اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلانعانىنا دا ءبىر جىلعا تاياپ قالدى. ەندى «ەلدىڭ ءوزى تاڭداپ العان اكىم قالاي جۇمىس ىستەپ جاتىر؟ جاعدايى جاقسى ما؟ وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان مىندەتتى ەڭسەرە الىپ ءجۇر مە؟ اۋىلدا نەندەي ۇمتىلىس-وزگەرىستەر بار؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ, اۋليەكول اۋدانىنداعى سۇلۋكول اۋىلدىق وكرۋگىنە بارعان ەدىك. جان جادىراپ, كوز تويىپ, كوڭىل توعاياتىن ءبىرسىپىرا جايتقا قانىعىپ قايتتىق.
اكىم-جاتتىقتىرۋشى
قوستانايدان ەرتەرەك شىعىپ كەتىپ ەدىك, امانقاراعايعا ءبىر توقتاپ, ساعات توعىز بولماي سۇلۋكولگە كەلىپ كىردىك. سۇلۋكول – اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اتاۋى. ورتالىعى – يۋلەۆكا ەلدى مەكەنى. كەزىندە سۇلۋكول دەپ ايتۋعا كىرمە جۇرتتىڭ ءتىلى كۇرمەلە بەرگەن سوڭ, وسىلاي وزگەرتىپ العان عوي. ولاردىڭ كوبى كوشىپ كەتتى. اۋىلدىڭ رەسمي اتاۋى يۋلەۆكا بولىپ قالعانىمەن, جەرگىلىكتى حالىق سۇلۋكول دەپ سويلەيدى. بۇگىندە بۇل ەلدى مەكەندە 200-گە تارتا ءۇي بار, حالقىنىڭ سانى 800-دەن اسادى. اۋىلدىق وكرۋگكە قاراستى فەدوسەەۆتە 191 ءۇي, شاعىن اۋىل شيلىدە 15 ءۇي ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىر. جالپى, وكرۋگتەگى حالىق سانى 1200-ءدىڭ سىرتىندا. كەزىندە ايگىلى بيازى ءجۇندى اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتىمەن ءماشھۇر بولعان سۇلۋكول ءوڭىرى ەگىن شارۋاشىلىعىنا قولايسىز بولعانىمەن, ءورىسى وتتى, جايىلىمى شۇرايلى, شابىندىعى مول مال ۇستاۋعا اسا ىڭعايلى جەر. سوندىقتان مۇنداعى جۇرتتىڭ كوبى ءتورت ت ۇلىك ءوسىرىپ, اتا كاسىپتى دامىتىپ وتىر.
اۋىلدا اكىمدىك عيماراتى جوق بولعاندىقتان اكىم مەكتەپتىڭ ءبىر بۇرىشىن پانالاپ وتىر ەكەن. اكىمدىكتىڭ ەسىگى مەكتەپ عيماراتىنىڭ سىرتىندا بولەك ەكەن, اكىم ورنىندا بولماي شىقتى. اكىممەن كورشىلەس بولمەدە وتىراتىن ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرى: «قايرات قامىسباي ۇلى قازىر جاتتىعۋدا. جۇمىسقا ساعات 9:00-دە كەلەدى», دەدى.
توعىزعا 10 مينۋتتاي بار, ءبىزدىڭ ءسوز تۇسىنبەي قالعانىمىزدى سەزگەن بولۋ كەرەك, پوليتسەي: ء«بىزدىڭ اكىم كەزىندە سامبو كۇرەسىمەن اينالىسقان. الەم چەمپيونى يسلام بوزباەۆتىڭ اعاسى تولەگەن بوزباەۆتىڭ شاكىرتى. سامبودان كسرو سپورت شەبەرلىگىنە كانديدات. كسرو كەزىندە مۇنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق, وداقتىق دەڭگەيدەگى جارىستاردا توپ جارىپ, جۇلدە الۋ كەرەك. اكىم سپورتتى ءالى دە تاستاماي, اۋىل بالالارىن كۇرەسكە باۋلىپ ءجۇر», دەدى.
ساعات ءتىلى ءدال توعىزعا كەلىپ تىرەلگەندە اكىم كەلدى. امانداسىپ, ءجونىمىزدى ايتىپ, جۇمىس بولمەسىنە كىردىك.
– بىلتىر ءبىرىنشى مەرزىمىم اياقتالىپ, حالىق ەكىنشى مەرزىمگە سايلادى. اۋىلدا ماسەلە كوپ قوي, ءبىرىن شەشسەڭ, ەكىنشىسى كۇتىپ تۇرادى. اۋىل اكىمى بولاتىن ادام امبەباپ بولۋى كەرەك. بىردە ەسەپشى, بىردە ەكونوميست, مالشى, تراكتوريست, ينجەنەر, اگرونوم, زووتەحنيك, ەلەكتريك, قۇرىلىسشى, جاتتىقتىرۋشى, ءتىپتى تاربيەشى پسيحولوگ بولۋعا ءماجبۇر بولاسىڭ. وسىنىڭ بارىنەن حابارىڭ بولۋى كەرەك. ايتپەسە, اۋىلدا اكىم بولا المايسىڭ. ال بالالارعا نەگىزىنەن سامبو كۇرەسىن ۇيرەتەم. ويتكەنى ولار ەرتەڭ ەل قورعايدى. مەنىڭ ماقساتىم ولاردىڭ ءبارىن چەمپيون ەتىپ شىعارۋ ەمەس, ولار ەرتەڭ ءوزىنىڭ ەلىن, جەرىن, قاسىندا جۇرگەن ايەلى مەن بالا-شاعاسىنا قورعان بولا الۋى قاجەت, – دەدى قايرات ءشارىپوۆ.
اۋىل بالالارىن سپورتقا باۋلۋ ءۇشىن مامان كەرەك. ال شامالى ايلىقپەن شالعايداعى شاعىن اۋىلعا جاتتىقتىرۋشى اكەلۋ قيىن. سوندىقتان اكىم بويىنداعى ونەرىن جاراتىپ, جۇمىستان بوس ۋاقىتىندا بالالاردى ءوزى جاتتىقتىرۋعا بەل بايلاپتى. كىشى توپتا 15 بالا, ەرەسەكتەر توبىندا 18 بالا جاتتىعادى. اكىم-جاتتىقتىرۋشىنىڭ يزات قايرات, ماديار قاراتاي ەسىمدى ەكى شاكىرتى دزيۋدو, سامبو, قازاق كۇرەسىنەن اۋليەكول اۋدانىنىڭ نامىسىن قورعاپ, اۋداندىق قۇرامادا ونەر كورسەتىپ ءجۇر.
– ادەتتە جاتتىعۋ اپتاسىنا ءۇش رەت جۇمىستان كەيىن, كەشكى ساعات 18:30-دا باستالىپ, 20:30-دا اياقتالاتىن. قازىر بالالار جازعى دەمالىستا, ءبىرازى قالاعا كەتتى. قالعاندارىمەن تاڭەرتەڭ جاتتىعىپ ءجۇرمىز. جۇمىسقا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. مەكتەپ 2020 جىلى 390 ملن تەڭگەگە تولىقتاي كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن. ءوزىمنىڭ كۇرەس زالىم بار. كىلەمدى شايسۇلتان شاياحمەتوۆتىڭ بەيىمبەت ەسىمدى ۇلى دەمەۋشىلىك جاساپ, ساتىپ الىپ بەردى. مەرەكە كۇندەرى اۋىل اراسىندا قازاقشا كۇرەس پەن دزيۋدودان جارىستار وتكىزىپ تۇرامىن, – دەيدى اكىم.
سامبو كۇرەسىنە بيىل 5-سىنىپتى ءتامامداپ, التىنشى سىنىپقا كوشكەن ۆلاديسلاۆ رۋدنيتسكي دە بارىپ ءجۇر. ۆلاديسلاۆتىڭ اناسىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىل اكىمى بۇل جۇمىسى ءۇشىن ءبىر تيىن ايلىق المايدى, كۇندىز اكىم بولسا, كەشكە جاتتىقتىرۋشى بولىپ تەگىن جۇمىس ىستەيدى. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كوبى وسى سپورت سەكتسياسىنا قاتىسادى. اۋىلدىڭ بالالارى بيىلدىڭ وزىندە قازاق كۇرەسى مەن سامبودان اۋداندىق, وبلىستىق جارىستارعا بارىپ, بىرنەشە جەردەن جۇلدەلى ورالعان.
– بۇرىن مۇنداي جاعداي ءوڭىمىز تۇگىلى, تۇسىمىزگە دە كىرمەگەن. ايلىق تولەنبەسە, قيانداعى اۋىلعا قالادان كىم جاتتىقتىرۋشى بولىپ كەلەدى. مەنىڭ ءتىپتى كىشكەنتاي نەمەرە قىزىم دا سامبوعا بارىپ ءجۇر. سپورت بالاعا جاقسى اسەر ەتەدى ەكەن. كۇرەسكە قاتىسا باستاعالى سلاۆانىڭ كۇن ءتارتىبى دە جۇيەلەندى. ءبارىن ۋاقىتىمەن ىستەيتىن بولدى. بۇرىنعىداي تەلەفونعا شۇقشيىپ وتىرۋدى ۇمىتتى. ۇقىپتى, جيناقى, ۇنەمى سەرگەك جۇرەدى. مەكتەپتەن كەلە سالىسىمەن, ساباعىنا وتىرادى. ءۇي شارۋاسىنا كومەكتەسەدى. ويتكەنى كەشكى جاتتىعۋعا ۇلگەرۋى كەرەك. جاتتىعۋدان كەيىن تاماعىن ىشەدى دە بىردەن ۇيقىعا كەتەدى. وسىنىڭ ءبارىن بايقايمىن دا سۇيسىنەمىن. اناعا بۇدان ارتىق نە كەرەك؟! قايرات قامىسباي ۇلى بالا تاربيەسىنە دە ۇلكەن كومەگى ءتيىپ جاتىر. ادام رەتىندە دە, اكىم رەتىندە دە وتە تاماشا كىسى, – دەيدى ۆلاديسلاۆتىڭ اناسى انتونينا رۋدنيتسكايا.
قاراعايى بار جەردىڭ قايىڭى ءتۇزۋ وسەدى دەگەن وسى.
بىرلىگى بار اۋىلدىڭ تىرلىگى بار
شالعاي اۋىلدىق وكرۋگتە شاعىن بيزنەسكە دە شۋاق تۇسە باستاپتى. بيىلدىڭ وزىندە تۇرعىنداردىڭ ءبىرازى كاسىپكەرلىككە بەت بۇرا باستاعان. ماسەلەن, سۇلۋكولدە تۇراتىن زامانبەك سەيتماعامبەتوۆ مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن بيىل مال شارۋاشىلىعىن قولعا الىپتى. ال ايشاگۇل ىزەكەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ جول كارتاسى بويىنشا وقۋ كۋرسىن ءتامامداپ, 1 ملن 200 مىڭ تەڭگە گرانتقا يە بولعان. ەندى فەدوسسەەۆتەن شاعىن ناۋبايحانا اشىپ جاتىر. ازامات مىرزاحمەتوۆ ءبىرازدان بەرى قۇس وسىرۋمەن اينالىسادى. قازىر 2 مىڭنان استام قاز ۇستاپ وتىر. بيىل قاز-ۇيرەك شىعاراتىن قىمبات ينكۋباتورىن ىسكە قوسقان جەكە كاسىپكەر قۇستىڭ ەتىمەن قوسا, مامىعى دا اجەپتاۋىر تابىس اكەلەتىنىن ايتادى.
