ۇزاق وي ۇستىندەگى قوعام ايتەۋىر ءبىر جارىلادى. بۇل – رەۆوليۋتسياعا جول. ال رەۆوليۋتسيا ەۆوليۋتسيانىڭ العىشارتى. جو-جوق, ول بيلىك ويلاعانداي جاي عانا ب ۇلىك ەمەس, حالىق شىدامىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋى, قايشىلىقتاردىڭ ابستسەسسى. ادامزات تاريحى بەلگىسىز كوكجيەكتەرگە قادام جاسايدى. سول ارقىلى ۇلى شىعارمالار, الدۇزىك يدەيالار ومىرگە كەلەدى.
ۇلتتى جىگەرلەندىرۋ, باتىرلىق پافوس, جاڭالىققا ۇمتىلۋ ۇلى رەۆوليۋتسيالىق جىرلاردا تاماشا كورىنىس تاپقان. بىزگە نامىسىن نايزاسىنا قايراعان زار زامان اقىندارى, ونىڭ ۇشار باسىنداعى ءور ماحامبەتتىڭ اسقاق بولمىسى ەلەستەيدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى شىن مانىندە حالىق رۋحىنا اينالدى, ۋاقىتپەن بىرگە تۇرلەنىپ, جادىنا ءسىڭدى. نەبىر تەرمەلەر, جانىنا بايىز تاپتىرمايتىن جاسامپاز جىرلار, كەشەگى جەلتوقسان وقيعاسىنداعى «قارا باۋىر قاسقالداق» ءانى سەكىلدى حالىقتىڭ ىشكى سەنىمىنە تىرەۋ بولعان, يدەيالىق تۇرعىدان تەرەڭ تۋىندىلار ومىرگە كەلدى. ءبىز بۇگىن وسى ماقالامىزدا تاريحتا ايشىقتى ءىز قالدىرعان, فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىنىڭ جەمىسى «مارسەلەزا» شىعارماسى جايىندا از-كەم اڭگىمە وربىتپەكپىز. ۇلى تۋىندىلاردىڭ قوعام ساناسىندا بۋلىعىپ-بۋىرقانعان ءساتى قاشاندا ءبىر عاجاپتىڭ باستاۋى ىسپەتتى كورىنەدى.
ءبىرىنشى فرانتسۋز رەۆوليۋتسيا الەمگە العاشقى ۇلى رەۆوليۋتسيالىق ءاندى سىيلادى. ونىڭ ناقتى اۆتورى بولعانىمەن, «مارسەلەزانى» تاريحتىڭ ءوزى جازعان دەپ باعا بەرسەك بولاتىنداي. ءتىپتى ونى ورىس اقىنى ۆلاديمير ماياكوۆسكي:
«داۋىلداعى ون شاقتى جۇك تيەلگەن بارجالار سياقتى,
بارريكادالاردىڭ ۇستىندە,
قالقيدى شۋىلداعان مارسەل مارشى...» دەپ قىزىعا جىرلايتىنى بار. ول ول ما, اتاقتى ءمۇسىنشى فرانتسۋا ءريۋدتىڭ پاريجدەگى جۇلدىزدار الاڭىنداعى بيىك رەلەفتى «مارسەلەز» (1833-36) ءمۇسىنىن اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. ەرەكشە تۋىندى ەلدىككە ۇمتىلعان ەلدىڭ ەركىندىگىنىڭ ەنشىسىندەي.
الايدا باستاپقىدا ءان مۇلدەم باسقاشا اتالدى, ويتكەنى ول مارسەلدە ەمەس, ستراسبۋرگتە دۇنيەگە كەلگەن ەدى. ءدال سول جەردە 1792 جىلى ساۋىردە سولتۇستىك رەين ارمياسى جاس فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنا قاۋىپ توندىرگەن اۋستريا مەن پرۋسسيا اسكەرلەرىنە تويتارىس بەرۋ ءۇشىن جينالدى. ستراسبۋرگ مەرى فرەدەريك ديتريح رەين ارمياسىن شابىتتاندىراتىن جاۋىنگەرلىك ءان جازۋدى قالادى. بۇل ۇسىنىسپەن ول بەكىنىستەردى سالۋدان بوس ۋاقىتىندا مۋزىكا ويناۋدى جاقسى كورەتىن كاپيتان كلود دجوزەف رۋجە دە ليسلگە جۇگىندى.
