ۇلى دالانىڭ ماڭىزدى رەفەرەندۋمى

قازاق دالاسىنداعى كونستيتۋتسيالاندىرۋ مەن دەموكراتيالاندىرۋ ۇردىسىندە وتكەننەن بۇگىنگە دەيىن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار جانە قازاقستان – تۇركيا مەن تۇركى الەمى ءۇشىن دە ما­ڭىز­دى زور مەملەكەت.

1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى تۇراق­تى­لى­عىن ساقتاپ, ءارتۇرلى ەتنيكالىق/دىني قاۋىمداستىقتاردىڭ قونىستانعانىنا قاراماستان, بەيبىت ءومىردى, تۇراقتىلىق­تى ساقتاي بىلگەن قازاقستان قاڭتارداعى قايعىلى وقيعادان كەيىن بىرقاتار قاۋىپ-قاتەردى ءساتتى ەڭسەرە ءبىلدى.

تابىس پەن ازاماتتارعا ۇسىنىلاتىن مۇمكىندىكتەردىڭ ادىلەتسىزدىگى, كەدەيلىك جانە سىبايلاس جەمقورلىق سياقتى ماسە­لەلەر جاھاندىق ىندەت, پاندەميامەن قا­باتتاسۋىنان تۋىنداعان ەكونوميكالىق جاعدايلار ساياسي كۇيزەلىستەرگە اكەلدى.

وسى ورايدا كەشەگى كونستيتۋتسياعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ قادامىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ءۋاجى – ەلدەگى تۇراقتىلىقتى بەرىك قال­پىنا كەلتىرۋ, سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەلدەن ءبىر قادام العا جىلجىپ, مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى بارىنشا نىعايتۋ بولىپ ەسەپتەلىنەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن جەتكەن جەتىستىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ, «جاڭا قازاقستان» ۇرانىن قابىلداپ, بىرقاتار وزگەرىستەردى ەنگىزۋگە تىرىسۋدا.

دەگەنمەن, بۇل وزگەرىستەردى تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن وتكەن كۇندەرگە كوز جۇگىرتۋ كەرەك. بۇل مالىمەتتەر كەيبىر جازبالاردا ايتىلماعانىن بايقايمىن.

نەگىزى وزگەرىستەردىڭ العاشقى قا­دامدارى 2010 جىل­دان بايقالا باس­تاعان.

تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ 2007 جىلدىڭ 21 مامىرىن­داعى وزگەرىستەر ارقىلى از دا بولسا, ءوز ەلىن­دەگى پرە­زي­دەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن رەتتەگەن بولاتىن. سول وزگەرىستەن كە­يىن ول: «وسى كونستيتۋتسيالىق تۇ­زە­­­تۋ­­لەر­مەن مەن ءبىزدىڭ باسقارۋ ­­­­­جۇ­يەمىز پرەزيدەنتتىك رەس­پۋبليكا رەتىندە جالعاسا بەرەتىنىنە قاراماستان, پارلا­مەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋگە كۇش سالۋدى ۇسىنامىن. بۇل وزگەرىس ءبىزدى پرەزيدەنتتىك-رەسپۋب­ليكا­لىق جۇيەدەن پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ مو­دەلىنە كوشىرەدى» دەگەن ەدى.

پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك جۇيە پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردى زەرت­تەيتىن شۋگارت (Shugart) پەن كەريدىڭ (Carey) كلاسسيفيكاتسياسىنىڭ ءونىمى. مۇندا پار­­لا­مەنتتىك جۇيەنىڭ ەلەمەنتتەرى ساق­تال­­­عا­نىمەن, جۇيەگە حالىق سايلاعان مەم­لەكەت باسشىسى بيلىك ەتەدى. وسى­لاي­­شا, پرەزيدەنتتىك, جارتىلاي پرە­زي­دەنت­­تىك جانە ماعىنالىق تۇرعىدان پار­لا­مەنتتىك جۇيەگە تولىق ۇقسامايتىن جۇيە پايدا بولادى. بۇل جۇيەنىڭ ار­تىق­­شى­لىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن ەسكەر­­­سەك, ول «سۋپەرپرەزيدەنتتىك» پەن پار­­لا­مەنتتىك جۇيەنىڭ اراسىندا تۇر. كون­ستيتۋتسيالىق تۇرعىدان العاندا بۇل مودەلدىڭ پارلامەنتتىك نەمەسە سۋپەر­پرەزيدەنتتىككە اۋىساتىنىن كور­سەتەتىن ەڭ ماڭىزدى 3 تاجىريبە بار. ولار: زاڭ شىعارۋ, جۇمىستان شىعارۋ جانە توقتاتۋ.

