پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ سەسسياسىندا: «قاراپايىم زاتتاردان باستاپ, كۇردەلى وي-تۇجىرىمدارعا دەيىن, بارلىعى دا عىلىمنىڭ جەمىسى. شىن مانىندە, ءىلىم-ءبىلىم ارقىلى بۇكىل جاراتىلىستى تەرەڭ تانىپ بىلەمىز», دەگەن ەدى.
يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ ءتيىمدى دامۋى ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىن بارىنشا كۇشەيتۋ قاجەت.
ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ مەن ونى دامىتۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ماڭىزدى مىندەت جۇكتەلىپ وتىر. نەگىزىندە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ نەگىزگى مىندەتى – ستۋدەنتتەردى, ماگيسترانتتاردى, دوكتورانتتاردى تاربيەلەۋ جانە ءتۇرلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. الايدا, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوپشىلىگىندە, ناقتىراق ايتقاندا, ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتى تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. ونداي ءبىلىم وشاقتارىندا تولىققاندى وندىرىستىك تاجىريبەلەردى وتكىزۋگە ارنالعان تەحنولوگيالىق الاڭدار مەن تاجىريبەلىك القاپتار, (تاجىريبەلىك جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ) ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا بۇگىنگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ عىلىمي ۇيىمدارمەن بايلانىسى جوق. سوندىقتان پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى دا از بولىپ وتىر. وقىتۋ مەن عىلىمي-زەرتتەۋ پروتسەستەرىنىڭ ءبىر-بىرىنەن اجىراپ كەتۋى دارىندى ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار, دوكتورانتتار مەن تاجىريبەلى زەرتتەۋشىلەر اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىستىڭ ۇزىلۋىنە اكەلدى. سالدارىنان بىزدەگى عىلىم اقساپ, ءوندىرىس وتاندىق عىلىمنان اجىراپ قالدى.
الەمنىڭ جەتەكشى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, كوپتەگەن تانىمال يننوۆاتسيالىق كومپانيالاردىڭ پايدا بولۋى مەن ولاردىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ستۋدەنتتىك شاقتان باستاپ عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىمەن اينالىسىپ, وزىندىك وي-پىكىرلەرىن قالىپتاستىرعان جاندار. ولار جاس كەزىنەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قابىرعاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇرال ەكەندىگىن تۇسىنگەن. سوندىقتان كومپانيا ەڭ الدىمەن كوممەرتسيالىق اتموسفەراعا وتپەي, ونىڭ قۇرىلتايشىلارىنىڭ تابىسقا جەتۋى مۇمكىن ەمەسىن ءتۇسىندى. دەمەك جاس مامان قولىنا قۇجات العان كەزدە عىلىم مەن كوممەرتسيالىق تۇرعىدا بىلىكتى بولىپ شىعۋى شارت.
وسىعان ساي بىزدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى ستۋدەنتتەرگە ءبىلىم مەن داعدىلاردى دارىتا ءبىلۋى ءتيىس.
ىرگەلى تەوريالىق ءبىلىم بەرۋ مەن تاجىريبەدە اپروباتسيالاۋ زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋدە باسىم مانگە يە. ياعني زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى – ەلىمىزدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ سيمبيوزى.
وسى رەتتە ا.ي.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي وندىرىستىك ورتالىعى وزىندىك ۇلگى كورسەتىپ وتىر. ورتالىق سوڭعى بىرنەشە جىلدىڭ كولەمىندە جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە باستادى. قازىرگى ۋاقىتتا ۋنيۆەرسيتەت پەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جەتەكشى عالىمدارىن تارتا وتىرىپ, 8 كەشەندى عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بىرلەسكەن عىلىمي جۇمىستار اتقارىلۋدا. العاشقى ناتيجەلەر دە جامان ەمەس. تەك ا.ي. باراەۆ اتىنداعى ورتالىق قانا ەمەس وزگە دە ەنشىلەس ۇيىمدارمەن دە بىرلەسىپ, جالپى عىلىمي باعىتتا عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورى ءۇشىن كادرلاردى دايارلاۋدا ەرەكشە مۇمكىندىك ءارى جەتىستىك دەپ ايتۋعا بولار ەدى. ەلورداداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەنشىلەس ۇيىمى رەتىندە قايتا قۇرىلعان ورتالىق وسى ەكى جىل ىشىندە ۋنيۆەرسيتەتپەن بىرگە ستۋدەنتتەردىڭ قۇزىرەتتىلىك ورتالىعى قۇرىلدى. وندا 50-دەن استام ماگيسترانت, 10 دوكتورانت, «اگرونوميا», «توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا», «وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە كارانتينى», «سەلەكتسيا جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى» سالالارى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى نەگىزىندە, وندىرىستىك تاجىريبەلەر جۇرگىزىلىپ, جاستاردى عىلىمي باعىتقا باۋلۋ ۇستىندە. ال جاستارمەن بىرگە وقىتۋشىلاردىڭ ءوزى زەرتحانالار مەن وندىرىستىك القاپتاردا تاجىريبەدەن وتەدى. بۇل سالانىڭ جاندانۋى بارىسىنداعى اسا ۇلكەن مۇمكىندىك.
وسىلايشا جاستار ورتالىققا كەلگەن ساتتەن باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالى سورتتارىن جاساۋ ادىستەمەسىن ءوسىرۋ, توسەۋ جانە دالالىق تاجىريبەلەردى جۇرگىزۋدىڭ بارلىق تەحنولوگيالىق پروتسەستەرىنە قاتىسا الدى. ولار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيۋدجەتتىك باعدارلامالارى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جانە ەنشىلەس ۇيىمداردىڭ تەحنولوگيالىق پلاتفورمالارىن پايدالانا وتىرىپ جانە رەسپۋبليكانىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرىمەن بىرلەسىپ عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرادى.
