ابىز باسىلىمنىڭ عاسىرلىق مەرەيتويى

وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن «اۋىل» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن ابىز باسىلىمنىڭ باستاۋىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي ءجۋر­ناليسى مۇحامەدجان سەرالين مەن ۇلت ادەبيەتىنىڭ الىبى بەيىمبەت مايلين تۇرعان ەدى. جيىننىڭ كىرىسپەسىندە كوپ­شىلىك گازەتتىڭ قىسقاشا شەجىرەسى قام­تىلعان ء«داۋىر جارشىسى» اتتى دەرەكتى ءفيلم­دى تاماشالادى. مەرەكەگە جينالعان جۇرت­قا تەاتر ۇجىمى تارتۋ ەتكەن قىسقاشا ساحنالىق كورىنىس تە ەرەكشە اسەرلى شىقتى. ءبىر ۇزىك قويىلىمدا ونەرپازدار ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى, قوس ارىس – مۇحامەدجان سەرالين مەن بەيىمبەت ءمايليننىڭ اراسىنداعى رۋحاني ۇندەستىك پەن تورتتاعان ساباقتاستىقتى ءساتتى ۇيلەس­تىرىپ, كوپشىلىك قوشەمەتىنە بولەندى.

عاسىرلىق بەلەسىن باعىندىرعان گازەت ۇجىمىن قۇتتىقتاۋشىلار لەگىن وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ باستادى.

– «قوستاناي تاڭى» – عۇمىرى تۇنعان شەجىرە, تاسقا باسىلعان تاريحى بار, قا­زاقتىڭ تالاي مارقاسقا قالامگەرلەرى مەن قاي­راتكەرلەرى تەر توككەن, سولاردىڭ قول­تاڭباسى قالعان قارا شاڭىراق. 1922 جىلى تۇڭعىش سانى جارىق كورگەن باسىلىم قىسقا مەرزىم ىشىندە «حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام تىلىنە» اينالدى. باسى­لىمنىڭ قاينار باستاۋىندا تۇر­عان قا­زاق جۋرناليستيكاسىنىڭ كوشباس­شى­سى مۇحامەدجان سەرالين مەن قازاق ادە­بيەتىنىڭ اقيىعى بەيىمبەت مايلين گازەت­تى ءوڭىر ايناسى ەتۋمەن قاتار, ۇلتتىق-ساياسي كوزقاراستى وياتتى جانە قازاق جۋرنا­ليستيكاسىنىڭ ىلگەرى دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەردى. ءداۋىردىڭ قيلى-قيلى كەزەڭدەرىندە Qostanaı tańy اتاۋى «سوتسيالدى اۋىل», «بولشەۆيكتىك جول», «كوممۋنيزم جو­لى», «كوممۋنيزم تاڭى» سەكىلدى سەگىز رەت وزگەرگەن. وسى اتاۋلارىنان-اق باسى­لىم­نىڭ ساياسي ۇستانىمىن بايقاۋعا بولادى. ەلىمىزدىڭ تالايلى تاعدىرىن ءجۇز جىلدىق شەجىرەسى بار گازەت بىرگە كەشتى. حح عاسىردىڭ وزگەرىستەرىن دە, توڭكەرىستى دە, قۋعىن-سۇرگىندى دە, قاندى قىرعىندى دا, توقىراۋدى دا بىرگە كوردى. گازەت تاريحىنداعى ەڭ ءبىر جارقىن بەتتەر – ءسوز جوق, تاۋەلسىزدىك العان جىلدار. ەلىمىز وسى جىلدارى ىلگەرى دامۋ جولىنا ءتۇستى. تاۋەلسىزدىكتىڭ شىرعالاڭ جىلدارىندا گازەتىمىز الەۋمەتتىك ادىلدىك تۋىن كوتەرىپ, ۇلتتىق مۇددەنى ۇران ەتتى. قوستاناي-تور­عاي جىلناماسىنىڭ ورلەۋ جولدارىندا رەداكتسيا ارداگەرلەرىنىڭ دە ەسەلى ەڭبەگى, ايىرىقشا قولتاڭباسى جاتىر. قازىرگى تاڭدا باسىلىم زاماناۋي جاڭعىرۋ ۇدەرىسىن جۇزەگە اسىرىپ, ىشكى مازمۇنى مەن سىرتقى كەلبەتىن ساپالىق تۇرعىدان وزگەرتكەن. وزىق تەحنولوگيامەن قايتا جاڭعىرىپ, مۋلتيمەديالىق مۇمكىندىكتەرى كەڭەيە ءتۇستى. گازەتتى عاسىرلىق تورقالى تويىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, رەداك­تسيا ۇجىمىنا شىعارماشىلىق تابىس, جەتىستىك, وتباستارىنا باق-بەرەكە, اماندىق تىلەيمىن! – دەدى اكىم.

ايماق باسشىسى قۇتتىقتاۋ سوزىنەن كەيىن گازەت ۇجىمىنا 1 ملن تەڭگەنىڭ سەرتيفيكاتىن تابىس ەتتى.

ەڭبەك جولىن وسى باسىلىمدا باستاپ, رەداكتسيا قابىرعاسىندا ءبىرتالاي جىل جەمىستى ەڭبەك ەتكەن قارىمدى قالام­گەر, بەلگىلى جۋرناليست قايسار ءالىم اعا­مىز دا قولىنا العاش قالام ۇستاتقان قارا­شاڭىراعى تۋرالى تەبىرەنە سويلەپ, ال­عاشقى ۇستازدارىنىڭ ءبىرى, «قوستاناي تاڭىنىڭ» ارداگەرى, گازەتپەن بىرگە جاساسىپ, بۇگىندە توقساننىڭ بەل ورتاسىنان اسىپ جۇزگە اياق باسقان قارت مايدانگەر قاسىمحان الدابەرگەنوۆتىڭ يىعىنا شاپان جاپتى.

بەيىمبەتتىڭ باي مۇراسىن كوپ زەرت­تەگەن زەردەلى عالىم, 2013 جىلى ترويتسك قالاسىندا «ايقاپ» پەن «قازاق» گازە­تى­نە ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋ ءىسىنىڭ باسى-قا­سىندا بولعان بەيىمبەتتانۋشى سەرىك­قالي بايمەنشە «قوستاناي تاڭى» گازەتىنىڭ ۇجى­مىنا بەيىمبەت اۋدارعان پاۆەل بى­كوۆ­تىڭ «رومانوۆتاردىڭ سوڭعى كۇندە­رى» رومانىنىڭ لاتىن قارپىندەگى بىرنەشە بەتىنىڭ كوشىرمەسىن تارتۋ ەتتى.

جيىندى تۇيىندەگەن «قوستاناي تاڭى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى جانۇزاق اياز­بەك ۇلى توبىل وڭىرىندە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ پايدا بولۋ تاريحىن شولىپ ءوتتى.

– وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىل­دارى بيلىككە سوعىس, اشارشىلىق, قۋاڭشىلىق, ىندەتتەن كۇيزەلگەن جۇرتتىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ, ورتاق ىسكە جۇمىلدىرۋ كەرەك ەدى. ءبىر عاجابى, ول ءۇشىن اسا قا­جەتتى شارا – قازاقشا گازەت شىعارۋ بولىپ شىقتى. سەنسەڭىز, شىن مانىندە قا­زاقشا سوزگە دەگەن زارۋلىك تۋعان! العاش­قى سانىنان-اق باسىلىم مەملەكەت مۇد­دەسىمەن قاتار, ەل مەن جەر, ءتىل مەن ءدىل, ۇلتتىق قۇندىلىقتار حاقىندا ءتۇرلى ما­سە­لەلەر كوتەردى. حالىقتىڭ ءسوزىن سوي­لەدى, مۇڭىن جوقتادى. بۇلاي بولۋىنىڭ بىر­دەن-ءبىر سەبەبى, باسىلىمنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ اتاسى مۇحامەدجان سەرالين مەن قازاق ادە­بيەتىنىڭ كلاسسيگى بەيىمبەت مايلينگە تىكە­لەي بايلانىستى ەدى. ولار قايناعان تىرلىكتىڭ ورتاسىندا جۇرگەن, كوسەم ءسوز­دىڭ شەبەرى بولاتىن. كوزكورگەندەر: ء«بىرىنشى ءنومىرى بۇلت اراسىنان شىققان كۇندەي جارق ەتىپ, ەلگە تارادى. جۇرتتىڭ ءبارى ىنتىعا وقىدى, ءۇيدى-ۇيىنە جازدىرىپ الدى» دەپ جازدى. جىلناماعا كوز جۇگىرتسەك, ەلدىڭ باستان كەشكەن قيلى-قيلى كەزەڭدەردە «قوستاناي تاڭىنىڭ» اتاۋى ءجۇز جىلدىڭ ىشىندە 8 رەت وزگەرىپتى. باسىم كوپشىلىگىندە كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ سويىلىن سوقتى, سالت-ءداستۇر, ءدىنىمىز بەن دىلىمىزدەن بەزىنۋگە ۇندەگەن ماتەريالدار نەگىزىن قۇرادى. سول ءۇشىن دە قۋعىن-سۇرگىنگە, جا­زىقسىز جازاعا ۇشىراعان ارىستاردىڭ ۇرپاقتارىنان كەشىرىم سۇرايمىز. عاسىر بويى باسىلىمنىڭ ەلگە قىزمەتى ۇشان-تەڭىز. گازەت قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق دامۋىنا, ساياسي-مادەني دۇنيە­تانىمىن جەتىلدىرۋگە, رۋحانياتىن با­يىتۋعا زور ىقپال ەتتى. سايىپ كەلگەندە, «قوستاناي تاڭى» – حا­لىق گازەتى. ءوڭىر­دىڭ ءوسىپ-ونگەنىن, ىلگەرى دامۋىن, تىرلىك-تىرشىلىگىن جازدى, جازىپ ءجۇر, جازا دا بەرەدى. توي قۇتتى بولسىن, اعايىن! – دەدى گازەت باسشىسى.

«قوستاناي تاڭى» گازەتىنىڭ عاسىر­لىق مەرەيتويىمەن قاتار, سول كۇنى قازاق كوسەم­سوزىنىڭ كوشباسشىسى مۇحامەدجان سەراليننىڭ 150 جىلدىعىنا ارنال­عان مەديافورۋم ءوتتى. فورۋم بارىسىندا سەرىك­قالي بايمەنشە اعامىز جەرگىلىكتى باق وكىلدەرىنە ارناپ «اشىق ديالوگ: قازاق ءتىل­دى جۋرناليستيكانىڭ دامۋى تۋرالى» ءدارىس وقىدى.

اشىق اڭگىمە, ەمىن-ەركىن سۇحبات تۇرىن­دە وتكەن كەزدەسۋ بارىسىندا قايراتكەر ­جۋر­ناليست «قوستاناي تاڭى» گازەتىنىڭ تاريحىن دا تارقاتا اڭگىمەلەپ بەردى.

– 1922 جىلى م.سەرالين قازاننان ارنايى شريفت اكەلىپ, «اۋىل» گازەتىن اشا­­دى. سودان العاشقى نومىرلەرى شىعا باستاعاننان-اق, جاعداي بولماي توقتاپ قالادى. 2023 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن «اۋىل» قايتا شىعا باستايدى. سول كەزدەن باستاپ م.سەرالين بەيىمبەتتى ءوزىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ شاقىرادى. گازەتتىڭ بۇكىل جۇمىسىن بەيىمبەت اتقارادى. شىن­دىعىن ايتقاندا, گازەتتى بەيىمبەتتىڭ جال­عىز ءوزى شىعارادى. 1924 جىلى گازەتتىڭ ءبىر جىلدىعىنا ارنالعان سانىندا «اۋىل­دىڭ» جۇرەگى ءام ج ۇلىنى» دەگەن ماقالا بار. بەيىمبەتتىڭ بۇكىل جۋرناليستىك قىز­مەتىنىڭ ءبارى وسى ماقالادا قامتىلعان. ال بەيىمبەتتىڭ ءوزى «سەرالى ۇلى» دەگەن ماقالا جازىپ, مۇحامەدجان سەراليننىڭ قازاق باسپاسوزىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن جىلعا جىكتەي كورسەتە وتىرىپ, جوعارى باعا بەرگەن. بۇل دا ۇلكەن قۇرمەت, – دەدى عالىم.

قوستاناي وبلىسى