سوندا مەملەكەت باسشىسى زاڭ بيلىگىن ءوز قولىنا الا ما؟ ول پارلامەنتتى تاراتا الا ما؟ ۇكىمەتتى شە؟

وسى تۇرعىدا 2017 جىلى باستاۋ العان جانە مەملەكەت باسشىسىنا ءوز وكى­­لەت­تىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن ۇكىمەتكە/پار­لامەنتكە بەرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن كون­ستي­تۋتسيالىق تۇزەتۋدى دەپۋتاتتار قابىلدادى. كونستيتۋتسيانىڭ 19 بابىنا 26 تۇزەتۋ ەنگىزۋ ارقىلى پرە­زيدەنت­تىڭ زاڭ شىعارۋ/اتقارۋ سالا­سىنداعى 35 وكىلەتتىگى مەملەكەت باسشىسىنان الىنىپ, ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە بەرىلە­دى. مۇنداعى كەيبىر وزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنتتىڭ جارلىق شى­عارۋ وكىلەتتىگى ءبىرشاما تارىلدى, مەملەكەت­تىك باعدارلامانى بەكى­تۋ وكى­لەتتىگى ۇكىمەتكە بەرىلدى, ال ۇكىمەت تەك پرەزيدەنت الدىندا عانا ەمەس, پارلا­مەنت الدىندا دا جاۋاپتى بولدى...

ارينە, بۇل وزگەرىستەر جەتكىلىكسىز. ناق­­تى قاجەتتىلىكتەرگە بەيىمدەلىپ, حا­­لىق­تىڭ وسى وزگەرىستەرگە قاتىسۋى قام­­تا­ماسىز ەتىلۋى كەرەك ەدى. بۇل ەلدىڭ بولا­شاقتا نە كۇتىپ تۇرعانىن اڭعارتاتىن ەدى.

سونىمەن قاتار 2017 جىلعى تۇزەتۋدە كونستيتۋتسياعا «ەلدىڭ نەگىزىن قالاۋشى پرەزيدەنت – نۇرسۇلتان نازارباەۆ» ­دەگەن ءسوز قوسىلعان بولاتىن. كەشەگى رە­فەرەندۋمدا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردىڭ ء­بىرى وسى ءسوزدى الىپ تاستاۋ بولدى. اري­نە, بۇل وزگەرىس ەلدىڭ ساياسي ىقپالىنا جانە بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن.

مەن, 2018 جىلى نازارباەۆ بۇل قىز­­مەتتەن ءوز ەركىمەن كەتۋى مۇمكىن دەپ مالىمدەگەن بولاتىنمىن. راسىندا, سولاي بولدى. 2019 جىلى 19 ناۋرىزدا قىزمەتىنەن كەتىپ, قازىرگى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتى پرە­زي­دەنت­تىككە ۇسىندى.

بۇگىنگى تاڭدا 2017 جىلعى كونستيتۋ­تسيالىق وزگەرىستەر بۇل لاۋازىمنان كەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋعا ءىشىنارا نەگىز بولعانى بەلگىلى. «مەن جۇمىستان كەتۋ تۋرالى شەشىمدى 2017 جىلى قابىلدادىم», دەدى ول بىزبەن سۇحباتىندا.

