پاۆلودار وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىقتىڭ باس دارىگەرى ايمان وسپانوۆامەن انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىق جاعدايى, كۇتىمى, جالپى وڭىردەگى نەگىزگى كورسەتكىشتەر توڭىرەگىندە اڭگىمە.
– پاۆلودار وبلىسى ەلىمىز بويىنشا بالا تۋ كورسەتكىشى جاعىنان سوڭعى ورىندا دەلىنەدى. اۋىل مەكتەپتەرىندە بالا سانىنىڭ ازايۋى دا بايقالادى. بۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىق اتالاتىن ءبىزدىڭ مەكەمە بۇگىندە انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ساقتاۋدا ايانباي ەڭبەك ەتۋدە. مەكەمەدە بارلىق قاجەتتى مەديتسينالىق قۇرالدار جەتكىلىكتى. اكۋشەر-گينەكولوگتار, نەوناتولوگتار, ۋلترادىبىستىق قۇرال-جابدىقتارمەن جۇمىس جاسايتىن دارىگەرلەرىمىز جىل سايىن بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋدە. ورتالىقتا بىلتىر 4595 ءسابي دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ ىشىندە 405-ءى مەرزىمىنەن بۇرىن ءومىر ەسىگىن اشتى. دارىگەرلەرىمىز ءومىر مەن ءولىم اراسىندا ارپالىسقان 30 انانى تۋ ۇستىندە امان الىپ قالدى. وبلىس بويىنشا بالا تۋ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن بوساناتىن جاستاعى 31 ايەل قازىر باقىلاۋدا تۇر. جالپى ايتقاندا, بوسانۋ مۇمكىندىگى بار كەز كەلگەن ايەلگە ورتالىق كۇتىم كورسەتە الادى. ال بالا سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن دەموگرافيالىق احۋالعا سەرپىن بەرەتىن ءتۇرلى باستامالاردى قولعا الۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءبىر جاعىنان, ءوزىڭىز بىلەسىز, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, ادام دەنساۋلىعىنىڭ تەك 10 پايىزى عانا مەديتسينالىق كومەكتى قاجەت ەتەدى. ال قالعانى ادامنىڭ تاماقتانۋى مەن سالاماتتى ءومىر سۇرۋىنە تاۋەلدى.
وكىنىشكە قاراي, كەيبىر قىز-كەلىنشەكتەر ءوز دەنساۋلىعىنا نەمقۇرايلى قارايدى. بۇل ارينە, بالا تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ ازايۋىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. ومىرگە ناۋقاس بالا اكەلسە, بار كىنانى دارىگەرگە ارتادى. زەرتتەۋلەر بويىنشا, ايەلدەردىڭ 70 پايىزى جۇكتىلىككە دەيىن دارىگەرگە الدىن الا كورىنە قويمايدى, تەكسەرىلمەيدى. بويلارىنداعى سىرقاتتارىن الدىن الا ەمدەمەيدى. تۇرمىس قۇرعان سوڭ جاس انانىڭ اعزاسىنداعى ينفەكتسيالاردىڭ قۇرساققا بىتكەن شاراناعا جۇعاتىنى تۇسىنىكتى. ال بىزدەر ءۇشىن-انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ – باستى مىندەت. ايەلدەر اراسىندا گينەكولوگيالىق اۋرۋلار, بەدەۋلىك تۇرلەرى, قاتەرلى ىسىكتەر, جاتىر موينى پاتولوگياسى ءجيى كەزدەسۋدە. سوندىقتان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جاتىر موينى جانە ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى جۇمىس جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە, 35 جاستان اسقان ايەلدەردى سكرينينگ ارقىلى تەكسەرۋ جولعا قويىلدى. ولار ەكى جىل سايىن مامموگرافيادان تەگىن وتكىزىلەدى. ايەلدەردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلىعىنا ەر ادامدار دا جاۋاپتى. ەر ادامدار بولسا مىسالى, ۋرولوگتارعا كورىنۋلەرى قاجەت. تۋا بىتكەن اۋرۋلارى بار نارەستەلەردىڭ تاعدىرى دا وتباسىن ويلانتۋى كەرەك.
– كەيبىر ايەلدەر دەنساۋلىعىنا بايلانىستى بالا كوتەرۋگە بولمايتىن جاعدايلار دا بولادى...
