سىرت كوز قاشاندا سىنشى, وسى رەتتە ەلىمىزدەگى باستى ساياسي پروتسەستى بايقاۋعا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن شەتەلدىك دەلەگاتسيالار ارنايى كەلگەنىن ايتا كەتكەن ورىندى.
اقپاراتتىق اشىقتىققا جاقسى باعا بەردى
حالىقارالىق بايقاۋشىلار كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋمنىڭ اقپاراتتىق تۇرعىدا جان-جاقتى قامتاماسىز ەتىلۋىن وڭ باعالاپ, جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك باق-تىڭ قازاقستانداعى باستى ساياسي وقيعادان حابار تاراتۋىن دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋداعى جاعىمدى ۇردىسكە بالادى.
«قازاقستانداعى رەفەرەندۋمنىڭ بارىسىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مۇشەلىگىنە كىرەتىن 4 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى باقىلاۋعا كەلدى. بىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزدىك. اتاپ ايتقاندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى, سونداي-اق باسقا دا قۇزىرلى ورگاننىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, رەفەرەندۋمعا دايىندىق بارىسى, سول سەكىلدى حالىقتىڭ بۇعان قاتىستى وي-پىكىرىنە بىلۋگە مۇمكىندىك الدىق.
ۋچاسكەلىك پۋنكتتەردە جۇمىس ىستەگەن مامانداردىڭ تاجىريبەسى بار ەكەنى بايقالىپ تۇردى. يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى اتالعان ناۋقانعا جۇمىلدىرىلعان قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىن جوعارى باعالاپ وتىر. بارلىعى وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتكە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىن كوردىك. داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرىندە قاۋىپسىزدىك شارالارى دا جان-جاقتى ەسكەرىلىپتى. بۇل داۋىس بەرۋ پروتسەسىنىڭ قالىپتى جاعدايدا وتۋىنە سەپتەسكەنى ءسوزسىز. قازاقستاننىڭ ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى بۇل ءىس-شاراعا جوعارى دايىندىقپەن كەلگەنىن وڭ باعالايمىز. كوميسسيا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قويىلعان بارلىق سۇراققا تۇشىمدى جاۋاپ بەرە الدى. رەفەرەندۋمدى باق وكىلدەرى اقپاراتتىق دەڭگەيدە سۇيەمەلدەگەنى قۇپتارلىق جاعداي. باق-تىڭ بۇل پروتسەسكە قاتىسۋى دەموكراتيالىق ۇدەرىستىڭ قانشالىقتى جولعا قويىلعانىن ايعاقتايدى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى قۇزىرلى ورگاندار حالىقارالىق بايقاۋشىلارعا جان-جاقتى جاعداي قاراستىرعان. بۇل ءوز كەزەگىندە اتالعان اۋقىمدى پروتسەستى ءتيىمدى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى سايلاۋ جونىندەگى ءبولىمنىڭ باسشىسى ماحمۇد شاكىر.
ەلدىڭ رەفەرەندۋمنان كۇتەرى كوپ
«حالىق بۇل رەفەرەندۋمنان كەيىن ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال جاقسارىپ, داميتىنىنا ۇمىتپەن قارايدى». مۇنداي پىكىردى كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋمنىڭ ءوتۋ بارىسىن باقىلاۋعا كەلگەن تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ بايقاۋشىلارى جەتكىزدى.