ەندى سوڭعى وزگەرىستەرگە ورالاتىن بولساق, پرەزيدەنت توقاەۆ ورناتقىسى كەلەتىن مودەلدى ەكى ولشەممەن قاراس­تىرا الامىز.

ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇ­يە­سىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەتىندەي ەتىپ ورنا­لاستىرۋ. توقاەۆ ءوز سوزىندە «پارلامەنتاريزم» تەرمينىن انىق قولداندى. پارلامەنت ەل تاريحىندا العاش رەت وسىلايشا قۋاتتى بولماق.

ەكىنشىسى – نازارباەۆتان كەيىنگى حالىقتىڭ كۇتكەن ءۇمىتى جانە اكىمشىلىكتەگى بيلىك تەپە-تەڭدىگىن قازىرگى پرە­زيدەنت ىڭعايلى ءارى جىلدام جۇمىس ىستەيتىندەي دەڭگەيگە جەتكىزۋ. بيلىك جۇيەسىن رەتتەي وتىرىپ, كادرلاردىڭ اۋىسپالىلىعىن جىلدامداتۋ. توقاەۆ بيلىككە كەلگەننەن بەرى تۇراقتى تابىسى بار وتباسىلاردى قولداپ, كەدەيشىلىك پەن سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋعا تىرىسۋدا. بۇل ماسەلەلەرمەن شىنداپ اينالىسۋدا. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» دەگەن ۇران مەملەكەتتىك ورگاندار مەن حالىق اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل تۇرعىدا ول حالىقتىڭ زور قولداۋىنا يە بولۋدا. ول ءوز ەلىنە سايكەس كەلەتىن ءداستۇر مەن يننوۆاتسيا اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاعىسى كەلەدى.

قابىلدانعان زاڭداردىڭ كەيبىرى مىنانداي:

– پرەزيدەنت قىزمەت باسىندا تۇر­عاندا ساياسي پارتيانىڭ مۇشەسى بولا المايدى.

– ۇلكەن قۇزىرەتى بار وبلىس اكىم­دەرى دە پارتيالاردا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارا المايدى.

– پرەزيدەنتتىڭ جاقىندارى مەن تۋىس­تارىن مەملەكەتتەگى جوعارى قىز­مەتتەرگە جانە جارتىلاي مەملەكەتتىك كوم­پانيالاردىڭ باسشىلىعىنا اكەلۋگە زاڭمەن تىيىم سالىنادى.

– پرەزيدەنت وبلىس جانە قالا اكىم­دەرىن تاعايىنداۋ كەزىندە كەمىندە ەكى كانديدات ۇسىنادى.

– كونستيتۋتسيالىق سوت 11 مۇشەدەن تۇرادى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ تور­اعاسىن جانە 4 مۇشەسىن پارلامەنت سە­ناتىنىڭ كەلىسىمىمەن پرەزيدەنت تاعا­يىن­دايدى, ال 6 مۇشەسىن سەنات پەن ءماجى­لىس بەكىتەتىن بولادى.

– زاڭ قابىلداۋ قۇزىرەتى تەك پارلا­مەنتتە بولادى. پروپورتسيونالدى وكىلدىك جۇيەسى ەنگىزىلەدى.

– ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ جەڭىلدەۋ بولادى. سايلاۋعا قاتىسۋ ءۇشىن پارتيالار جينايتىن قولدار سانى 20 مىڭنان 5 مىڭعا دەيىن قىسقارادى.

بۇل وزگەرىستەر ەلگە ساياسي, الەۋمەتتىك جانە قۇرىلىمدىق تۇرعىدان نە اكە­لەتىنىن كورەيىك. بۇل اسىرەسە تىكەلەي شەتەل­دىك ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدىلىق تۋدى­رادى دەۋگە بولادى. ءبىز مۇقيات باقى­لاۋدى جالعاستىرامىز. قازاقستان ءوز ايماعى ءۇشىن جانە تۇركيا ءۇشىن دە سترا­تەگيالىق ماڭىزعا يە.

كۇرشاد زورلۋ,

ساياساتتانۋشى