– ءيا. وبلىستاعى 18-49 جاس ارالىعىندا 191129 ايەلدىڭ 9360-سىنا بالا كوتەرۋگە بولمايدى. بوساناتىن جاستاعى 12668 ايەل دارىگەرلەر باقىلاۋىندا تۇر. بالا تۋ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن ايەلدەردىڭ 60 پايىزى ورتاشا قاۋىپ-قاتەر توبىندا جانە 20 پايىزى جوعارى قاۋىپ-قاتەر توبىندا. سوندىقتان 2007 جىلدان باستاپ وبلىستا «قاۋىپسىز انا مەن بالا» باعدارلاماسى جۇمىس جاسايدى. وبلىستىق شتابتىڭ انا مەن بالا ءولىم-ءجىتىمىن تومەندەتۋ بويىنشا حاتتامالىق تاپسىرمالارىنا سايكەس, اۋىل, قالالار مەن اۋدانداردىڭ اتقارۋشى ورگاندارى تاراپىنان جۇكتىلىك بويىنشا ەرتە مەرزىمدە ديسپانسەرلىك ەسەپكە تۇرعان جۇكتى ايەلدەرگە ماتەريالدىق سىيلىق بەرۋ جونىندە جۇمىستار دا جۇرگىزىلەدى. سونىمەن بىرگە, «قاۋىپسىز انا مەن بالا» باعدارلاماسى ىسكە اسۋدا. جاز ايلارىندا «ايەل دەنساۋلىعى اپتالىعى» اتتى شارا وتكىزىلەدى. «بەلسەندى ۇزاق ءومىر سۇرەتىن انا», «سۇيىكتى بولاشاق انا» اتتى بايقاۋلار ايەل-انالاردىڭ قىزىعۋشىلىقتارىن تۋدىردى. ال, «قاۋىپسىز انا مەن بالا» باعدارلاماسى بويىنشا انتەناتالدى كۇتىم دەگەنىمىز – جۇكتى ايەلدى ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋ جانە قاۋىپسىز بوسانۋ جاعدايىنىڭ جۇيەسى. وعان جەكەلەي بوسانۋ بولمەسىن ازىرلەۋ, جولداسىنىڭ قاتىسۋىمەن بوسانۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە العاشقى شۇعىل كومەك كورسەتۋ كىرەدى. مىسالى, 2003 جىلى وبلىستا بالا تۋ كورسەتكىشى 13,1 پايىز عانا بولسا, 2012 جىلى 17,2-گە دەيىن ۇلعايدى. ال وتكەن جىلى مىڭ ادامعا شاققاندا 17,8 پايىزدى قۇرادى. مينيسترلىكتەن بولىنگەن كۆوتا بويىنشا 2010 جىلدان باستاپ بەدەۋلىك ورىن العان وتباسىلىق جۇپتار ءۇشىن رەپرودۋكتسيالىق ورتالىقتار نەگىزىندە ەكستراكورپورالدىق ۇرىقتاندىرۋ جۇرگىزىلۋدە. 2010 جىلدان باستاپ وبلىسقا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا 80 كۆوتا ءبولىندى.
– سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا قانشا ەگىز بالا, ۇشەمدەر ومىرگە كەلدى؟
– 2010 جىلدان باستاپ وبلىستا 107 ەگىز بالا جانە 7 ۇشەم دۇنيەگە كەلدى.
– سالماعى تومەن سابيلەردى امان الىپ قالۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– سالماعى 500 گرامم بولىپ تۋعان ءسابيدىڭ دە دەنساۋلىعى قاتاڭ باقىلاۋدا. ءسابي دۇنيەگە كەلىسىمەن نەوناتولوگ-رەانيماتولوگ ماماندار تۇراقتى تۇردە قاراپ وتىرادى. نەوناتالدىق بولىمشەدە سالماعى وتە تومەن نەمەسە شالا تۋىلعان بالالاردى قاراۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. ولارعا جوعارى دارەجەلى اكۋشەر-گينەكولوگ, انەستەزيولوگ, نەوناتولوگى بار ارنايى توپ قىزمەت كورسەتەدى. الەمدىك تاجىريبەدە انا مەن بالا ولىمىنە قان ازدىق نەمەسە انەميا اۋرۋىنىڭ كوبىرەك سەبەپ بولاتىنى دالەلدەنگەن. بىلتىر «ايالا» قورى ورتالىققا دەمەۋشىلىك جاساپ, قۇنى 18 ميلليون تەڭگە تۇراتىن زاماناۋي جابدىقتار تابىس ەتتى. بۇل شەتەلدىك قۇرىلعى جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ زەرتحانا دارىگەرلەرى جاڭا تۋعان نارەستەلەردى تەكسەرۋ كەزىندە قاندى از كولەمدە جيناۋ ءادىسىن يگەرۋدە. اكۋشەر-گينەكولوگتار دا جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانادى. ءارتۇرلى جاعدايدا بوساناتىن, جاڭادان دۇنيەگە كەلگەن سابيلەرىمەن بىرگە جاتاتىن بولەك انالار بولمەسى بار. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – انا ءولىمىن بولدىرماۋ, پەريناتالدىق ءولىمدى ازايتىپ, جوعارى دارەجەدە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ.
