«دۇنيەدەگى ەڭ قيىنى – ادام بولىپ قالۋ» دەپتى ۇلى شىڭعىس ايتماتوۆ. ال ادامدىقتىڭ باستى شارتى – ادامگەرشىلىك ءھام ار مەن يماندا. سوندىقتان بولسا كەرەك, پەندە جانى ءاردايىم تازارۋ مەن كەمەلدەنۋگە ءزارۋ. جۇرەگىن قولىنا ۇستاپ, كىرلەگەن جانىن جارقىراتۋ ءۇشىن تەاترعا اسىعاتىن ادامنىڭ ارەكەتىن دە سونداي ساتتە ۇعىنۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى پەندەگە تيەسىلى جۇرەكتىڭ ءبارى تازارۋعا بەيىلدى, مىنسىزدىك – تەك اللاعا ءتان. وندايدا «تازارعىڭ كەلسە – تەاترعا بار» دەگەن ءتامسىلدىڭ دە توركىنىن شىن ۇعىنا تۇسەتىندەيسىڭ. ويتكەنى ساف ونەردە – ءومىردىڭ ءوزى ورنەك تۇزەدى.
قاسيەتتى رامازان ايىنا وراي ەلوردالىق جاستار تەاترىندا ۇيىمداستىرىلعان اۋقىمدى جوبا – «دۇنيە – جالعان» رۋحاني كەشىنە قاتىسقان كورەرمەننىڭ ارقايسىسىنىڭ ءدال وسىنداي كاتارسيس كۇيىن باسىنان كەشكەنىنە سەنىمدىمىز. ويتكەنى ونەر تىلىندە ورنەكتەلگەن ءومىردىڭ وزەگىندە ادامنىڭ ىزگىلىككە دەگەن ءۇمىتى مەن ىنتىماق-بىرلىك, بەيبىت ومىرگە دەگەن تىلەگى قاتار ورىلگەندەي. ونىڭ ۇستىنە الەم الاقانىنداعى اياداي مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى اياۋسىز تەكەتىرەستەر, كۇنى كەشە عانا حالقىمىزدىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ, قاباعىنا قاياۋ سالعان قاسىرەتتى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن دە بولار, سول كۇنى تەاتر ساحناسىندا قويىلعان سۇلتان راەۆتىڭ «جۇماققا قاراي ۇزاق جول...» ءافساناسى مەن اقىن, دراماتۋرگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نۇرلان ءورازاليننىڭ «قىلكوپىر» پوەتيكالىق دراماسىنىڭ كورەرمەن تاراپىنان ساراپتالۋى ادەتتەگىدەن وزگەشە بولعانداي.
تاۋەلسىزدىك تۇساۋىن كەسكەن جاس تا جاسامپاز جاستار تەاترىنىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويىن مەرەكەلەۋ اياسىندا ۇيىمداستىرىلىپ, «دۇنيە – جالعان» دەپ اتاۋ بەرىلگەن رۋحاني كەش باعدارلاماسى ەكى بولىمگە ورايلاستىرىلىپتى. العاشقى بولىمىندە ۇسىنىلعان سۇلتان راەۆتىڭ فيلوسوفيالىق ءمانى تەرەڭ «جۇماققا قاراي ۇزاق جول...» ءافساناسى كوڭىلدە جۇرگەن كوپ سۇراققا جاۋاپ بەردى.
تۇيىق كەڭىستىككە جينالعان جەتى ادام. جالعىزباستى, باقىتسىز, ءۇمىتسىز جاندار وزدەرىن: يمپەراتور, كولەڭكە, جارتاس, اقىن, رەماركا, قۇربان دەپ تانىستىرادى. ولاردىڭ ماقساتى – جۇماققا جەتۋ. قويىلىمنىڭ دامۋى جۇماققا اپارار جول جاندى تازارتۋ مەن رۋحاني ىزدەنىستىڭ مەتافوراسى دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
سپەكتاكلدە جۇماققا اپارار جولايرىقتىڭ قاي تۇستان بولىنەرىن اركىم ءوزى تۇيسىنەدى, ءوزىنىڭ تۇسىنىك-تانىمىنا قاراي قابىلدايدى. ماسەلەن, رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپبايدىڭ ساحنالىق ساراپتاۋىنان ءبىزدىڭ تۇسىنگەنىمىز – جۇماققا باستار ۇزاق جول قىلكوپىردىڭ الدىنداعى ار, جان سىنىنان باستالاتىنداي اسەر سىيلايدى. ساحنالىق دەكوراتسيانىڭ مازمۇندىق ءمانىن بايىتىپ تۇرعان دا سول – قىلكوپىردى كوز الدىڭىزعا اكەلەتىن قىزىل ءتۇستى اسپالى ساتىلار وبرازى. ەسىڭىزدە مە, جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ «سايتان كوپىر» پوۆەسىندەگى ءومىر مەن ءولىم تايتالاسى, ار سوتى الدىنداعى اسپان شالدىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىسقا تۇسەر بەيمازا كۇي. شىعارمانى وقىعانداعى كەيىپكەر كوڭىل كۇيى سىيلار سول سەزىم ءبىز اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان ساحنالىق تۋىندىنى تاماشالاۋ بارىسىندا اينا-قاتەسىز جانىڭىزعا قايتىپ ورالادى. «جۇماققا قاراي ۇزاق جول...» – تازارۋ ساپارى. اركىم ءوزىنىڭ جانىنا ءۇڭىلىپ, پەندەۋي تىرلىك, وتكىنشى جالعان جايلى بۇرىنعى تۇسىنىك-تانىمىنا ەندى مۇلدەم باسقا ورە بيىگىنەن كوز تىگەدى.
وسى ءبىر بەينەلى شەشىمى ارقىلى رەجيسسەر ءومىردىڭ وتكىنشى ەكەنىن, از كۇندىك ءفاني جالعان ماڭگىلىك مەكەنگە دايىندىق ءۇشىن بەرىلگەن مۇمكىندىك ەكەندىگىن ۇعىندىرعىسى كەلەدى. سول ارقىلى ۇلكەن فيلوسوفيالىق, عالامدىق ويلارعا جەتەلەيدى. پەسا يلليۋزيا (سوقىر سەنىم) مەن اسسوتسياتسياعا تولى. جانە ونى رەجيسسەر بۇگىنگى كۇنمەن ۇتىمدى بايلانىستىرىپ, شەبەر استاستىرا جەتكىزەدى.
سۋرەتكەردىڭ ساحنانى سيمۆولمەن سويلەتۋى قاي قىرىنان كەلسەڭ دە كوڭىلگە قونىمدى. جالپى, پەسا ابسۋردتىق تەاتر جانرىنا جاقىنداتىلىپ جازىلعاننان كەيىن دە, مۇندا بەلگىلى ءبىر جەلىمەن دامىپ وتىراتىن وقيعالار فابۋلاسى مەن قالىپتى مىنەزدەر جوق. اسىرەسە كەيىپكەرلەردىڭ كوپ الدىنا شىعاتىن تۇسى, ۇزاق ساپارعا جينالعان جانداردىڭ ءبىر-بىرىمەن كەزدەسەر كورىنىسى ءساتتى تابىلعان. ولار ساحناعا جاي شىقپايدى. ەدەننىڭ استىنان, كۇناھار ءىسى كوپ, كۇنگەيىنەن كولەڭكەسى مولىراق قاراڭعى كەڭىستىكتەن جارىق الەمگە جول تارتادى. بۇل – ەكى الەمدى: ءفاني مەن باقيدى ءتۇيىستىرۋشى, جالعاۋشى سىناق كوپىرى. ولار ۇزاق جولاۋشىلاپ, اياق-قولىنان قان سورعالاعانشا ءجۇرىپ, اقىرى كوپتەن كۇتكەن جول, ناعىز ساپار باستالار تۇستا باستارى ءتۇيىستى.
«– ولار كىم دەيسىز بە؟ – كۇتىپ جۇرگەن جەتى ادام بار... ايتەۋىر كۇتىپ ءجۇر... – قالاي, نەنى كۇتىپ ءجۇر؟.. – قاشان الىپ كەتەتىنىن كۇتىپ ءجۇر... – قايدا دەيسىڭ بە؟.. –قايدا اپاراتىنى بەلگىسىز...». بىراق ولار بىلەدى: الدىندا ۇلى جولدىڭ – شەكسىزدىكتىڭ كۇتىپ تۇرعانىن جانە ول ساپاردان ەشكىمنىڭ دە قايتىپ ورالمايتىنىن... سوندىقتان كوڭىلدەرى الابۇرتادى, سەزىمدەرى دە, سوزدەرى دە سان ساققا شاشىراپ, ويلارى شارتاراپتى شارلايدى. ولار جالعان دۇنيەنى قيمايدى, بىراق باقىتتى ماڭگىلىك ومىردەن دامەلى. سوندىقتان دا ولار جان مەن ءتاننىڭ ازاپتى قينالىسىنا قاراماستان, وسىناۋ ۇزاق ساپارعا شىققان. ەندى شەگىنەرگە جول جوق, الدا ءبىز ءۇشىن بەيمالىم ءتۇپسىز تەرەڭ تۇڭعيىق, شەت-شەگى جوق شەكسىزدىك قانا...
شىمىلدىق اشىلدى. ساحنادا ءولى تىنىشتىق. سول تىنىشتىقتى ءوز ويىمەن ءوزى ارپالىسىپ, ءوز بولمىسىمەن ءوزى قارسىلاسقان يمپەراتوردىڭ مازاسىز كۇيى ۇركىتتى. ءاۋ باستا حالقى سەنىم ءبىلدىرىپ, ءتاجدى باسىنا كيگىزگەندە ول ءوزىنىڭ وزگەلەردەن باعىنىڭ بيىك ەكەنىن بىلگەن. تاق – تەك تاڭداۋلىلاردىڭ عانا تۇعىرى ەكەنىن, الدىندا قانداي جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تۇرعانىن جاقسى تۇسىنگەن. بىراق اينالاسىنىڭ جاعىمپازدىعى مەن جالعان ماقتاۋى ونى تىپتەن داندايسىتادى. كەلە-كەلە كوپتىڭ ايتۋىنا ەلتىپ, ەندى ءوزىنىڭ قۇداي ەكەنىنە شىن يلانا باستاعان: ء«يا, مەن – ۇلىمىن! مەنىڭ جانىمدى تۇرشىكتىرەتىن – مەنىڭ ۇلىلىعىم. مەنىڭ ۇلىلىعىم سونشالىق – مەنىڭ ۇلىلىعىممەن تەك الەمدى جاراتۋشى عانا پارا-پار كەلەدى. قۇلداردىڭ جاساندى ادەمىلىككە ۇيرەنگەندەرى سونشالىق, جاراتۋشىنى مۇلدەم ۇمىتىپ, مەنى قۇداي دەپ سانايتىندىقتان, مەن دە بىرتە-بىرتە وسىعان سەنە باستادىم!» دەپ مويىندايدى. مويىنداي وتىرىپ, وزىنەن ءوزى جەرىنەدى دە. يمپەراتوردىڭ بويىنداعى ءوزىنىڭ ىشكى الەمىمەن ارپالىسقان وسىناۋ الاساپىران كۇيدى اكتەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءادىل احمەتوۆ ادەتتەگىدەي ءوز دەڭگەيىندە بەينەلەدى. پاتشا ۇنىندەگى وكتەمدىكتى دە, دانالىقتى دا, زيالىلىقتى دا, داناگويلىكتى دە, وكىنىشتى دە, قينالىستى دا, شاراسىزدىقتى دا نانىمدى جەتكىزدى. ءومىر مەن ءولىم, ار مەن اران اراسىندا بىتىسپەيتىن ارپالىسقا تۇسكەن جاننىڭ ايانىشتى دا اۋىر ءحالىن يمپەراتور – ءادىل ويىنىنان كوردىك, سەزىنە الدىق.
