قىز بالانى شەتەلگە وقىتۋ دۇرىس پا؟ ولاردىڭ قانشاسى ەرتەڭ ءوز ەلىنە ورالادى؟ قانشاسى وزگە ەلدىڭ ازاماتتارىنا تۇرمىسقا شىعىپ, باسقا ەلدىڭ «ديىرمەنىن» تارتىپ, «شامىن جاعادى»؟ بۇل – قىز ءوسىرىپ, ونى شەتەلدە وقىتىپ جۇرگەن ءاربىر ازاماتتىڭ ويىندا جۇرگەن اۋىر سۇراق.
تاياۋدا قازاقتىڭ بويجەتكەن ءبىر قىزى افريكالىق شويىنداي قارا جىگىتكە تۇرمىسقا شىعىپ, قىز الۋعا كەلگەن قارا ءناسىل قۇدالار توبىنىڭ استى-ۇستىنە ءتۇسىپ, ءماز-مەيرام بولىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن الەۋمەتتىك جەلى الەمگە جار ەتتى. ءدال وسىنداي وقيعالار سوڭعى كەزدە ءجيى ۇشىراسا باستاعانىن بايقاپ ءجۇرمىز. بىرتە-بىرتە بۇل ءۇردىس ءارى قاراي جالعاسا بەرە مە دەگەن كۇدىك, ءتىپتى ۇرەي جوق ەمەس. باز بىرەۋلەر «وي, ونىڭ نەسى بار؟ قازىر زامان وزگەردى. جاستار قاي ەلدە تۇرعىسى كەلەدى, وزدەرىنىڭ تاڭداۋى ءبىلسىن, ەركىندىك بەرگەنىمىز ءجون, ولارعا كەدەرگى جاساماۋىمىز كەرەك. قاشانعى بوگدە ەلگە جىبەرمەي, قىزدارىمىزدى ۇستاپ-ماتاپ وتىرا بەرەمىز» دەيتىنىن بىلەمىز. بىراق ونىڭ سوڭى نەگە اپاراتىنىنا ءمان بەرمەيتىنىمىز قالاي؟
ۇستارانىڭ جۇزىندەي قالت-قۇلت ەتكەن الماعايىپ زاماندا ساناسىندا ساڭلاۋى بار ادامدى ويلاندىراتىن, مازالايتىن وي كوپ. قازىرگى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ارالاس نەكە, ياعني وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاقپەن شاڭىراق كوتەرۋى. كەيدە كوشەدە كەلە جاتىپ ۇلتى بولەك جات بىرەۋدىڭ قۇشاعىندا كەتىپ بارا جاتقان قازاقتىڭ ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي ارۋ قىزىن كورىپ, جۇرەگىڭە تاس تۇسكەندەي بولاسىڭ. بۇل قازىرگى ومىردە ءجيى كەزدەسىپ جاتقان قۇبىلىس. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, ول ءۇردىس جىلدان-جىلعا ءورشىپ بارادى.
وسى ءبىر ۋشىعىپ تۇرعان پروبلەمانىڭ تەرەڭىنە زەر سالساق, ارالاس نەكەنىڭ ارتۋىنىڭ باستى سەبەبى – ۇلتتىق رۋحتىڭ السىزدىگى. بايلىققا, دۇنيەگە, «ادەمى مامىراجاي ومىرگە» دەگەن جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ولاردى رۋحاني قازىنادان الىستاتىپ بارادى. بايۋدى, «جەڭىل, ۋايىمسىز باقىتتى ءومىردى» ماقسات ەتكەن جاستار ءوز ۇلتىنا مەنسىنبەي قاراپ, وزگە ۇلتتىڭ «جىلتىراعىنا» قىزىعىپ تۇراتىندارى ءجيى بايقالادى. شەتەلدە ءبىلىم الىپ جۇرگەن قىزدارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ەلگە ورالمايدى, سول جاقتا تۇرمىسقا شىعىپ, ء«وز باقىتتارىن» تابادى.