– 500 گرامدىق ءسابيدىڭ ءومىرىن ساقتاۋ مۇمكىن بە؟
– ارينە. ءبارى بولماسا دا, 500 گرامدىق سابيلەردىڭ 67 پايىزعا جۋىعىنىڭ ءارى قاراي ءومىر سۇرەتىن مۇمكىندىگى بار. دەنە سالماعى 1500 گرامم سابيلەردىڭ ءتىرى قالۋى 95 پايىزدى قۇراپ وتىر. وبلىستاعى «قاۋىپسىز انا مەن بالا» باعدارلاماسى بويىنشا دەنە سالماعى 500 گرامم سابيلەر مەن 22 اپتادان اساتىن مەرزىم ءۇشىن ءتىرى تۋىلۋ ولشەمدەرى ەنگىزىلدى. جۇكتىلىكتى جانە بوسانۋدى باقىلاۋ «قاۋىپسىز انا» قاعيداتتارىنا سايكەس جۇرگىزىلەدى. ورتالىقتا ەنگىزىلگەن يننوۆاتسيالار بويىنشا بالالار جانساقتاۋ بولىمىندەگى نارەستەلەردى كۇتىپ-باپتاۋ «زيان كەلتىرىپ الما» اتتى جۇيەگە سايكەس ورىندالادى. ال «انتەناتالدى كۇتىم», ء«سابيدىڭ ءولى تۋىنىڭ الدىن الۋ» جونىندەگى دارىستەر ايەلدەرگە بويىنا بالا بىتكەن كۇننەن باستاپ وقىلادى.
– سوڭعى كەزدە «كەنگۋرۋ ءادىسى» دەگەندى ەستىپ ءجۇرمىز. بۇل قانداي ءادىس؟
– باتىس مەديتسيناسىندا كەڭىنەن قولدانىلاتىن ءادىستىڭ باستى ەرەكشەلىگى – بالا ۆاكۋم ىشىندە ءدال جاتىرداعىداي ورنالاسىپ, بىردەن انا سۇتىمەن تاماقتانادى. سابيلەر ۆاكۋمنىڭ كومەگىمەن سالماق قوسىپ, دەمى مەن تاماقتانۋى رەتتەلەدى. سىرتتاي قاراعاندا بۇل جاي عانا قۇرال سياقتى كورىنەدى. ال قۇرىلعىدا انا قۇرساعىنداعىداي ىلعالدىلىق تەمپەراتۋراسى جاقسى ساقتالعان. وسىندا ءسابي 2 كيلو سالماق جيناعانعا دەيىن جاتادى. سودان كەيىن اناسىنىڭ قاسىنا اپارىلادى. بىرىنشىدەن, بۇل ءادىس ارقىلى بالا ومىرىنە تونگەن قاۋىپ ازايادى. جانە بالانىڭ ازعاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن ءدارى-دارمەكتەر قولدانىلمايدى. بۇل ءادىس جوعارىدا ايتقان 500 گرامم بولىپ تۋىلعان نارەستەلەردىڭ وسۋىنە اكەسىنىڭ دە ىقپال ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. سول ءۇشىن پەريناتالدىق ورتالىقتار جاساندى جاتىردا جاتقان بالاعا اكەسىنىڭ كەلىپ تۇرۋىنا رۇقسات بەرەدى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر ەلىمىزدە ءاربىر ءجۇز بالانىڭ ەكەۋى ايى-كۇنى تولماي ومىرگە كەلەتىنىن ايتادى.
– ەگەر اياعى اۋىر كەزىندە ايەلدەردىڭ سىرقات بالانى ومىرگە اكەلەتىنى انىقتالسا, جۇكتىلىكتى ۇزۋگە بولا ما؟
– دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ 2009 جىلعى بۇيرىعىنا سايكەس, ۇرىقتىڭ كەم دامۋى نەمەسە گەنەتيكالىق انوماليالارى بولۋى راستالعان كەزىندە پەريناتالدى دياگنوستيكالىق كوميسسيا جۇكتىلىكتى قالدىرۋ نەمەسە جۇكتىلىكتى توقتاتۋ جونىندە شەشىم شىعارادى. وبلىستا وتكەن جىلى وسىنداي 74 جاعداي انىقتالىپ, 45 جۇكتىلىك توقتاتىلدى.
– شەتەل دارىگەرلەرى وتكىزگەن شەبەرلىك سىنىپتارىنىڭ پايداسى بار عوي؟..
– بار دەپ ويلايمىز. بيىل ءبىزدىڭ شاقىرۋىمىز بويىنشا ورتالىققا گەرمانيادان پروفەسسور رولاند ۆاۋەر كەلدى. ول رەسپيراتورلىق قولداۋ, نەوناتالدى سەپسيس, شالا تۋىلعانداردى كۇتۋ ماسەلەلەرى, «جۇمساق كۇتىم» ستراتەگياسى, ديسسترەس-بەلگىسى تەراپياسى بويىنشا دارىگەرلەر ءۇشىن ءتۇرلى تاقىرىپتا سەمينار جۇرگىزدى. ءسابيدى نەوناتالدىق جۇيەسى بويىنشا كۇتۋدىڭ زاماناۋي قاعيداتتارىنان شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزدى.