يمپەراتوردىڭ جانىنا ەندى بىرتە-بىرتە جۇماققا قاراي ساپارلاماق نيەتى بار تاعى دا بىرنەشە جولاۋشى جينالىپ, ساحناداعى جالعىزدىقتى قىزۋ پىكىرتالاس الماستىرادى. ەڭ ءبىرىنشى توبە كورسەتكەن كەمپىر مەن ونىڭ ۇلى كولەڭكە, ودان كەيىن قاتارعا قوسىلعان اكتريسا رەماركا, ەرەسەك ادام مەن قۇربان بالا, تاكاپپار اقىن – ءبارى-ءبارى جۇماقتى ىزدەپ وسى جەردە جولىعىسىپ وتىر.
كەيىپكەرلەرمەن ساحنادا العاش كەزدەسكەن ساتتە وزدەرىنىڭ تانىستىرۋلارى بويىنشا بارلىعى دا زيالى, كورىكتى, كوركەم مىنەزدى كورىنگەنىمەن, ارەكەت دامي كەلە ارقايسىسىنىڭ جامىلىپ كەلگەن بەتپەردەلەرى سىپىرىلىپ, ەشقانداي بۇركەمەسىز قالادى. ىشكى الەمى تونالىپ, جاندارى جالاڭاشتانىپ, ەندى شىن بەيشارانىڭ كۇيىن كەشەدى. ياعني كەيىپكەرلەر ءوزىن تانىستىرا وتىرىپ, شىن بولمىسىن دا اشىپ سالادى. كەمپىر – اينۇر راحيپوۆا, كولەڭكە – باقىت قاجىباەۆ, اقىن – جانداۋلەت باتاي, ەرەسەك – ازامات ەسقۇلوۆ, رەماركا – شەحناز قىزىحانوۆا جانە قۇربان بالا – ەربول تىلەۋكەنوۆ باستاعان اكتەرلەر ءانسامبلى قويىلىمدى ءوز دەڭگەيىندە ءساتتى الىپ شىقتى.
اسىرەسە تالقىلاۋعا تۇسكەن وبرازداردىڭ ىشىندە ەربول تىلەۋكەنوۆتىڭ قۇربان ءرولىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ەربولدىڭ قۇربان بالاسى ساحنادا سونداي تازا, بەيكۇنا قالپىمەن, فيلوسوفيالىق ءمانى تەرەڭ ويلارىمەن كورەرمەن كوڭىلىنە بەرىك ورنىعىپ ۇلگەردى. قۇربان ايتادى: «توزاق دەگەن اۋزىنان قايناپ, وت جالىن شاشىپ جاتقان قازاندىقتار ەمەس, ول – ءبىز, ءبىزدىڭ ءوزىمىز! توزاق دەگەن – جاراتقاننىڭ الدىنا ءوزىمىزدى-ءوزىمىز قانداي كەيىپتە الىپ باراتىندىعىمىزدا!.. وسى ءبىر قىسقا عانا عۇمىرىمىزدا, قورقىنىش پەن ساقتىقتى ەسكەرمەي جانىمىز بەن ارىمىزدى ساۋداعا سالىپ, وزگە تۇرماق ءوزىڭنىڭ بولمىسىڭا اراشا تۇرا الماي, ەشۋاقىتتا شىندىق ايتا الماي, جاراتۋشىعا شىن سيىنا الماي, شىن دوس بولىپ, عاشىعىڭا جۇرەكتەگى شىن ءسوزىڭدى ايتا الماعاندىعىمىزدا... ءبىر ساتتىك ءناپسىمىز ءۇشىن, بازارداعى الاياق سەكىلدى, جاقسىلىق پەن جاماندىقتى بىردەي ساۋداعا سالىپ, اللا مەن ىبلىسكە بىردەي قىلىمسي جاعىنۋعا تىرىسقان ءبىزدىڭ تىم ۇزاق تا قيىن جولىمىزدىڭ سوڭى نەمەن بىتەر ەكەن؟..»