بۇدان بولەك, ورتالىقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى باسقارۋمەن اينالىسادى. ياعني, عىلىم-ءبىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ۇشتاسۋى بۇرىنعىدان دا تىعىز ءارى ءتيىمدى بولا تۇسۋدە.
جوسپارلانعان ستراتەگيالىق مىندەتتەردى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ جانە ورتالىقتىڭ تۇراقتى قارجىلىق جاعدايىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتپەن بىرلەسىپ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاڭارتۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى باستالدى. وسىلايشا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ اياسىندا 250 ورىندىق پاتەر ۇلگىسىندەگى جاتاقحانانىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. اقپاراتتىق رەسۋرستار قارقىن الىپ ۇيىمنىڭ عىلىمي كىتاپحانالارى جەلىسى بىرىكتىرىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە عالىمدار مەن ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ەش كەدەرگىسىز ىزدەنۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ورتالىقتا سوڭعى بىرنەشە جىل ىشىندە 13 مامانداندىرىلعان جانە 5 تالداۋ زەرتحاناسى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جانە قاجەتتى اسپاپتارمەن جابدىقتالۋدا. عىلىمنىڭ ناتيجەسىن كورۋ ءۇشىن زەرتحانالاردىڭ جۇمىسى كەدەرگىسىز بولۋى مىندەتتى. بۇل عالىمداردىڭ ورتالىققا قويىپ وتىرعان تالابى.
وسى قىسقا مەرزىمدە ورتالىقتىڭ عىلىمي زەرتحانالارىنا بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرگەن جاس عالىمدار كەلدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى حالىقارالىق دەڭگەيدە تاعىلىمدامادان ءوتىپ, الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا ءبىلىم الدى. جاس عالىمدارىمىز حالىقارالىق عىلىم ءتىلى سانالاتىن – اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن. ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن نىعايتا وتىرىپ وزدەرىنىڭ تاجىريبەسىن دالەلدەۋ ماقساتىندا كەلگەن جاستار استانالىق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نۇسقاۋىمەن جۇمىسقا ورنالاستى. ولاردىڭ قاتارىندا 15 عىلىمي قىزمەتكەر, ونىڭ ىشىندە 5 PhD دوكتورانتى مەن ماگيسترانتتار شاقىرىلدى. ورتالىققا جاس مامانداردىڭ كەلۋى ارقاسىندا جاس عالىمداردىڭ باسىمدىعى 35 پايىزعا دەيىن ءوستى. جاس زەرتتەۋشىلەر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بيۋدجەتتەن تىس قاراجاتى ەسەبىنەن جەكە عىلىمي گرانتتار جۇيەسى بويىنشا كونكۋرستارعا قاتىسىپ جاتىر. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ جوبالارىنىڭ جاس عىلىمي جەتەكشىلەرىنىڭ سانى ءۇش ەسە ءوستى. بۇل مەملەكەتتىڭ كاسىپورىنداردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاس عالىمدارىنىڭ باستاماسىمەن دامسا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىمەن سەرىكتەستىك نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «قۇس: اۋلادان داستارحانعا دەيىن», بال كونۆەيەرى جانە ت.ب. بىرقاتار بىرلەسكەن الەۋمەتتىك جوبانىڭ ماڭىزدىلىعى ەرەكشە بولىپ وتىر. سەرىكتەستىككە مۇشە بولىپ وتىرعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى شارۋاشىلىقتاردا جۇمىس جاسايتىن اۋىل تۇرعىندارى. بۇل باستامالاردىڭ بارلىعى جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ قارقىندى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇگىندە عىلىمي زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە جاس عالىمداردىڭ ۇلەس سالماعى 33%-دى قۇرايدى. 2024 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى 43 پايىزعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. دەمەك جاس عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك تە قارجىلىق تا الەۋەتى كوتەرىلەدى دەگەن ءسوز.
ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن اۋىل تۇرعىندارى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى العاشقى قابىلداۋشىلار قاتارىنا جاتادى. وسى رەتتە اۋىل تۇرعىندارىنا قولداۋ كورسەتۋ دە مىندەتتەرىمىزدىڭ بىرىنە اينالدى. ەڭبەك ۇجىمىنداعى الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تاجىريبەسى دە ەرەكشە. بارلىعىنا قامقورلىق, بارلىعىنا كوڭىل ءبولۋ ورتالىق قىزمەتىنىڭ بارلىق الەۋمەتتىك باعىتتارىنىڭ لەيتموتيۆى بولىپ سانالادى. تاعى ءبىر قوسا كەتەتىن يگى ءىس جىل سايىن رەسپۋبليكانىڭ ۇزدىك كۋرورتتىق شيپاجايلارىندا دەمالعاندار سانى ارتىپ كەلەدى. بۇدان بولەك 10-نان استام الەۋمەتتىك تولەمدەردەن تۇراتىن الەۋمەتتىك پاكەت ءار قىزمەتكەرگە ارنايى باعىتتالۋدا. مۇنىڭ بارلىعى الەۋمەتتىك قولداۋ مەن بىرگە عىلىمدى دامىتۋدىڭ العى شارتى نەگىزىندە جاسالىپ وتىرعان يگى شارالار.
بەردىبەك حاباي