سول ەلەڭ-الاڭ كەزەڭدە اينالاداعى اۋا پاتريوتتىق سەزىمگە تولى بولدى, ال رۋجە دە ليسل ولاردى شابىتتاندىرعانى سونشا, ءبىر تۇندە ياكوبيندەردى شاقىرعان پلاكاتتا: «قارۋعا ازاماتتار! وتانعا قاۋىپ ءتونىپ تۇر! ءتاجى بار دەسپوتتار دىرىلدەي بەرسىن! اقىرعى دەمىمىز قالعانشا ازات حالىق بولىپ, بۇكىل ادامزات يگىلىگى جولىنداعى بار ۇمتىلىسىمىزعا باعىت-باعدار بەرەيىك!» دەپ جازىلدى. بۇل ازاتتىقتى اڭساعان, جاڭا وزگەرىستەرگە قادام باسۋدى قالاعان حالىقتىڭ نامىسىن الديلەي ءتۇستى.
جازۋشى ستەفان تسۆەيگ ء«بىر ءتۇننىڭ دانىشپانى» كىتابىندا وسى بەيمازا شاقتى بىلايشا سۋرەتتەيدى: «كاپيتاننىڭ تاعدىرى ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە وزگەردى. وعان ولمەيتىندەردىڭ اعاسى بولۋدى تاپسىردى. كوشەدەن جانە گازەتتەردەن تەرىلگەن ۇرانداردان جانە دايىن ءسوز تىركەستەرىنەن قۇرالعان ءاننىڭ العاشقى ەكى جولى وعان سۇمدىق سەرپىن بەردى. تۆورچەستۆولىق ويدىڭ ناتيجەسىندە تاعى ءبىر شۋماق پايدا بولدى. ونىڭ سوزدەرى دە ماڭگىلىك اۋەنمەن ۇندەسىپ جاتتى.
العا, يىق تىرەسە!
وتان ءۇشىن بىزدەردە باعىت بار ءدۇر,
العا, قىمباتتى بوستاندىق,
ءبىزدى قايتا-قايتا شابىتتاندىر».
كەلەسى كۇنى-اق ءان جارىققا شىقتى, بىراق ولار ويلاعانداي ەرەكشە تولقۋ تۋدىرمادى. دەگەنمەن ۇلى شىعارما فرانتسيانىڭ وڭتۇستىگى مارسەلدە ەكىنشى رەت جاڭا كەيىپتە دۇنيە ەسىگىن اشتى. ءتىپتى وندا وتان قورعاۋعا ساقشىلار دا جينالدى. شەرۋدە ەرىكتىلەردىڭ ءبىرى, مەديتسينا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى فرانسۋا اۆتورىن ەشكىم بىلمەسە دە, بارشاعا ەسسىز ۇنايتىن ءاندى قايتا-قايتا شىرقادى. ءان بىردەن حيتكە اينالدى, كوپ ۇزاماي ونى مارسەل وتريادى جاۋىنگەرلىك موتيۆپەن ورىنداپ, پاريج كوشەلەرىمەن ءجۇردى. وسىلايشا, «مارسەل ءانى», ياكي «مارسەلەزا» استانانى باسىنا كوتەردى. ال 1792 جىلى 10 تامىزدا «مارسەلەزامەن» رۋحتانعان فرانتسۋز اسكەرلەرى تيۋيلري پاتشا سارايىنا باسىپ كىردى.
قاراڭىزشى, ءاننىڭ شىن اۆتورى رۋجەر دە ءليسلدىڭ ساياسي كوزقاراسى ءوز ارەكەتىنە مۇلدە قاراما-قايشى بولعان ەكەن. ول نەگىزىنەن مونارحياعا بەت بۇرۋدى قالاعان جان ەدى. سوعان قاراماستان فرانتسياعا ادال بولۋعا انت بەرىپ, ناپولەون جەڭىلگەننەن كەيىن تاعىنا قايتا ورالعان ليۋدوۆيك XVIII ۇنامدى بولۋعا تىرىسقان. بىراق ءتۇپتىن تۇبىندە كەدەيلىكتەن قايتىس بولدى. ەڭ وكىنىشتىسى, وسى انگە تاپسىرىس بەرگەن بارون ديتريح رەۆوليۋتسيونەرلەر قولىنان قازا تاپتى.