– جۇكتى ايەلدەرگە سىياقى بەرىلەدى دەگەن ءسوز بولىپ ەدى, بۇل تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– جاعدايى تومەن, از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارعا كومەك بەرۋ ارقىلى اقش, اۆستراليا, كورەيا ەلدەرى انا مەن بالا ءولىمىن ازايتتى. ەكىنشىدەن, جۇكتى ايەلدەردى يودتالعان ۇن ونىمدەرىمەن ءارى ا, ۆ دارۋمەندەرىمەن بايىتىلعان اس-اۋقاتپەن تاماقتاندىرۋ جۇيەسى قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇكتى ايەلدەر مەن بالالارعا ءدارى-دارمەك قاجەتىنشە تەگىن تاراتىلادى. ميكروەلەمەنتتەرگە باي تاعام تۇرلەرى انا مەن بالا دەنساۋلىعىنا ناعىز قاجەت تاعامدار. قازىر ارنايى كولىكتەر ەلىمىزدىڭ قاي اۋماعىنان بولسا دا, ناۋقاستى دا, جۇكتى ايەلدى دە جەدەل جەتكىزە الادى. ەگەر, شىنىندا, سىياقى بەرۋ جونىندەگى جوبا جۇزەگە اسسا, بىرىنشىدەن, دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتادى. ەكىنشىدەن, انا مەن بالا اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمدى بارىنشا ازايتار ەدى دەپ ويلايمىن. ياعني ءسىز ايتىپ وتىرعان جوبا بويىنشا جۇكتىلىگىن انىقتاپ, ەرتە تىركەۋگە تۇرعان ايەلدەرگە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا سىياقى تولەنۋى ءتيىس. كەيبىر انالار ەشقانداي ەمحاناعا تىركەلمەستەن, توعىز اي تولىپ, تولعاعى قىسقاندا بارىپ, پەرزەنتحاناعا كەلەتىنى بار.
– ناۋقاس نارەستە – ۇلت تراگەدياسى دەۋگە بولا ما؟
– وتباسىندا دەنى ساۋ ۇرپاقتىڭ دۇنيەگە كەلۋى ءاربىر اتا-انا ءۇشىن ۇلكەن باقىت. وسى ماقساتتا ەلىمىزدە جۇكتى ايەلدەردىڭ ومىرگە دەنى ساۋ ءسابي اكەلۋى ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىك جاسالۋدا. مىسالى, ءبىزدىڭ ورتالىقتا جاس ماماندارعا تاجىريبيەلى دارىگەرلەر تالىمگەرلىك جاسايدى. جۇكتى ايەلدەرگە جەدەل كومەك كورسەتۋگە, جاڭا تۋعان نارەستەلەرگە باستاپقى رەانيماتسيالىق كومەك جاساۋ جۇيەلەرىنە ۇيرەتەدى. وسى جەردە اكۋشەر-گينەكولوگتار جانە رەانيماتولوگتاردىڭ جەدەل جاردەم قىزمەتىنىڭ ماماندارى ءۇشىن جۇكتى جانە بوسانعان ايەلدەرگە كومەك كورسەتۋ بويىنشا كۋرستار جۇرگىزگەنىن دە اتاپ وتسەم دەيمىن. پەرزەنتحانادا گ.بۇراتاەۆا, انەستەزيولوگ-رەانيماتولوگ س.نوۆيچەۆسكي, ت.درۋگوۆا, گ.زايتسەۆا, ل.حودىرەۆا, م.بەكمۇحامەتوۆا, ق.الدوڭعاروۆا, گ.تىلەپبەرگەنوۆا ت.ب. قىزمەت جاساپ كەلەدى. بۇگىندە ورتالىقتا 432 قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەدى, ونىڭ 69-ى بىلىكتى دارىگەرلەر بولسا, 203-ءى ورتا بۋىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى. انا مەن بالا دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جاۋاپتى مىندەت. ءبىز دۇنيەگە كەلگەن ءسابيىن ەمىرەنە يىسكەپ, ءجۇزى بال-بۇل جانىپ ورتالىقتان شىققان باقىتتى اتا-انانى كورگەندە, ەڭبەگىمىزدىڭ اقتالعانى دەپ تۇسىنەمىز. ۇلت دەنساۋلىعى انالاردان, ياعني بۇگىنگى قىزداردان باستالادى. دەنى ساۋ ۇرپاق دەموگرافيا دىڭگەگى, ەل ەرتەڭى دەگىم كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى.