جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنىڭ باس جاعىندا, 1957 جىلعى قازان ايىنىڭ 4 جاڭا كۇنىندە بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان جەر توڭىرەگىندەگى عارىش كەڭىستىگىنە جەردىڭ تۇڭعىش جاساندى سەرىگى ۇشىرىلىپ, ادامزات تاريحىندا عارىش عاسىرىنىڭ باستالعانى الەم حالقىنا جاقسى ءمالىم. ودان كەيىن عارىشقا ءبىرىنشى اتتاناتىن عارىشكەر دايىنداۋ ءىسى باستالىپ كەتتى.
سونىمەن 1961 جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ 11 جاڭا كۇنىنەن 12 جاڭا كۇنىنە قاراعان ءتۇنى يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين مەن قوسالقى ۇشقىش گەرمان ستەپانوۆيچ تيتوۆ عارىشكەرلەرگە ارنالىپ تۇرعىزىلعان شاعىن ۇيدە تۇنەپ شىقتى.
ەرتەڭىنە ەرتەمەن يۋري گاگارين عارىش سكافاندرىن كيدى. جەلدەتكىش شلانگىسى اۆتونومدى رەگەنەراتسيالى قۇرىلىمعا جالعاندى. باس شلەمىنىڭ بەتكى اينەگى جوعارى كوتەرىڭكى, قولدارى قولعاپسىز. اشىق قىزعىلت ءتۇستى سكافاندردى قۇراۋشىلاردىڭ ءبىرى ونىڭ يۋري گاگاريننىڭ تۇلا بويى تۇلعاسىنا قالاي شاق كەلگەنىن, دەنەسىن قىساتىن-قىسپايتىنىن, ال دارىگەر دەنساۋلىعىن قاداعالادى. وسىدان كەيىن يۋري گاگارين ارنايى اۆتوبۋسپەن اسپانعا تىك قاراتىلىپ ورناتىلعان, ۇشىرىلۋعا تولىق دايىن تۇرعان «ۆوستوك» عارىش كەمەسىنە كەلدى. ول جەردە ءوزىن كۇتكەن توپقا جاقىنداپ, مەملەكەتتىك كوميسسيا ءتوراعاسىنا ءوزىنىڭ عارىشقا اتتانۋعا دايىن ەكەندىگى جونىندە راپورت بەردى.
بۇل تاريحي ءسات جونىندە 2011 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل جانە تۇڭعىش عارىشكەر يۋ.ا.گاگاريننىڭ عارىشقا ۇشقانىنا 50 جىل تولۋ مەرەيتويىنا وراي اقتوبە وبلىستىق پلانەتاريى ديرەكتسياسى (ديرەكتورى قورلان بولەكوۆ) ۇيىمداستىرعان ءVىى ازيا-تىنىقمۇحيتتىق استرونوميالىق وليمپيداسىنا قاتىسۋشىلارمەن بايقوڭىر عارىش ايلاعىندا بولعانىمدا, بايقوڭىردىڭ قۇرىلىسىنا 27 جىل عۇمىرىن ارناعان اقتوبەلىك پولكوۆنيك كەۋلىمجاي جۋاسوۆ اعا يۋ.ا.گاگارين عارىشقا اتتانعان سول №1 الاڭعا وي جىبەرە قاراپ تۇرىپ: «بۇل بايقوڭىردا مەن كوپ تۇلعالارمەن كەزدەستىم. س.پ.كورولەۆپەن دە تىلدەستىم. ال سول 1961 جىلعى ناۋرىز ايىنىڭ 12 جاڭا كۇنىندە, ەرتەڭگىلىكتە ءبارىمىز سىرتقا شىعىپ, «ۆوستوك» عارىش كەمەسىنە جاقىندادىق. سوندا مەن عارىشقا ءبىرىنشى اتتانىپ بارا جاتقان يۋري گاگاريندى العاش كوردىم, ونىڭ رياسىز جىميىسى قانداي جاراسىمدى ەدى, ونىسى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا», – دەگەن ەدى.
شىعارىپ سالۋشىلارمەن قۇشاقتاسىپ قوشتاسقاننان كەيىن يۋ.ا.گاگارين عارىش كەمەسى مەن تاسىعىش زىمىرانىن ۇستاپ تۇرعان تىرەۋىشتەردىڭ ەڭ جوعارى الاڭشاسىنا كوتەرىلىپ, قول بۇلعاپ, كىرەر ەسىگى ارقىلى كەمەنىڭ باسقارۋ بولىمىنە ەنىپ, كاتاپۋلتتى عارىش ورىندىعىنا جايعاستى.
كەمەنى باسقارۋ مەن جەرگە قايتا ورالۋعا ارنالعان بۇل شار ءپىشىندى قونۋ اپپاراتىنىڭ توبەسىنە جەردەگى باسقارۋ ورتالىعىمەن تەلەراديوبايلانىس ۇستايتىن انتەننا بەكىتىلگەن. عارىشكەر شالقايا جايعاسقان كاتاپۋلتتى ورىندىقتىڭ ماڭداي الدىندا عارىشكەردىڭ باسقارۋ تەتىگى قۇرامىنا ەنەتىن ولشەۋ قۇرالدارى مەن كەمە جاعدايى مەن جۇمىس جۇيەسىن قاداعالايتىن ينديكاتورلار, ساندى كورسەتكىشتەر, قاداعالاۋ شامدارى, ولاردىڭ ورتاسىندا بەلگىلى باعدارلامامەن اينالا قوزعالاتىن ءارى ۋاقىتتىڭ ءاربىر ساتىندە كەمەنىڭ گەوگرافيالىق ورنىن كورسەتەتىن گلوبۋس بار پانەل ەنەتىن قۇرالدار تاقتاسى, ونىڭ قاتارىندا تەلەديدار كامەراسى, ودان سولعا تامان وپتيكالىق باعدارلامالى يلليۋميناتور, ءدال الدىندا باسقارۋ تۇتقاسى, وڭ جاعىندا ازىق-ت ۇلىك سالىنعان كونتەينەر بولدى.
سالدەن سوڭ تەلەەكراندا يۋري الەكسەەۆيچ گاگاريننىڭ بەت-الپەتى انىق كورىندى. ول الدەنەلەردى تەكسەرىپ, قۇرال تاقتاسىنا قاراي ەڭكەيىپ تە قويدى. باسىن قايتا كوتەرىپ, تەلەكامەراعا تىكە قاراپ ەزۋ تارتتى. ارتىنشا باس كونسترۋكتور سەرگەي پاۆلوۆيچ كورولەۆ (بايلانىسۋ ەسىمى «زاريا-ءبىر») پەن يۋري گاگاريننىڭ (بايلانىسۋ ەسىمى «كەدر») بەينەبايلانىسى باستالىپ كەتتى. ۋاقىت باياۋ دا, زىمىراپ تا ءوتىپ جاتقانداي سەزىلدى. ءسويتىپ, دايىندىققا بەرىلگەن وتىز مينۋت ارتتا قالىپ, اتتانار ءسات تە كەلدى. ساعات تىلدەرى ماسكەۋ ۋاقىتىمەن 9 ساعات 07 مينۋتتى كورسەتكەندە س.پ.كورولەۆ:
– ءساتتى ساپار تىلەيمىن! – دەپ تولقي سويلەدى.
يۋ.ا. گاگارين:
– كەتتىك! – دەپ جىگەرلى داۋىستادى.
عارىش كەمەسى ميلليونداعان ات كۇشىنە تەڭ وتتى داۋىلدىڭ كۇشىمەن عارىش كەڭىستىگىنە قاراي زۋلاي ۇشىپ جونەلدى...
ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي كەمە جەر بەتىنەن 302 شاقىرىم الىستاپ, جەر توڭىرەگىندەگى عارىش كەڭىستىگىندەگى اينالىم جولعا شىقتى. يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين جەر عالامشارىمىزدى سىرتىنان العاش كورىپ, بايقوڭىرداعى باسقارۋ ورتالىعىنا:
– جەر كوكجيەگى سونداي, وتە سۇلۋ ساۋلە جيەكتى! ادەمى ءتۇرلى ءتۇستى ساۋلە كورىنىسى جەر بەتىنەن باستالىپ, ايقىن ءتۇرلى تۇستەنە بەرەدى. وڭ جاعىمداعى يلليۋميناتورداعى كورىنىس تە وتە سۇلۋ! – دەپ تولقي, تەبىرەنە سويلەدى.
تۇڭعىش عارىشكەر ودان كەيىن عارىش كەمەسىنىڭ وڭتۇستىك امەريكانىڭ, افريكانىڭ ۇستىنەن ۇشىپ وتكەنىن, 89,1 مينۋتتا جەر شارىمىزدى تولىق ءبىر اينالىپ ۇشىپ شىققانىن, جاعدايىنىڭ جاقسى, كەمە جۇيەسىنىڭ قالىپتى ەكەنىن حابارلادى.
ال بۇل كەزدە جەردە ماسكەۋدەن وسى وقيعا جونىندە راديودان حابارلانىپ, تەلەديداردان كورسەتىلىپ جاتتى. يۋري الەكسەەۆيچ گاگاريننىڭ ۇيىندە ايەلى ۆالەنتينا گاگارينا, لەنا جانە گاليا ەسىمدى كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرى گازەت ءتىلشىلەرىمەن بىرگە ەكى بولمەلى پاتەرىندە قۋانىش پەن تەرەڭ تولقىنىستا راديو مەن تەلەديداردان ايتىلعان ءاربىر جاڭا حاباردى مۇقيات تىڭداپ, كورىپ وتىردى.
ساعات ءتىلى 10 ساعات 25 مينۋتقا جەتكەندە بەرىلگەن باعدارلاماعا سايكەس «ۆوستوك» عارىش كەمەسىنىڭ تەجەۋ قوزعالتقىش جۇيەسى ىسكە قوسىلىپ, جەر توڭىرەگىندەگى اينالىم جولىنان جەردەگى الدىن الا بەلگىلەنگەن اۋدانعا قونۋعا تومەندەۋىن باستادى. جەر بەتىنە تاياعاندا, يۋري گاگارين ءوزى وتىرعان عارىش ورىندىعىن كاتاپۋلتتەۋمەن كەمەدەن بولەك ۇشىپ شىعىپ, پاراشيۋتپەن جاي قالىقتاپ, ساعات 10-نان 55 مينۋت وتكەندە امان-ەسەن جەرگە ءتۇستى. جەردەن عارىشقا ۇشۋى, جەردى ءبىر اينالىپ قايتا قونۋى 108 مينۋتقا سوزىلدى.
يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين ەسىمى الەم حالقىنا ءماشھۇر بولسا دا, قايدا بارىپ, قايدا جۇرسە دە ءوزىن عارىشقا ۇشقانعا دەيىنگى قالپىنداي مەيلىنشە قاراپايىم, مادەنيەتتى ۇستادى. سول قاسيەتتەرى مەن جاراسىمدى رياسىز جىميىسى ادام بالاسىن باۋراپ, ەسىندە ماڭگىلىككە قالدى. ول عارىشقا اتتانعان ساتتەگى ايگىلى «كەتتىك» دەگەن ءسوزىن دوستارىنا ءجيى ايتاتىن, ولارعا: «كەتتىك» دەپ رياسىز جىميىپ قوياتىن.
يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين 1968 جىلى اقپان ايىندا ماسكەۋدەگى ن.ە. جۋكوۆسكي اتىنداعى اسكەري-اۋە ينجەنەرلىك اكادەمياسىن ۇزدىك ءبىتىردى. سول جىلعى ناۋرىز ايىنىڭ 27-ءسى كۇنى جىلدام ۇشاتىن اۋە كەمەسىمەن سىناق وتكىزىپ جۇرگەندە قاپىدا قازا تاپتى. ماسكەۋدەگى كرەمل قابىرعاسىنا جەرلەندى. ەسىمى جۇلدىزدى قالاشىقتاعى عارىشقا ۇشاتىن عارىشكەرلەر دايىندايتىن ورتالىققا, بۇرىنعى گجاتسك قالاسى مەن گجاتسك اۋدانىنا, قىزىل تۋلى م.ي. كۋتۋزوۆ وردەندى اسكەري-اۋە اكادەمياسىنا, ايدىڭ ارعى جاعىنداعى كراتەرلەردىڭ بىرىنە بەرىلدى. 1968 جىلى حالىقارالىق اۆياتسيا فەدەراتسياسى عارىش كەڭىستىگىن بەيبىت ماقسات ءۇشىن زەرتتەۋدە ءىرى جەتىستىكتەرگە جەتكەن عارىشكەرلەرگە بەرىلىپ تۇراتىن يۋ.ا.گاگارين اتىنداعى التىن مەدال تاعايىندادى.
يۋ.ا.گاگارينگە تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىشتەر مەن ەسىمى بەرىلگەن كوشەلەر ەلىمىزدە دە بار. 2011 جىلعى قىركۇيەك ايىندا الماتىداعى ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق, ءبىلىم بەرۋ جانە ساۋىقتىرۋدىڭ «بوبەك» ورتالىعى وبسەرۆاتورياسى بازاسىندا يۋ.ا.گاگاريننىڭ عارىشقا تۇڭعىش ۇشقانىنا 50 جىل تولۋىنا وراي 16-شى حالىقارالىق استرونوميالىق وليمپيادا بولىپ ءوتتى. تاعى كوپتەگەن ءىس-شارالار جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى.
ءجۇنىس ساحيەۆ,
جازۋشى-فانتاست.
استانا.