سۇلۋكولدىڭ قاسىندا جەرگىلىكتى سەرىكتەستىكتىڭ مەنشىگىندەگى ۇلكەن باۋ-باقشا بار ەكەن. كەزىندە كوكونىس, جەمىس-جيدەك ەگىپتى. ءۇش ءتۇرلى الما اعاشى وسەدى. ءبىراز جىلدان بەرى قاراۋسىز قالعان باۋ-باقشانى بيىل اۋىل اكىمى سەرىكتەستىكتەن اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمى ارقىلى سۇراتىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ بىرىنە جالعا الىپ بەرىپتى.
– باقشانىڭ جال اقىسىن ءبىر جىل تولەمەيتىن بولىپ كەلىستىك. وسى جەردى الۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرىپ, اۋدانعا بارىپ, سەرىكتەستىك باسشىسى احمەتجان قۋانىشباەۆپەن كەلىسىپ ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ, باس پايداسىن ەمەس, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ جولىندا شارشاماي-شالدىقپاي زىر جۇگىرىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن اۋىل اكىمىنە العىسىم شەكسىز. اكىم وسى اۋىلداعى ەڭبەك بيرجاسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جىگىتتەردىڭ باسىن قوسىپ, جەر جىرتۋ, كارتوپ وتىرعىزۋ جۇمىستارىنا دا كومەك بەردى. 5 گەكتار كارتوپ, 6 گەكتار قاربىز ەگىپ تاستادىق. بۇيىرسا, جەمىسىن كۇزدە كورەمىز. بۇل وڭىرگە ەگىننەن گورى, كوكونىس, جەمىس-جيدەك جاقسى شىعادى. ىرگەدەگى فەدوسەەۆ اۋىلىندا حاسان الىبەكوۆ دەگەن ازامات بىلتىردان بەرى 10 گەكتار جەرگە كارتوپ, 4-5 گەكتارداي قاربىز ەككەن. تابىسى جامان ەمەس, وعان قوسا بيىل باقشاسىن كەڭەيتىپ, قاۋىن, اسقاباق ەگىپ تاستادى, – دەيدى باقشانى جالعا الىپ وتىرعان باعبان شاحتەرباي وسپانوۆ.
سۇلۋكول حالقىمەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە وزدەرى قالاپ, سايلاپ العان اكىم تۋرالى جىلى لەبىزدى كوپ ەستىدىك.
– مەن اۋىلعا كەلگەلى ءۇشىنشى اكىم عوي. وزگەرىس بار. اكىم تىنىم تاپپايدى, ەڭبەكقور ادام. اۋىلدىڭ ءار جەرىندە باياعىدا جابىلىپ قالعان قۇدىقتاردىڭ ءتۇبىن تازارتىپ, سۋىن تۇشىتىپ, بەتىنە جابىلاتىنداي ەتىپ قاقپاق جاسادى. اۋىلدىڭ سىرتىندا سۋات بار ەدى, وسىدان ون جىل بۇرىن سول جىرىلىپ كەتىپ, سۋ توقتاماي, مال سۋ ىشەتىن جەر الىستاپ كەتىپ ەدى. بىلتىر سونى بىتەدى. قازىر ءدال تۇبىمىزدە مال سۋارۋعا ىڭعايلى سۋاتىمىز بار, – دەدى اۋىل تۇرعىنى قاينار سۇلتانوۆ.
اۋىل اكىمى قايرات ءشارىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, سۋاتتىڭ قۇرىلىسى كوپتىڭ كۇشىمەن ءبىتىپتى.
