وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءتيىستى جارلىققا قول قويدى. ماڭىزدى قۇجاتتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ, ءتىل ساياساتى, عىلىم, جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىنداعى ساپانى قامتاماسىز ەتۋ, جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرى بەرىلە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە ءبولۋ ارقىلى قايتا ۇيىمداستىرىلسىن» دەلىنگەن. عىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعىنا كوروناۆيرۋسپەن كۇرەس جانە كەيىنگى كەزدەردەگى تەحنولوگياداعى جەتىستىكتەر كوزىمىزدى انىق جەتكىزدى. سوندىقتان دا پرەزيدەنتتىڭ بۇل قادامى قوعامنىڭ زور قولداۋىنا يە بولعانى ءسوزسىز.
عىلىمدى باسقارۋ ەمەس, قولداۋ قاجەت
ء وز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى Egemen Qazaqstan دا وتاندىق عىلىمنىڭ تۇراقتى ناسيحاتتاۋشىسى رەتىندە وسى ماسەلەنى بۇدان بۇرىن بىرنەشە مارتە كوتەرىپ, وڭ شەشىلۋىنە مۇرىندىق بولدى. گازەتىمىزدىڭ 2021 جىلدىڭ 29 قاڭتارداعى نومىرىندە «عىلىمدى ءبىلىم سالاسىنان ءبولۋ كەرەك پە؟» دەگەن تاقىرىپتا جاريالانعان كولەمدى ساراپتامامىزدا ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قوس سالانىڭ ماسەلەلەرىن 11 تاقىرىپقا ءبولىپ قاراستىرعانىن; سول تاقىرىپتىڭ تەك ۇشەۋى – عىلىمعا, قالعانى بىلىمگە ارنالعانىن; عىلىم سالاسىن عالىم باسقارعاننىڭ ماڭىزدى ەكەنىن; دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ يننوۆاتسيالىق الەۋەتىن انىقتايتىن Global Innovation Index رەيتينگىندە قازاقستان 77-ورىندا تۇرعانىن كورسەتە كەلىپ, «ەلىمىزدەگى عىلىمعا دەگەن مەملەكەتتىك, يدەولوگيالىق كوزقاراستى قايتا قاراۋ كەرەك شىعار» دەپ جازعان ەدىك. مىنە, ءدال ءبىز كۇتكەن وزگەرىستىڭ, انىعى قايتا قاراۋدىڭ كىرىسپەسى قايتا قۇرۋدان باستالعان سىڭايلى.
وسىلايشا, عىلىم سالاسى جوعارى بىلىممەن بىرگە بولەك مينيسترلىك بولىپ قۇرىلدى. وتاندىق عىلىم ءۇشىن وسى كۇندەردەگى جاعىمدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە وسى بولار. ياعني اتالعان سالا بالاباقشا مەن مەكتەپتىڭ شاش ەتەكتەن شىرمالعان شارۋاسىنان «ەنشىسىن» العانداي.
بۇل ءبولىنىستى اركىم ءار قيىرعا تارتىپ جاتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردە «باس-باسىنا بي بولعاندارعا بولەكتەنگەن جاقسى, قارجىنى كوبەيتەتىن جول تاپتى» دەيتىن پىكىرلەردى دە كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇعان كەشە عانا انت قابىلداپ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى قىزمەتىنە كىرىسكەن ساياسات نۇربەك «قايتا قۇرۋ بىتىراڭقىلىقتى بىلدىرمەيتىنىن, كەرىسىنشە, بۇل رەفورما ماقساتتى كوزقاراس پەن ءاربىر ءبىلىم دەڭگەيىنە ءجىتى نازار اۋدارۋدى قامتاماسىز ەتەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى», دەپ جاۋاپ بەردى. ايتەۋىر عىلىم سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندەردىڭ وسى وزگەرىسكە قىنجىلعانىن كوزىمىز شالمادى.
ءيا, جاڭا مينيسترلىكتىڭ فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىلىكتەرى بەكىتىلدى. ۆەدومستۆو باسشىسى دا تاعايىندالدى. ەندىگى باعىت-باعدار قالاي بولماق؟ سالانىڭ قاي تۇسىن ۋاقىت كۇتتىرمەي قولعا العان ءجون؟ وتاندىق عىلىمدى, جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى قانداي؟ بۇل تۋرالى سالا ماماندارىنىڭ وزىنەن سۇرادىق.
ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور ماحمۋد سادىبەكوۆ عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسى عالىمداردىڭ الاڭسىز عىلىممەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋدان تۇرۋى قاجەت ەكەنىن ايتادى.
«جاقىندا عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. وسى قۇجات جاڭا مينيسترلىك جۇمىسىنىڭ نەگىزى بولا الادى. وندا بارلىعى جۇيەلى كورسەتىلگەن. سونىڭ ىشىندە عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىنە قاتىستى ايتىلعان. سوڭعى 10 شاقتى جىلدا بۇل تاقىرىپ تانىمال بولىپ كەتتى عوي. شىن مانىندە عىلىمدى باسقارۋدىڭ قاجەتى جوق, عىلىمدى قولداۋ كەرەك. مىسالى, ءوزىم دە باسشىلىق قىزمەتتەمىن, بىراق قىزمەتكەرلەرىمە تەز ارادا ءبىر جۇمىستى ىستەۋدى بۇيىرا المايمىن. مەنىڭ مىندەتىم – عالىمداردىڭ قۇرىلعى تابۋ, ساتىپ الۋ, اپپارات, قاعاز دەگەن مايدا-شۇيدەگە باس قاتىرماي, الاڭسىز عىلىممەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ. سوندا ناتيجە بولادى. مەن – باستىق ەمەس, پروفەسسورلارعا قىزمەت كورسەتۋشىمىن. وسىنداي كوزقاراس پەن قارىم-قاتىناس باسقا جەردە دە ساقتالعانى دۇرىس. ەگەر عىلىم كوميتەتى ءوز فۋنكتسياسىندا قالسا, عىلىمي ينستيتۋتتار مەن باسشىلارىنا ونداعى عالىمدارعا جاعداي جاساۋىن قولداۋى كەرەك», دەيدى م.سادىبەكوۆ.
عالىمنىڭ ويىنشا, ءوزى ەڭبەك ەتەتىن سالانىڭ بولەك ۆەدومستۆوعا اينالعانى ءتيىمدى, ويتكەنى عىلىمعا كوبىرەك كوڭىل بولىنەدى. وسى قولداۋدى مۇمكىندىگىنشە وڭ وزگەرىستەرگە پايدالانعان ورىندى.
«بۇعان دەيىن عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمى ازداۋ بولعان ەدى, قازىر ۇلعايدى. مەملەكەت عىلىمدى دامىتۋعا قوماقتى قاراجات قاراستىرىپ وتىر. ءدال سول سومانىڭ جەمىسىن بەرمەيتىن جوبالارعا كەتپەۋىن, ءتيىمدى جۇمسالۋىن قاداعالاۋ قاجەت. الداعى جاڭا باعىت وسى بولماق. بۇرىن اقشا از بولعاندىقتان, بىرەسە ىرگەلى عىلىمعا, بىرەسە قولدانبالى عىلىمعا تارتىپ كەلدىك. قاراجات باردا بارىنە مۇمكىندىك بەرىلەدى. ال جاڭا مينيسترلىك زەرتتەۋشىلەردەن جۇمىستىڭ ورىندالۋى مەن ناتيجەسىن, جوعارى دەڭگەيدى تالاپ ەتۋگە مىندەتتى. بۇل ءۇشىن وتاندىق عىلىمعا اۋديت كەرەك. كەيبىر گرانتقا ۇمىتكەرلەر 15 ملن بولاتىن عىلىمي جوباعا 30 ملن سۇراپ جاتادى. قاداعالاۋ دەگەن وسىدان شىعادى. اۋديت شەتەلدىك تاۋەلسىز ساراپشىلاردان قۇرالعانى ءجون. ايتالىق, Clarivate كومپانياسى (2016 جىلى قۇرىلعان, مالىمەتتەر بازاسىن, اقپاراتتىق جۇيەلەردى جانە زياتكەرلىك مەنشىك جيناقتارىن باسقاراتىن تاۋەلسىز امەريكالىق ۇيىم – ا.ش.) بار. وسى كومپانيا تاۋەلسىز تەكسەرىس جۇرگىزە الادى. الايدا بىزدەگى زەرتتەۋلەردىڭ ءبارى اعىلشىن تىلىندە جاسالماعان, سول سەبەپتى اتالعان كومپانياعا قيىنداۋ بولادى. ءبىز 2019 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستان عىلىمىنا اۋديت جاساۋعا كەلىسىمىن الدىق. ويتكەنى ەلىمىزدەگى عىلىمي جۇمىستاردىڭ باسىم بولىگى – ورىس تىلىندە. بىراق بۇل يدەيامىزدى بۇرىنعى مينيسترلىك قولداعان جوق», دەيدى ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى.
عىلىم مەن جوعارى ءبىلىمدى دامىتاتىن شەشىمدەر
عىلىم ماسەلەلەرىن تۇراقتى تۇردە ءتۇرلى مىنبەرلەردە كوتەرىپ جۇرگەن Young Researchers Alliance (جاس عالىمدار اليانسى) ءتورايىمى ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, جاڭا مينيسترلىكتىڭ قۇرىلعانى عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا, زەرتتەۋشىلەردى دايارلاۋعا, جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى اناليتيكاعا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشسە, ءتيىمدى بولادى.
«گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا كوشكەن 2012 جىلعى ءبىرىنشى كونكۋرستان باستاپ, گرانتتاردىڭ جالپى سوماسى 11%-عا تومەندەدى, ال باعا دەڭگەيى 112%-عا ءوستى. ەگەر بۇرىن گرانت سوماسىنا قانداي دا ءبىر جابدىق ساتىپ الۋعا بولاتىن بولسا, باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋدا ەشتەڭەگە جەتپەيدى. ۇنەمى ءوسىپ كەلە جاتقان دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامىن ەسكەرسەك, 2025 جىلعا قاراي عىلىمعا ءىجو-ءنىڭ ۋادە ەتىلگەن 1%-ى تىم ەلەس بولىپ كورىنەدى. بىزدە ءالى دە الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمدار نەمەسە جاي عانا جاقسى عالىمدار از. عىلىمي ورتا وتە كىشكەنتاي جانە بارلىعى ءبىر-ءبىرىن بىلەدى. ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە بىرنەشە قىمبات زەرتحاناسى بار جاپونيا ەمەسپىز. بىرلەسكەن قول جەتكىزۋ زەرتحانالارى – ءبىر كەزدەرى ءساتسىز بولسا دا, قازىر ءبىز جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن جانە سۇرانىسقا يە جوبا. ءبىز لوندوننىڭ قۋاتتى الما-ماتەر كوللەدجىندە دە قىمبات ميكروسكوپتاردى باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بىرگە قولداندىق. سوندىقتان جاڭا ۆەدومستۆونىڭ قۇرامىنا عىلىمنىڭ ادامى عانا ەمەس, جابدىقتار مەن ماتەريالداردى ساتىپ الۋ قانشالىقتى قيىن جانە قىمبات ەكەنىن, ءبىر تەحنيكا سىنسا, عالىمنىڭ قانداي قيىندىقتى باستان كەشەتىنىن, عىلىمي ماقالانىڭ قانداي جانە يننوۆاتوردىڭ زەرتتەۋشىدەن نەندەي ايىرماشىلىعى بولاتىنىن بىلەتىن مامان, مەيلىنشە تەحنار كەرەك», دەيدى ءا.ەرمۇحامبەتوۆا.
ال نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, ەلىمىزدە اشىلعان العاشقى Gylym.kz قازاق ءتىلدى عىلىمي سايتىنىڭ جەتەكشىسى, حيميا PhD دوكتورى جەكسەن توقتارباي وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا اسەر ەتەتىن وزگە دە سالالارداعى تۇيتكىلدەرگە توقتالدى.
«مەملەكەتتىك ءتىل – عىلىم سالاسىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە. قازىرگى تاڭدا عىلىم سالاسىنىڭ شامامەن 99%-ى ورىس تىلىندە, 1%-ى عانا مەملەكەتتىك تىلدە. ايتالىق, بارلىق مەملەكەتتىك عىلىمي تالقىلار (عىلىمي جوبالار وتىرىستارىمەن قوسا) 100% ورىس تىلىندە جۇرگىزىلەدى. سونىمەن بىرگە عىلىمي جوبالاردىڭ جوسپارلارىن تەك ورىس تىلىندە تالاپ ەتەدى. بۇعان زەرتتەۋشىلەردىڭ ەتى ۇيرەنىپ كەتكەنى سونشالىق, ەشكىم سەبەبىن سۇرامايدى. مەن ورىس ءتىلىن الىپ تاستاسىن دەپ باستاما كوتەرىپ جاتقان جوقپىن, نەگە 50 دە 50 بولمايدى؟ وسىعان قوسا تاعى ءبىر ماسەلە, عالىمدارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيتىنى وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا تەجەۋ بولىپ تۇر. عىلىم ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن, نەبىر مىقتى زەرتتەۋلەر حالىقارالىق ارەناعا شىقپاي جاتىر. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتە اعىلشىن ءتىلىن ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ بىتىرگەنشە مىندەتتى ءپان قىلىپ قويسا, ارتىق ەتپەيدى. ۇشىنشىدەن, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك. بۇل سالانى ىشتەن بىلەمىن, ەلىمىزدەگى بىرنەشە ۋنيۆەرسيتەتتە ىستەدىم. كوبىندە ءبىر كافەدراداعى ساباقتار ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس, مازمۇنىن قايتالايدى. ءوز كاسىبىنە قاجەتسىز پاندەردى وقىپ جۇرگەندە ستۋدەنتتەردىڭ نەگىزگى پاندەردى وقۋعا ۋاقىتى جەتپەي قالادى. الەمدىك جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى ساباقتار وقىتىلىپ, باعدارلامانى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرگەن ءجون», دەيدى ج.توقتارباي.
عالىمنىڭ سوزىنە قاراعاندا, چەحيادا جالپى مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك 59 ۋنيۆەرسيتەت, نيدەرلاندتا (گوللانديا) – 55, شۆەتسيادا – 50, سينگاپۋردا بارلىعى – 34, بەلگيادا – 19, يزرايلدە 10 جوعارى وقۋ ورنى بار. بىزدە قىسقارتقاننىڭ وزىندە ءالى 100-دەن اسادى. سوندىقتان جاڭا مينيسترلىككە پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋگە ءتيىستى مىندەتتەر جەتىپ ارتىلادى.