ارالاس نەكەنىڭ كوبەيۋىنە ينتەرنەتتىڭ, ۇيالى تەلەفوننىڭ, تانىسۋ اگەنتتىكتەرىنىڭ ىقپالى دا بار ەكەنىنە كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. كوپتەگەن قازاق قىزى تۇرىك, اراب, ازەربايجان, دۇنگەن, تاتارمەن وتاۋ قۇرۋعا قارسىلىق تانىتپايدى. الايدا زەردەلەپ قاراساق, مۇنىڭ ءوزى قازاق حالقىنا قاۋىپ توندىرەدى. سەبەبى دەموگرافيالىق كورسەتكىشىنە جۇگىنسەك, ارابتار الەمدە 300 ميلليونعا جۋىق, ال تۇرىكتەر – 80, ازەربايجاندار – 25, وزبەكتەر 32 ميلليوندى قۇرايدى. ولار قازاقتىڭ تەكتى, قانى بۇزىلماعان قىزىن العىلارى كەلەدى. مالىمەتتەرگە سەنسەك, الماتى, اقتوبە, قىزىلوردا جانە شىعىس قازاقستان ايماقتارىندا قىتايعا تۇرمىسقا شىققان قازاق قىزدارى از ەمەس. بەيرەسمي مالىمەت بويىنشا, 30 مىڭ قىتاي قازاق قىزدارىن الىپ, قازاقستاندا تۇرىپ جاتىر ەكەن. وسىنداي ءۇردىس جىل وتكەن سايىن كەڭ تاراپ بارادى. الگىلەردەن دۇنيەگە كەلگەن «جيەندەر» شەشەسى قانشا قازاق بولعانمەن ەشقاشان قازاق بولا المايدى, قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرىنەن, مادەنيەتىنەن ماقۇرىم بولىپ وسەدى.
نەسىن جاسىرامىز, «مەنىڭ قىزىم اعىلشىنعا ءتيىپ, لوندونعا كەتتى», «مەنىڭ قىزىم گەرمانيادا تۇرىپ جاتىر, كۇيەۋى نەمىس», «كۇيەۋ بالام تۇرىك» دەپ ماقتاناتىن قازاقتار شىقتى سوڭعى كەزدە. بىلە بىلسەك بۇل ماقتاناتىن نارسە ەمەس, قايعى-قاسىرەت قوي؟! دەمەك قىزىڭ ء«ولدى» دەگەن ءسوز – سەن ونى وزگەگە بەرگەن كۇنى ول قىزىڭنىڭ جانازاسىن شىعاردىڭ دەگەن ءسوز. بۇل قاتتى, سۇيەككە باتىرا ايتىلعان ءسوز بولار. الايدا ساناسىندا ساڭلاۋى بار ادامدى تەرەڭ ويعا قالدىراتىن ءسوز. ويلاساڭىز بۇل كۇندەرى قانشاما قاراكوز قىزدارىمىز شەتەلدىك ازاماتتىڭ وتىن جاعىپ, ك ۇلىن شىعارىپ, ءتىلى مەن سالت-ءداستۇرىن, ءتىپتى ءوز ۇلتىن جوعالتىپ, ۇيىرىنە قايتا الماي ءجۇر؟ «وندا تۇرعان نە بار ەكەن, قازاقتا «قىز جاتجۇرتتىق» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟ ايتەۋىر باقىتتى بولسا بولدى ەمەس پە؟» دەپ, ونى ماقتانىشقا ساناپ كوكيتىندەر بار. الگى جانداردىڭ ارالاس نەكەنى قۇپتاۋى, قولداۋى – قاسىرەتكە الىپ باراتىن جول ەكەنىن تەرەڭ ۇقپايتىنى قىنجىلتادى. ونىڭ ۇلتتىق قاسىرەتكە اينالعانىن ويلامايدى دا.
وسى ءبىر ماسەلە توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعالعاندا باز بىرەۋلەر «اركىمنىڭ ءوز تاڭداۋى, ءوز حاقىسى بار» دەپ, ولاردى قىزعىشتاي قورعايتىنى بار. قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتىنا ەركىن قۇقىق بەرىلگەنى تۇسىنىكتى. بىراق وسى ەركىندىكتى وزگە ۇلتتار ءتيىمدى پايدالانىپ جۇرگەنى دە ايدان انىق. ەگەر بىزدە تالاپ, ۇلتتىق نامىس پەن زاڭ كۇشتى بولعاندا ولاي بولماس ەدى عوي دەپ كۇيىنەتىنىڭ بار. ارالاس نەكەنىڭ ءبىزدىڭ حالىق ءۇشىن قاۋپى جايىندا, كەلە-كەلە ەلىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى نە بولاتىنىن ويلاي بەرىڭىز. قورقىنىشتى...