دەسە دە تاريح ءوز ادىلدىگىن جاسادى. 1795 جىلى شىلدەدە كونۆەنتسيانىڭ دەپۋتاتى جان دەلري بىلاي دەپ مالىمدەدى: «... مەن مارسەلدىڭ ماڭگىلىك داڭقتى ءانۇرانىن بۇگىنگى حاتتاماعا تولىعىمەن ەنگىزۋدى جانە اسكەري كوميتەتكە ونى ورىنداۋعا بۇيرىق بەرۋدى ۇسىنامىن. مارسەل ءانۇرانىنىڭ اۆتورى رۋج دە ءليسلدىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن ەنگىزۋدى تاپسىرامىن» دەپ حاتتاماعا بەكىتتى. ءسويتىپ «مارسەلەزا» تۋىندىسى پاتريوتتىق سەزىمگە تولى رەۆوليۋتسيانىڭ اجىراماس بولىگى اتاندى.
اتالعان ءان 1830 جىلعى شىلدە رەۆوليۋتسياسىنىڭ بارريكادالارىندا جانە 1871 جىلعى پاريج كوممۋناسى كەزىندە تىڭدالدى. وعان ۇنەمى مەملەكەت تاراپىنان تىيىم سالىنىپ وتىردى, كەيىن قايتادان رۇقسات ەتىلدى. كەيدە ءتىپتى ونى رەۆوليۋتسيالىق رۋحتان تازارتۋعا تىرىستى. سوندىقتان فرانكو-پرۋسسيا سوعىسى باستالعاندا ونىڭ ءماتىنى بۇگىنگى كۇننىڭ تاقىرىبىنا سايكەس وزگەرتىلدى: ء«بىز شەرۋگە شىقتىق, پرۋسستاردى جەڭۋ ءۇشىن رەين جاعاسىنا بارامىز» دەگەن سوزدەرمەن ارلەندى. بىراق ۋاقىت ءادىل بولۋعا تىرىسقانداي, 1879 جىلى «مارسەلەزا» اقىرى فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانى بولىپ جاريالاندى. مىنە, رەۆوليۋتسيانىڭ ناتيجەسى.
ەندى قىزىقتى قاراڭىز, راس, بۇل ءان انۇرانعا تىم اۋىرلاۋ ەستىلەدى. تىم اگرەسسيۆتى ءھام جانە ءميليتاريستى. ونىڭ ۇستىنە باسقا ەلدەردىڭ مونارحتارى قاتىساتىن حالىقارالىق سالتاناتتاردا رەۆوليۋتسيالىق ءاندى قالاي ورىنداۋعا بولادى؟ بىراق بۇعان فرانتسۋزدار باس قاتىرمادى دا. «پاتشالار وسى ءان كەزىندە باس كيىمىن شەشۋ كەرەك پە؟» دەپ سۇراعاندا: ء«ار پاتشا مارسەلەزا ورىندالعاندا باسىن ەمەس, باس كيىمىن عانا شەشەتىنىنە قۋانۋى كەرەك» دەپ ازىلدەدى.
1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن ۋاقىتشا ۇكىمەت مارسەلەزانى ۇلتتىق ءانۇران ەتتى. مۇمكىن بۇل ءداستۇر قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن دە ساقتالىپ قالار ما ەدى, ەگەر ءاننىڭ لايىقتى قارسىلاسى بولماعاندا. قارت تاريحتىڭ قاي قىلىعى ەستە قالادى دەيسىز. وسى ءاننىڭ جەلىسىمەن 1942 جىلى «كاسابلانكا» كينوكارتيناسى دا ءتۇسىرىلدى. مۇنىڭ ءبارى وتانسۇيگىش ۇلتتىڭ دەموكراتياعا ۇمتىلۋى عانا ەمەس, حالىقشىل باسشىنى اڭساۋدان تۋعان ارمانشىل مۇراتى ەدى. رەۆوليۋتسيادان ەۆوليۋتسياعا باعىت-باعدار وسىلاي جاسالسا كەرەك…