ءماجىلىس رەفەرەندۋمداعى بيۋللەتەندەرگە قاتىستى قۇجاتتى ماقۇلدادى. سپيكەر ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پالاتا وتىرىسىندا دەپۋتاتتار رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا قاتىستى زاڭ جوباسىن ماقۇلداپ, ونى سەناتقا جولدادى.
ەڭ اۋەلى دەپۋتات ارمان قوجاحمەتوۆ بايانداما جاساپ, «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ جوباسىن جۇمىسقا الۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەن ەدى. دەپۋتاتتار ونى ءبىراۋىزدان قولدادى.
سودان كەيىن قۇجاتتى جالپى وتىرىس بارىسىندا تالقىلادى. نەگىزگى بايانداماشى بەرىك بەكجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇجات رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزىندە پايدالانىلاتىن بيۋللەتەندەردى بىرىزدەندىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. دەپۋتاتتىڭ سوزىنە قاراعاندا, زاڭ جوباسىنا رەفەرەندۋمعا قويىلعان ماسەلەلەردى قامتيتىن بيۋللەتەندەردەگى بىردە-ءبىر جاۋاپ بەلگىلەنبەگەن نۇسقالارىن جارامسىز دەپ تانۋ نورماسى ەنگىزىلەدى. سونىمەن قاتار ۇسىنىلعان جاۋاپتاردىڭ بارلىق نۇسقالارى بەلگىلەنگەن بيۋللەتەندەر جارامدى دەپ تانىلادى.
«الايدا بۇنداي بيۋللەتەندەر داۋىس بەرۋ كەزىندە ەسەپكە الىنبايدى. سونىمەن قاتار, داۋىس بەرۋشىنىڭ بيۋللەتەندە كەز كەلگەن بەلگى قويۋ ارقىلى داۋىس بەرۋ ەركى ناقتىلانادى. بۇل نورما, ءوز كەزەگىندە, داۋىس بەرۋ ءراسىمىن جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىندە ازاماتتارعا قولايلى جاعداي جاسايدى. زاڭ جوباسىن قابىلداۋ تەرىس جانە وزگە دە كەلەڭسىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق سالدارعا اكەپ سوقپايدى, بيۋدجەت شىعىستارىن تالاپ ەتپەيدى», دەدى دەپۋتات ب.بەكجانوۆ.
بۇدان بولەك, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە يننوۆاتسيالاردى ىنتالاندىرۋ, تسيفرلاندىرۋدى جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى.
تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جəنە اەروعارىش ونەركəسىبى ءمينيسترى باعدات ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى مەملەكەتتىك باسقارۋدى ترانسفورماتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق دەرەكتەردى باسقارۋ جۇيەسىن رەتكە كەلتىرۋ جانە ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى تەڭ دارەجەدە قولدانىپ, اياسىن كەڭەيتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى.
«مەملەكەتتىك باسقارۋدى تولىققاندى تسيفرلىق ترانسفورماتسيادان وتكىزۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا بىرقاتار تۇزەتۋ قاراستىرىلعان. اتاپ ايتساق, مەملەكەتتىك اپپارات قىزمەتىندە تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا باسىمدىق بەرىلەدى. بيزنەس ۇدەرىستەرگە رەينجينيرينگ جاساۋ قۇرالدارى ەنگىزىلەدى. اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ جانە وعان ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىمنىڭ مارتەبەسى ايقىندالادى.
تسيفرلىق ترانسفورماتسيا قۇرالدارىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى بيۋروكراتيانىڭ سەبەپ-سالدارىن, سونىڭ ىشىندە كۇردەلى, تۇسىنىكسىز جانە كولەڭكەلى تۇستارى كوپ پروتسەدۋرالاردى الىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. رەينجينيرينگ جاساۋ ارقىلى كوزگە كورىنبەيتىن كەدەرگىلەردى انىقتاپ, جويۋعا, سونداي-اق شىعىنداردى ازايتىپ, كادرلىق جانە قارجىلىق تۇرعىدا ۇنەمدى ءارى تيىمدىرەك بيزنەس-پروتسەستەر قۇرۋعا جول اشىلادى.
الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك باسقارۋدى تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋدىڭ ناتيجەسىنە باسەكەلەستىكتىڭ دامۋىنا, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەتتى ارتىق شىعىنسىز جانە جىلدام الۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزەمىز. بۇگىنگى تاڭدا قاجەتتى ينستيتۋتسيونالدى جانە ساراپتامالىق بازا قالىپتاسقان», دەدى ب.مۋسين.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتا دەرەكتەرمەن جۇمىس ءتارتىبىن رەتتەۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزىلمەك. دەرەكتەردى باسقارۋ سالاسىنا ۋاكىلەتتى ورگاندى ەنگىزىپ, ونىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋ قاجەت. بۇل بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا جانە مەكەمەارالىق قاتىناستى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق قىزمەت كورسەتۋ نەمەسە جۇكتەلگەن فۋنكتسيالاردى ورىنداۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن اقپاراتتىق رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىكتى جەڭىلدەتۋ ۇسىنىلادى.
«دەرەكتەردى باسقارۋعا بىرىڭعاي تالاپتار بەلگىلەنەدى. وسىلايشا, جەتەكشىلىك ەتەتىن سالالارعا كەشەندى تالداۋ جۇرگىزۋ, مەملەكەتتىك بازالارداعى دەرەكتەردى وزەكتەندىرۋ, ونلاين تارتىپتە دالەلدى جانە ءتيىمدى باسقارۋ شەشىمدەرىن قابىلداۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. سونىمەن قاتار دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ تالاپتارى دا كۇشەيتىلەدى.
جەكە دەرەكتەردى جيناۋدى, وڭدەۋدى جانە ساقتاۋدى جۇزەگە اسىراتىن اقپاراتتىق جۇيەلەردى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ اسا ماڭىزدى وبەكتىلەرى رەتىندە تانۋ جانە ولاردى قورعاۋعا قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن سەرۆيستەردە وسالدىقتاردى انىقتاۋ جانە جويۋ ءۇشىن وتاندىق جەكە IT مامانداردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ ۇسىنىلادى», دەدى ب.مۋسين.
ۆەدومستۆو باسشىسى تسيفرلى قۇجاتتاردىڭ سوڭعى ۋاقىتتا كەڭىنەن پايدالانىلىپ جاتقانىنا توقتالدى. ءمينيستردىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بىلتىر تسيفرلى قۇجاتتاردى 32 ملن رەت پايدالانعان. ال 2020 جىلى نەبارى 3,6 ملن رەت قولدانىلعان ەكەن. وسىعان بايلانىستى زاڭ جوباسىندا ەلەكتروندى قۇجاتتاردى قاعاز تۇرىندەگى بالاماسىمەن تەڭ دارەجەلى ەتىپ زاڭداستىرۋ كوزدەلگەن. ولاردى تولىققاندى قولدانۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن زاڭدارداعى قايشىلىقتار الىنىپ تاستالماق.
«زاڭ جوباسىندا ازاماتتىق حال اكتىلەرىن مەملەكەتتىك تىركەۋ جونىندەگى كۋالىكتەردى ەلەكتروندىق فورماتقا اۋىستىرۋ قاراستىرىلعان. بۇل ازاماتتار ءۇشىن ىڭعايلى بولماق. ويتكەنى مەكەمەلەرگە بارۋ مىندەتىنەن بوساتىلادى, ازامات كەز-كەلگەن ۋاقىتتا قۇجاتتى باسىپ شىعارا الادى نەمەسە QR-كودى بار ەلەكتروندىق نۇسقاسىن ۇسىنا الادى. ونىڭ ۇستىنە قۇجاتتى جوعالتىپ السا, تەلنۇسقا جاساتۋ قاجەت ەمەس. ازامات ءوزى قالاسا نەمەسە شەتەلگە كەتكەن جاعدايدا قۇجاتتى قاعازعا باسىپ شىعارا الادى.
دەرەكتەردى وزەكتەندىرۋ ەڭ الدىمەن وتباسىلىق جاعدايدان باستالۋى ءتيىس, ال مۇنداي ماڭىزدى اقپارات جىلدار بويى احات بولىمشەلەرىندە جيناقتالعان. بۇل پروتسەسس جىلدام جانە جۇيەلى تۇردە ءجۇرۋى ءۇشىن ازاماتتىق حال اكتىلەرىن مەملەكەتتىك تىركەۋ (احات) جونىندەگى فۋنكتسيالار «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنا بەرىلەدى. سەبەبى كورپوراتسيادا قاجەتتى سەرۆيستىك ينفراقۇرىلىمدار جانە قۇزىرەتى بار. ال ادىلەت ورگاندارىندا ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋدى نورماتيۆتىك رەتتەۋ, ادىسنامالىق قامتاماسىز ەتۋ جانە باقىلاۋ جونىندەگى قۇزىرەتى قالادى», دەدى ب.مۋسين.
ءاربىر ازاماتتىڭ تسيفرلى سەرۆيستەر مەن قىزمەتتەردى پايدالانۋى ءۇشىن ۇلتتىق پوشتا وپەراتورىنىڭ پوشتا جەلىسى نەگىزىندە اۋىلدىق ەلدى-مەكەندەردە ارنايى ورىندار قۇرىلماق. «قازپوشتانىڭ» ەكى مىڭعا جۋىق اۋىلدىق بولىمشەلەرىندە ەلەكتروندى بۇرىشتار اشىلادى.
«مەملەكەتتىك باسقارۋ سالالارىن تسيفرلاندىرۋ شەڭبەرىندە جەر قويناۋىن پايدالانۋعا قۇقىق بەرۋ جونىندەگى اۋكتسيونداردى ەلەكتروندىق فورماتقا كوشىرۋ, سونداي-اق ونى وتكىزۋ پروتسەسىن وڭتايلاندىرۋ, رۇقساتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن بەرۋ الگوريتىمىن اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى ادامي فاكتوردى الىپ تاستاۋ ۇسىنىلادى.
يننوۆاتسيالاردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا زاڭ جوباسىندا يننوۆاتسيالاردى جىكتەۋ بويىنشا ەرەجەلەر (پروتسەستىك جانە ونىمدىلىكتى) مەن تەحنولوگيالىق كاسىپكەرلىك ۇعىمىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن», دەدى ب.مۋسين.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنا مۇناي ونىمدەرىن بەرۋ سالاسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى حالىقارالىق شارت قابىلدانعانعا دەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋ جەكەلەگەن ەكىجاقتى كەلىسىمدەرمەن رەتتەلەدى.
2020 جىلعى 16 شىلدەدە نۇر-سۇلتان قالاسىندا ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنا مۇناي ونىمدەرىن بەرۋ سالاسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. تاراپتار مەملەكەتتەرىنىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەك- تىلەرىنىڭ ۋاكىلەتتى ۇيىمداردى تارتا وتىرىپ, قازاقستان اۋماعىنان ارمەنياعا جەتكىزىلىمدەردى جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن تاراپتار قاجەتتى جاعدايلار جاسايدى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسى وداق اياسىندا جاسالعان كەلىسىمدەر ارتىق مۇناي ونىمدەرىن ارمەنيانىڭ نەعۇرلىم ارتىقشىلىقتى نارىعىندا وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل مۇناي ونىمدەرىنىڭ ىشكى تەڭگەرىمىنە وڭ اسەر ەتپەك. سونداي-اق قازاقستاننىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزەتىن سۋبەكتىلەرىنىڭ ءتۇسىمىن ارتتىرادى. ەل اۋماعىنان مۇناي ونىمدەرىن اكەتۋدى رەتكە كەلتىرەدى. ىشكى نارىقتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنە مۇناي ونىمدەرىنىڭ باقىلاۋسىز اعىنىنان قورعايدى.
جالپى وتىرىستا «1992 جىلعى 13 ناۋرىزداعى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى سالىق ساياساتىنىڭ كەلىسىلگەن قاعيداتتارى تۋرالى كەلىسىمنىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
«حاتتامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر تاراپىنان كەلىسىمنىڭ قولدانىس مەرزىمىن ۇزارتۋ تۋرالى ءوتىنىمنىڭ بولماۋىنا, سونداي-اق ونىڭ ەرەجەلەرى قازىرگى ۋاقىت جاعدايىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەۋىنە بايلانىستى كەلىسىمنىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ.
1992 جىلعى 13 ناۋرىزدا تمد-عا قاتىسۋشى توعىز مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتتەرى كەلىسىمگە قول قويدى. كەلىسىمنىڭ نورمالارىنا سايكەس تاراپتار سالىق سالۋ قاعيداتتارى مەن ەرەجەلەرىن بىرىزدەندىرۋ نەگىزىندە كەلىسىلگەن سالىق ساياساتىن جۇرگىزۋگە جانە دوستاستىققا كىرەتىن بارلىق مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىن قوزعايتىن نەگىزگى سالىقتاردىڭ بىرىڭعاي تىزبەسىن قولدانۋعا ۋاعدالاستى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كەلىسىمدى تەك ءتورت مەملەكەت راتيفيكاتسيالاعان. كەلىسىمگە قاتىسۋشى بەس ەل كەلىسىمنىڭ كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن قاجەتتى مەملەكەتىشىلىك راسىمدەردى اياقتاعان جوق.
«2017 جىلعى 8 قىركۇيەكتە شولپان-اتا قالاسىندا تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ سالىق قىزمەتتەرى باسشىلارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا كەلىسىمنىڭ قولدانىسىن توقتاتۋدىڭ ورىندى ەكەنى تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وسىلايشا, 2021 جىلعى 4 ناۋرىزدا كەلىسىمنىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
بۇدان بولەك, جالپى وتىرىستا دەپۋتات زاكيرجان كۋزيەۆ انت بەرىپ, ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا سايلاندى. سونداي-اق دەپۋتات ايدوس سارىم پالاتانىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە اۋىستى.
سونىمەن قاتار ءماجىلىس «2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ كادر قۇرامىن قالىپتاستىرۋ تەتىگىن ناقتىلاۋ بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنا مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن بەرۋ سالاسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا الدى.
جيىن سوڭىندا بىرقاتار دەپۋتات ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ باسشىلارىنا ءوز ساۋالدارىن جولدادى.