەگەن جەردەن حابارلاسىپ, ءجون سۇراعان سىزگە قۇلاعدار ەتكەنىم عوي...
ءيا, قالامگەر شاڭىراعىنىڭ شىراقشىسى قارلىعاش زەيىنقىزىمەن الدەنەشە مارتە تىلدەستىم. تالاي تۇيتكىلدەر مەن دەرەكتەردىڭ ەگجەي-تەگجەيىنە كوز جەتكىزدىك. سولاردى وقىرماندار نازارىنا ءتۇيىپ-ءتۇيىپ جەتكىزگىم كەلەدى. جازۋشىنىڭ جارى قارلىعاش اپاي – اتاقتى قالامگەر, الاشتىڭ ارداقتىسى زەيىن شاشكيننىڭ قىزى. مۇنى ەسكى كوز, الدىڭعى بۋىن وكىلدەرى عانا بىلمەسە, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ مۇلدەم حابارسىزدىعىنا سەنىمدىمىن. ال ويدان-قىردان شارق ۇرىپ ىزدەگەن تولەۋدىڭ اعاسى تولەشتىڭ تەگى سۇلەيمەنوۆ بولىپ شىقتى. اعايىندىلار وتباسىن قۇرىپ, ۇيلەنگەندەرىنە دەيىن فانتاستيكالىق شىعارمالارىنا قوسارلاپ «شاحانوۆ» دەپ قول قويعان كورىنەدى. ءسويتىپ, تولەش اعانىڭ ادەبي مۇرالارى ۇلكەن اكەسىنىڭ اتىمەن تاڭبالانىپتى. «اعالى-ءىنىلى تورتەۋمىز شاحانوۆ بوپ كەتسەك, اكەمىزدىڭ اكەسىنىڭ اتى تاريحتا قالماس. مەن بۇكىل قۇجاتىمدى سۇلەيمەنوۆكە وزگەرتەمىن. اتامنىڭ رۋحى ريزا بولسىن» دەپتى تولەش اعا. مىنەكي, فاميليا قۇپياسى مەن سىرى وسىلاي انىقتالعان.
قىزىقتى قاراڭىز. تولەش اعا تۋرالى جان-جاقتى بىلگىم كەلىپ, قارلىعاش اپايدان انانى-مىنانى سۇراستىرىپ وتىرعانىمدا كوڭىلىمدەگى كۇپتى ساۋالدىڭ ۇشى دا كورىنگەن. «و كىسى دە ۇزاق جۇرمەدى. تولەۋدەن كەيىن, ءۇش ايدان سوڭ قايتىس بولدى عوي. فانتاستيكالىق بىرنەشە كىتاپتارى جارىق كورگەن. ولار «جۇلدىز ادامى», «كۇن سىنىعى», «قيال الەمىنە ساياحات», «اليانا-نىسان» دەپ اتالادى. ءوزى عىلىمي-فانتاستيكا تاقىرىبىنان ديسسەرتاتسيا قورعاعان, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. نەگە ەكەنىن بىلمەدىم, جازۋشىلار وداعىنا مۇشە ەمەس. قايناعانىڭ قىزدارى دا فيلولوگتار. سوڭعى كىتابى – «سەگىز سەرى». وسى كەزدە مەن شىداماي: «ە-ە, ەندى ەسىمە تۇسكەن ءتارىزدى. «سەگىز سەرىنىڭ» اۆتورى بولسا, تولەش اعامەن جالعىز مارتە كەزدەسكەنىم بار...» دەدىم.
...كانە, قۇلاق ءتۇرىڭىز, قادىرلى وقىرمان. ءسىز دە حاباردار بولىڭىز. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسى. ۇمىتپاسام, الماتىنىڭ شىلىڭگىر شىلدەسى. «لەنجاستا» بىرگە ىستەگەن بەلگىلى قالامگەر ىرىم كەنەنباەۆ ەكەۋمىز رەسپۋبليكالىق زاعيپتار قوعامىنىڭ جۋرنالى «ەڭبەك تاڭىنىڭ» رەداكتسياسىنا باس سۇقتىق. وسىندا جاڭادان قىزمەتكە تۇرعان جازۋشى دوسىمىز سەيىتقازى دوسىموۆقا جولىعا كەتكىمىز كەلگەن. ەلپىلدەپ قارسى العان ول جازۋ ۇستەلىنەن ەندى عانا كوتەرىلىپ, كۇن قاعارى بار جۇپ-جۇقا شۇبەرەك تەلپەگىن شەكەسىنە قيسايتا كيىپ جاتقان دەمبەلشەلەۋ جىگىت اعاسىن تانىستىردى. «فانتاس-جازۋشى اعامىز تولەش سۇلەيمەنوۆ. جاقىندا «سەگىز سەرى» دەيتىن عاجاپ رومانى شىقتى...» راس, ءبىز ەلەڭدەپ قالدىق. ويتكەنى, توكەڭنىڭ جاڭا كىتابى باسپاسوزدە اجەپتاۋىر جاڭعىرىق تۋعىزىپ جاتقان شاق ەدى. ءجون سۇراسىپ, تانىسقان جازۋشى اعامىز كەشىرىم وتىنگەن. «تۇسكى ۇزىلىسكە ۇيگە بارا جاتىر ەم. سەندەرمەن تانىسقانىما قۋانىشتىمىن. ءساتى تۇسسە, تاعى بىردە جۇزدەسىپ, «سەگىز سەرىنى» جۋارمىز...» اعەدىل جاننىڭ مەيىرىمدى جۇرەگى شىنايى لەبىزىنەن بايقالىپ تۇردى.
وكىنىشتىسى سول, ودان كەيىن ءبىزدىڭ تولەش اعامەن جولىمىز بىردە-ءبىر رەت تۇيىسپەپتى...
تولەۋ شاحانوۆ قازمۇۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىن بىتىرىسىمەن «سوتسياليستىك قازاقستاندا» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى) قىزمەت ىستەپتى. بىراق, بۇل جونىندە كەيىنگىلەر مۇلدەم بىلمەيدى. سۇراستىرعان ەرەسەكتەردىڭ وزدەرى «وتە ەرتەرەكتە بولعانى عوي» دەگەننەن ارتىق ەشتەڭە ايتپاعان. سونداي-اق ول «لەنينسكايا سمەنا», «سەميرەچيە», «قازاق ادەبيەتى» گازەتتەرىندە جۋرناليستىك كورىكتىڭ ىستىق-سۋىعىنان وتسە, كەيىنىرەك «جازۋشى», «جالىن» باسپالارىندا رەداكتور بولىپتى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا قىزمەت اتقارىپتى.
ادەبيەتتىڭ ءار جانرىندا قالام تەربەگەن ول ونىكتى ەڭبەك ەتتى. ورىس تىلىندە «جازۋشى» باسپاسىنان «بايگە», «شۋاقتى كۇن», «سەن بىلەسىڭ بە, بۇلاردى؟», «قوس شاپقىنشى» اتالاتىن ليريكالىق ولەڭدەرى مەن پوەمالار جيناقتارى دۇنيەگە كەلگەن.
قازاق عىلىمي-فانتاستيكاسىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە وزىندىك ۇلەس قوسقان توكەڭنىڭ «كوگىلدىر مۇنارالار», «جوعالعان پلانەتا» تۋىندىسى دا كەزىندە جۇرت نازارىن اۋدارىپ, تالعامپاز وقىرمان ىقىلاسىنا بولەنگەن-ءدى. قالامگەردىڭ ءتارجىما سالاسىنداعى ەڭبەگى دە ەلەۋلى. ول قازاق اقىندارىنىڭ ونەرناماسىن ورىس وقىرماندارىنا تانىتۋدا ماڭداي تەرىن ءبىرشاما بۇرشاقتاتقانىن ەستىپ-بىلدىك. تالانتتى اۋدارماشى كەنەن ازىرباەۆ, نۇرحان احمەتبەكوۆ, قادىر مىرزاليەۆ, دۇيسەنبەك قاناتباەۆ ت.ب. اقىنداردىڭ كوپتەگەن ولەڭ-داستاندارىن ورىس تىلىندە سويلەتكەن. ول اۋدارعان ۆەنگر جازۋشىسى كريانگەنىڭ «وجەت اتەش» پەن م.سۆەتلوۆتىڭ «مالچيك-كيبالچيش» سپەكتاكلدەرى رەسپۋبليكالىق بالالار قۋىرشاق تەاترىنىڭ ساحناسىنان تۇسكەن جوق.
اڭگىمە اراسىندا جازۋشىنىڭ جارى قارلىعاش اپاي ونىڭ باسپا ءجۇزىن كورگەن تۋىندىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, قازاق-ورىس تىلىندەگى تولىق ءبىر تومدىعىن ازىرلەپ جاتقانىن ايتقان-دى. قارجىنىڭ تاپشىلىعى قول بايلاۋدا. ايتكەنمەن دە جازۋشىلار وداعىنان ءۇمىت كۇتەتىنىن جەتكىزگەن. نەسى بار, ورىندالمايتىن قيالداعى ارمان ەمەس قوي. ءبىزدىڭ دە كەلەشەكتەن كۇتەرىمىز كوپ. دۇنيەدەن وزعانىنا جيىرما جىل بولعان قالامگەردىڭ وسى مەرزىم ىشىندە بىردە-ءبىر كىتابى قايتالاپ باسىلماپتى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى, بەلگىلى قازاقستاندىق ورىس جازۋشىسى ءارى اۋدارماشى الەكسەي براگين «قازاقتان شىققان دارىندى شەبەر اۋدارماشى ەكەۋ بولسا, ءسوز جوق, ونىڭ ءبىرى – ءوزىمىزدىڭ تولەۋ شاحانوۆ ەدى», ال فانتاستيكانىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن ابدۋل-حاميت مارحاباەۆ «ول – قيال تۇلپارىنىڭ جالىنان ۇستاعان قالامگەر» دەپ بيىك باعالاعان جازۋشى ەسىمى ءاردايىم ءوز وقىرماندارىنىڭ جۇرەگىندە.
جانات ەلشىبەك,
حالىقارالىق «الاش»
سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.