«البەتتە, رەفەرەندۋم بارىسىندا سايلاۋشىلاردان كوبى ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىن قالايتىندارىن ايتتى. ويتكەنى كەلەر ۇرپاق ءوز بولاشاقتارىن قازاقستانمەن بايلانىستىرسا ەكەن دەگەن تىلەكتەرىن ءبىلدىردى. ءسوزسىز, ادامداردىڭ قولايلى ءومىر سۇرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى جاقسارتۋ قاجەت. پارلامەنتتە, سونداي-اق ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىندا كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ, ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا كونستيتۋتسياداعى وزگەرىستەردى دايىنداعان ماماندارمەن پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇدان تۇيگەنىمىز, مەملەكەت جىلدىڭ باسىندا ورىن العان قاسىرەتتى وقيعالاردى بولدىرماۋعا قام-قارەكەت جاساپ وتىر. ەل بيلىگىنىڭ حالىقتىڭ وركەندەۋىنە قاجەتتى باستامالاردى دەر كەزىندە كوتەرە ءبىلۋى قۋانتارلىق جاعداي. ونىڭ ايعاعى بۇگىنگى كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم دەپ ايتۋعا نەگىز بار», دەدى تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى, رەسەي فەدەراتسياسى فەدەرالدىق جينالىسى فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىس جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ولەگ تسەپكين.
تمد-دان 140 بايقاۋشى كەلدى
تمد بايقاۋشىلار ميسسياسى تاراپىنان ەلىمىزدەگى رەفەرەندۋمعا 140 ادام اككرەديتتەلگەن. تمد ميسسياسى ءوز جۇمىسىن قازاقستاندا 21 مامىردا باستادى.
«مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ونىڭ ىشىندە ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى, جوعارعى سوت, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, ءىىم, باس پروكۋراتۋرادا بىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزدىك. ول جەردە رەفەرەندۋمعا دايىندىق بارىسى تۋرالى ايتىلدى. پىكىرلەستىك. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ ءوتىنىش-شاعىمدارىن قابىلداۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى دە تالقىلادىق», دەيدى تمد بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ باسشىسى لەونيد انفيموۆ.
سپيكەردىڭ سوزىنشە, تمد بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ وكىلدەرى الماتىدا جانە اقمولا وبلىسىندا جۇمىس ىستەدى. «نۇر-سۇلتاندا 7 ۋچاسكەگە بارىپ, دايىندىق جانە داۋىس بەرۋ پروتسەسىمەن تانىستىم. قازاقستانداعى رەفەرەندۋمعا وراي تەحنيكالىق تۇرعىدان دا, ۇيىمداستىرۋشىلىق تۇرعىسىنان دا تمد بايقاۋشىلار ميسسياسى ەشقانداي كوڭىل تولماۋشىلىق بىلدىرمەيدى», دەدى سپيكەر.
حالىقارالىق ميسسيانىڭ ماڭىزى زور
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (ۇقشۇ پا) وكىلدەرى قازاقستاندىقتاردىڭ رەفەرەندۋمداعى بەلسەندىلىگىن جوعارى باعالادى.
«كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋمدى باقىلاۋعا كەلگەن ۇقشۇ پا وكىلدەرى ەكى توپقا ءبولىنىپ, نەگىزگى بولىگى نۇر-سۇلتان قالاسىندا جۇمىس ىستەدى. سول سياقتى الماتى قالاسىندا دا ۇيىم وكىلى حالىقارالىق ميسسياسىن اتقارعانىن ايتا كەتەيىك. تاڭعى ۋاقىتتان باستاپ ءبىزدىڭ توپ «استانا وپەرا» تەاترىندا ورنالاسقان رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىنە بارىپ, وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى اتقارۋعا كىرىستى. بىردەن بايقالعانى, رەفەرەندۋمنىڭ ۇيىمداستىرىلۋ دەڭگەيى وتە جوعارى. حالىقتىڭ مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمىن كوردىك. ياعني قازاقستاندىقتاردىڭ ساياسي پروتسەسكە قاتىسۋى وتە بەلسەندى.
كۇننىڭ العاشقى بولىگىندە ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ كوپ كەلگەنىن بايقالدى. دەسە دە ساعات 11:00-دەن كەيىن جاستاردىڭ قاراسى بىرتىندەپ كوبەيدى. رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىن ارالاۋ بارىسىندا وسى پروتسەستىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە تاجىريبەلى ماماندار تارتىلعانىنا كۋا بولدىق. ءبىز 10-عا جۋىق رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىن ارالاپ شىقتىق. قانداي دا ءبىر نورمالار مەن ەرەجەلەردىڭ بۇزىلعانى بايقالعان جوق. داۋىس بەرۋ پروتسەسى بارلىق تالاپقا سايكەس وتكىزىلدى», دەدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ اتىنان كەلگەن توپتىڭ ۇيلەستىرۋشىسى باروت باروتزودا.
تۇركيا دەلەگاتسياسى تانىسۋدى تۇركىستاننان باستادى
ء«بىز الدىمەن تۇركىستان قالاسىنداعى رەفەرەندۋمعا دايىندىق بارىسىمەن تانىستىق. ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە جاسالعانىنا كوز جەتكىزدىك. 5 ماۋسىم كۇنى تاڭەرتەڭنەن باستاپ بىرنەشە رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىنە باردىق. قاتىسۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەنىن اڭعاردىق. رەفەرەندۋم ءجيى قولدانىلاتىن قۇرال ەمەس, بىراق دەموكراتياعا جول باستاۋداعى ماڭىزى زور. قازاقستان سوڭعى 27 جىلدا العاش رەت رەفەرەندۋم وتكىزىپ وتىر. بۇل ساياسي ءىس-شارانىڭ قازاقستاننىڭ حالقىنا, ەلىنە جانە دەموكراتياسىنا وراسان پايداسى تيەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەدى تۇركيا جوعارى سايلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى مۋحارەم اككايا.
قاتىسۋشىلاردا مەرەكەلىك كوڭىل كۇي باسىم
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ بايقاۋشىلارى ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان رەفەرەندۋمدى وڭ باعالادى. اتالعان ۇيىمنىڭ بايقاۋشىلارى ساعات تاڭعى 7:00-دەن باستاپ 9 رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىن ارالاپ ۇلگەردى.
«حالىقتىڭ رەفەرەندۋمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ايتارلىقتاي جوعارى. وعان كۋا بولدىق. رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنەن ەكزيت-پول توپتارىن دا, باقىلاۋشى دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن دە بايقادىق. ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا قۇزىرلى ورگاندارى بارلىق تالاپتىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتتى. ايتا كەتۋ كەرەك, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى گۋمانيتارلىق عىلىمي ىنتىماقتاستىق بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. وسى ورايداتۇركى الەمىنىڭ عىلىمي قاۋىمداستىعى قازاقستانداعى رەفەرەندۋمدى باقىلاپ وتىرعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
ءدال قازىرگى گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلىگى وتە ماڭىزدى جانە ونى نىعايتۋىمىز قاجەت. ءوزىمىزدىڭ بايقاۋ ميسسيامىزدى كۇنى بويى جالعاستىرامىز. ءبىز بولعان ۋچاسكەلەردە بەلسەندىلىك جوعارى بولدى. بارلىق رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىندە مەرەكەلىك كوڭىل كۇي سەزىلدى. كوپشىلىگىنەن قوناقجايلىق بايقالدى. قازاقستان حالقىنا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز», دەدى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى فيزۋلي ماجيدلي.
ساياسي ناۋقانعا كاسىبي ماماندار تارتىلدى
وزبەكستان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى زاينيددين نيزامحوجاەۆ داۋىس بەرۋ پروتسەسى كەزىندە اسىرەسە جاستاردىڭ بەلسەندىلىگىن بولە-جارا اتاپ ءوتتى. زاينيددين ماحامات ۇلى قالاداعى جانە اۋىلداعى ۋچاسكەلەرگە دە بارعانىن, ونداعى ۇيىمداستىرىلۋ دەڭگەيى كوڭىل قۋانتىپ, ساياسي باستاماعا حالىقتىڭ نەمقۇرايدى قارامايتىنىن بايقاعانىن جەتكىزدى.
ء«بىز بارلىق وزگەرىس جونىندە حاباردارمىز. تاڭەرتەڭ ءبىزدىڭ ماماندار وننان استام ۋچاسكەگە باردى. ولاردىڭ التاۋى – نۇر-سۇلتان قالاسىندا, بەسەۋى – اقمولا وبلىسىندا. بارلىق ۋچاسكەدە داۋىس بەرۋ تىنىش, جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ۋچاسكە باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ساعات 10 شاماسىندا داۋىس بەرۋشىلەردىڭ 10-12 پايىزى بەلسەندىلىك تانىتىپ, داۋىس بەرگەن. حالىق اراسىنان جاستاردى كوپ بايقادىق. قازاقستان جاستارى ءوز بولاشاعىنا بەيجاي قارامايدى ەكەن. ءبىزدى قۋانتقان تاعى ءبىر جاعداي – رەفەرەندۋم كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى ءاربىر ماسەلەنى جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە قاراستىردى. حالىقتىڭ كونستيتۋتسيادا جازىلعان قۇقىعىن وتەۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. ءبىز اۋىلدىق جەرلەردە دە ءۇش ۋچاسكەدە بولدىق. ەلدى مەكەندەگى جاعداي دا, بەلسەندىلىك تە قالالىق ۋچاسكەلەرمەن بىردەي», دەيدى ز.نيزامحوجاەۆ.
حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى جوعارى
قىرعىزستان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ءابدىجاپپار بەكماتوۆ حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى قۋانتتى دەيدى.
«رەفەرەندۋمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلدىڭ باستى زاڭى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ. بۇل قازاق ەلى, قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى بار ءىس-شارا. حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ وتە جاقسى دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەن. رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنىڭ دايىندىعى كوڭىلدەن شىقتى. بارلىعى دا جوعارى دەڭگەيدە. ساياسي ناۋقانعا قازاقستاندىقتاردىڭ بەيجاي قاراماعانىن بايقايمىز. ءبارى دە ەل ەرتەڭى جارقىن بولۋى ءۇشىن ۇلكەن بەلسەندىلىكپەن داۋىس بەردى», دەدى ءا.بەكماتوۆ.
سپيكەر سايلاۋشىلار ءۇشىن دە, بايقاۋشىلار ءۇشىن دە جاقسى جاعداي جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. ول قىرعىزستاننان بارلىعى 15 وكىلدىڭ كەلگەنىن, ولاردىڭ نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارىندا جانە جامبىل وبلىستارىندا جۇمىس ىستەگەنىن جەتكىزدى.
پالەستينا مەملەكەتىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مونتاسىر ابۋزەيد ساياسي ءىس-شارانىڭ ۇيىمداستىرىلۋ دەڭگەيىنە شىن ريزا بولعانىن ايتادى.
«قازاقستاندا جوعارى مارتەبەلى ەلشى رەتىندە 6 جىل بويى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىرمىن. مۇنداي ساياسي ءىس-شاراعا حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىندە ءبىرىنشى رەت قاتىسىپ وتىرعان جوقپىن. بۇعان دەيىن پرەزيدەنت جانە پارلامەنت سايلاۋىنا دا قاتىسقان ەدىم. سوندىقتان بىلىكتىلىگىم مەن تاجىريبەم بار دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. تاڭنان باستاپ كوپ ۋچاسكەگە باردىق. ادامداردىڭ ءبارى دە ءوز ەركىمەن قاتىستى. ەشقانداي قۇقىق بۇزۋشىلىق بايقاعان جوقپىز. كوميسسيا ءارتۇرلى ۇيىمنان قۇرالىپتى. ولار داۋىس بەرۋ پروتسەسى بويىنشا ەش كەدەرگى بولماعانىن ايتتى. تەك ۇساق-تۇيەك قيىندىق تۋىنداعان. ماسەلەن, الماتىدا جانە قاراعاندىدا تىركەلگەن ادامدار ەل استاناسىندا داۋىس بەرگىسى كەلسە, كوميسسيا تالون الىپ كەلگەن جاعدايدا عانا سول ۋچاسكەدە داۋىس بەرۋگە بولاتىنىن تۇسىندىرگەن», دەيدى ەلشى.
اباي ايماعامبەت,
جاقسىلىق ساعادات,
«Egemen Qazaqstan»