– وسى سۋ قويماسىن قالپىنا كەلتىرۋگە ۇلەس قوسقان اۋىل تۇرعىندارىنا ريزامىن. بىلتىر اۋىل اعالارىنىڭ باتاسىن الىپ, اعايىن اۋىزبىرشىلىكپەن كوپ بولىپ جۇمىلا كىرىسىپ, ءبىر ماڭىزدى شارۋانى تىندىرىپ تاستادىق. وسى اۋىلدا تۇراتىن يۆان يۆانوۆقا, ونىڭ ۇجىمىنا, مەنىمەن بىرگە سۋ قويماسىن قولىمەن قالاپ شىققان جانىبەك, مارس, الەكساندر, دامەش, ۆالەنتينا, ەركەگۇل سىندى قىز-جىگىتتەرگە ەرەكشە العىس بىلدىرەمىن, – دەدى اكىم.
سايلانعان اكىم سەگىز ايدىڭ ىشىندە ءبىراز شارۋانى تىندىرىپتى. بۇرىن شامالى بوران ۇيتقىسا سۇلۋكولگە كىرەبەرىستەگى كۇرە جولعا قار ءۇيىلىپ كولىك جۇرە الماي قالاتىن. ەندى سول جولدىڭ ەكى جاعىنا ەكى-ءۇش قاتاردان اعاش وتىرعىزىلىپتى. كوشەلەردىڭ بويىنا دا اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزىپ, قاراعاي ەگىپ جاتىر. كىرەبەرىس جولدىڭ وي-شۇقىرىن تۇگەلدەي ءوز كۇشىمەن بىتەپ شىعىپتى.
– بۇرىن تۇندە اي قاراڭعىدا اۋىلدىڭ ىشىمەن ءجۇرۋ قيىن ەدى, قازىر بۇكىل كوشەدە كۇننەن قۋات الاتىن شام جانىپ تۇر. كىرەبەرىس جولعا جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتەتىن جولاققا دەيىن سىزىپ قويدى. وزگەرىس بار اۋىلدا. تۇرعىنداردىڭ دا كوزقاراسى وزگەردى. بۇرىن كوبى بۇل اۋىلدىڭ بولاشاعى جوق دەپ ويلايتىن, قازىر تىرشىلىك جانداندى. اكىم اۋىلدىڭ ۇلكەنىمەن دە, كىشىسىمەن دە ءتىل تابىسا بىلەدى. ەندى ءوزىمىز تىكەلەي جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاپ العان اكىمىمىز عوي, ىسكەرلىگىن, ادامگەرشىلىگىن بۇرىننان بىلەمىز. ايتپەسە, تاعايىندالعان اكىمدى دە كوردىك. ولار حالىققا ەسەپ بەرەر كەزدە اۋىلعا اۋدان اكىمى كەلەدى. سونى اۋىل اكىمى ەشكىمگە ايتپاي, جارياسىز وتكىزىپ جىبەرەتىن. ءبىز اۋىلعا اۋدان اكىمى كەلىپ كەتىپتى دەگەندى عانا ەستىپ قالامىز. ولار تەك بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىن عانا وتىرعىزىپ قوياتىن دا, اۋدان اكىمىن ءبارى تاماشا, ءبارى جاقسى دەپ سىلاپ-سيپاپ شىعارىپ سالاتىن. ەشكىم اۋىلدىڭ مۇڭىن اشىپ ايتا المايدى. كەيدە ەستىپ قالىپ, جينالىسقا قاتىسايىن دەسەڭ, تومەنگە ەدەن جۋشى ايەلدەردى قويىپ قويادى, ول كىسىلەر كىرگىزبەيدى. ايتەۋىر جينالىس ءوتىپتى دەگەندى ەستىپ جاتاتىنبىز. قازىر ونداي جوق. ۋاتساپ جەلىسىندە اۋىلدىڭ ارنايى چاتى بار. ەسەپ بەرۋ جينالىسى قارساڭىندا اكىم الدىن الا جيىننىڭ وتەتىن ورنى مەن ۋاقىتىن ايتىپ, بارىنە كەلىڭىزدەر, سۇراقتارىڭىز بولسا قويىڭىزدار دەپ حابارلايدى. قازىر اشىق قوي ءبارى, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى قاينار سۇلتانوۆ.
قوستاناي وبلىسى