جان ارىزى. سۇمدىق قيىن سۇراق. ادام پەندەلىگىن جەڭىپ, جۇرەك جولىنا تۇسكەن كەزدە عانا اۋىزدان وسىنداي ءسوز شىعادى. وسىنداي تۇيىنگە توقتايدى. تاۋبەگە شاقىرادى. قۇربان بالا بەينەسى كورەرمەنىنە وسىنى ايتادى. شاڭ جۇقتىرماس ادامي قالپىڭىزعا قايتا ۇڭىلتەدى.
ال رۋحاني كەشتىڭ ەكىنشى ءبولىمى «قىلكوپىر» دەپ اتالادى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نۇرلان ءورازاليننىڭ «قاراقازان عاسىر» پوەماسىنىڭ جەلىسىمەن قويىلعان ايتۋلى قويىلىم الدىڭعىسىنان دا قاتىگەز, قاتال.
سىرتقى قايشىلىقتان گورى كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى تەكەتىرەسى مول ارەكەتى وتكەن كۇندەردىڭ قاسىرەتتى ەلەسىنە ساپار شەكتىرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «قىلكوپىر» – ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى حالىق تاريحىنىڭ تراگەدياسى. ونىڭ قۇرىلىمى پەندە بىتكەنگە ءتان ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىق قاسيەتتەردى ۇلىقتاۋ جانە وعان قاراما-قايشى كۇنشىلدىك, قىزعانىش پەن قاتىگەزدىكتى ايىپتاۋدان تۇرادى. قويىلىمنىڭ وزەگى – ادام ءھام ادامزاتتىق مىنەزدەر مەن پەيىل قۇبىلىسىن مۇسىندەۋگە ارنالعان. اتاپ ايتساق, ادالدىق پەن ارامدىق, ەرلىك پەن ەزدىك, مارتتىك پەن ەكىجۇزدىلىك سىندى ادامزات بويىنداعى مىڭ ءتۇرلى مىنەزدەر موزايكاسىن تۇزەتىن الۋان قاسيەتتەر – «قىلكوپىردىڭ» باستى لەيتموتيۆى.
تاريحقا ۇڭىلسەك, حح عاسىر قازاققا ۇلكەن قاسىرەت اكەلدى. حالقىمىز بىرنەشە جويقىن اشارشىلىقتان ءوتتى. قازاقتىڭ تەڭ جارتىسى سول اشتىقتا قىرىلدى. ودان قالعانى رەپرەسسيا تۇزاعىنا ىلىكتى. تالاي الاش ارىستارىنان باستاپ, قانشاما قازاقتىڭ ازاماتتارى قۇربان بولدى. ودان امان قالعاندارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جالىنىنا شارپىلىپ جان قيدى. سول قاسىرەتتى كەزەڭدەردى كەيىنگى ۇرپاق قالاي كورەدى, قالاي قابىلدايدى, قالاي تۇسىنەدى؟ ال بۇگىنگى بەيبىت زامانىمىزداعى زاۋالدار مەن قاسىرەتتەردىڭ سۇراۋى كىمدە؟ الەمدى جايپاعان الاپات سوعىستاردىڭ وبالىن كىم ارقالايدى؟ مىنە, سپەكتاكل ساناداعى وسىنداي سان ساۋالعا جاۋاپ بەرۋگە تالپىنعان. سول مۇرات تۇرعىسىندا تەر توككەن. «قىلكوپىر» – قازاق ەلىنىڭ عانا ءومىرى ەمەس, كۇللى ادامزات تاعدىرىنا ارنالعان تۋىندى. قويىلىمنىڭ باستى قۇندىلىعى دا وسىندا, بىزدىڭشە.
رۋحاني كەشكە ەلوردامىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتى مەن پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتتاتتارى جانە تاعى دا باسقا قۇرمەتتى قوناقتار قاتىستى. قويىلىم سوڭىندا كورەرمەن مەن اكتەرلەر, دراماتۋرگ, رەجيسسەر اراسىندا ەركىن فورماتتا پىكىرتالاس ءوتىپ, جينالعان قاۋىم كەلەلى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.