ارالاس نەكەدە تۇراتىن ەرلى-زايىپتىلاردى كەزدەستىرگەندە ءبىر وقيعا ەسىمە ءجيى تۇسەدى. «ونىڭ نەسى بار؟ ەكەۋى مىنا جارىق دۇنيەگە ولشەپ بەرىلگەن جالعان ومىردە ءبىرىن-ءبىرى باقىتتى ەتسە بولدى ەمەس پە؟» دەيتىندەر ورتامىزدا تابىلار, ءتىپتى ولاردى قىزۋ قولدايتىندار دا بارشىلىق بولار. بۇل – ويلانباي ايتىلعان پىكىر. ونى راستاۋ ءۇشىن وي جۇگىرتىپ, تارازى باسىنا سالىپ كورەلىك…
كەزىندە جالىنداعان جاستىق شاقتىڭ بۋىنا ەلىتىپ, «كۇيدىم», ء«سۇيدىم» دەپ باسقا ۇلت يەسىنە تاعدىرىن قوسىپ, كەيىنىرەك ۋاقىت وتە, بارلىعىن ءتۇسىنىپ, قاتەلىكپەن ءوز قولىمەن جاساعان ىسىنە وكىنگەن, بارماعىن شايناعان تالاي ازاماتتاردى كەزدەستىردىم. ولار وكىنىش وتىنا تۇنشىعىپ:«بالالارىما وبال بولدى: نە قازاق ەمەس, نە ورىس ەمەس… ايتەۋىر ءبىر ءدۇبارا بولىپ ءوسىپ كەلەدى. تاعدىرلارى ولارعا كەلەر كۇندەرگە قانداي سىي-سياپات دايارلاپ تۇرعانىن ءبىر جاراتقان يەم بىلەدى. بولاشاقتارى تىم بەلگىسىز, قويۋ كوك تۇمانداي بۇلىڭعىر…سول مەنىڭ قابىرعاما قاتتى باتادى. ەندى وعان نە امال بار؟! بارلىعىن كەشتەۋ, تىم كەش ءتۇسىندىم عوي. اتتەڭ, ۋاقىتتى كەرى اينالدىرا المايمىز. ايتپەسە, بارلىعى باسقاشا بولۋى كەرەك ەدى…» دەپ تىعىرىقتان, قاپاستان شىعۋ جولدارىن ىزدەپ, شىن قاپالانعان ەدى سونداي جانداردىڭ ءبىرى. ول كەلىنشەكتىڭ وكىنىشىن جۇرەگىڭمەن ۇعىپ, ولارعا نە اقىل ايتىپ, قالاي ءتۇزۋ جولعا سالۋدى بىلمەي قينالاسىڭ.
امەريكالىق عالىم-فيلوسوف, نەيروبيولوگ سەم حارريس: «ارينە, ادامنىڭ كىمگە ۇيلەنۋى – اركىمنىڭ ءوز ەركىندەگى شارۋا. الايدا ارالاس نەكە – از حالىقتى جۇتۋدىڭ جاقسى جولى» دەپتى. شىنىندا دا بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. ون ميلليون عانا قازاعى بار قازاقستاندا وسىلاي وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن شاڭىراق كوتەرە بەرەر بولسا, كەلە-كەلە جۇتىلىپ, نە ورىس, نە قىتاي بولۋى عاجاپ ەمەس. ءدال قازىرگى تاڭدا كورشىلەس رەسەيدىڭ ءوزى بۇل ماسەلەنى كوتەرىپ دابىل قاعۋدا. سەبەبى رەسەيدە تازا ورىس حالقىنىڭ سانى ازايىپ بارادى. ول ەلدىڭ ءاربىر ءتورتىنشى سىلقىمى جاۋىرىنى قاقپاقتاي, جۇدىرىعى توقپاقتاي كاۆكازدىق جىگىتتەرگە تۇرمىسقا شىعۋعا قۇمار كورىنەدى. ەندى ءبىر 150 جىلدان سوڭ تازا ورىسقاندىلار تەك دەرەۆنيالاردا عانا قالادى. ۇلتتىڭ گەنەفوندى قاتتى وزگەرىسكە ۇشىرايدى دەپ شىرىلداۋدا.
ءبىزدىڭ دە جاعدايىمىز ءماز بولىپ تۇرعانى شامالى. قازاقتىڭ قاراكوز بويجەتكەندەرى وزگە ۇلت وكىلىنە تۇرمىسقا شىعىپ, ومىرگە قازاقىلىقتان اۋىلى الىس ۇرپاق اكەلۋدە. ارالاس نەكەنى قالايتىن بويجەتكەندەرىمىز كوبىنە-كوپ شەتەلدە شالقىپ-تاسىپ ءومىر ءسۇرۋدى كوزدەيدى. اتتەڭ, قيال-ارمان ۇدايى ورىندالا بەرمەيدى. ەرتەڭ بارماعىن شايناپ, ومىرگە ءتۇڭىلىپ جۇرەتىندەرى از ەمەس.
قازاقتىڭ قارا دومالاق ءبىلىمدى, پاراساتتى ۇلدارى تۇرعاندا وزگەگە وزەۋرەگەن ارۋلارىمىزدى ءتۇسىنۋ قيىن. وسىندايدا: «ۇلتىڭدى سۇيسەڭ, ەلىڭدى, جەرىڭدى سۇيسەڭ, قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋگە, قازاقتىڭ بولاشاق باتىرىن, كوشباسشىسىن, اقىلدى عالىمىن, ونەرلى ازاماتىن تاربيەلەۋگە ءومىرىڭدى ارناڭدارشى, قازاقتىڭ قاراكوز ارۋلارى!» دەپ ايقاي سالعىڭ كەلەدى.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز