كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. جيىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدارعا قاتىستى زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
اتالعان قۇجات جونىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەمباەۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىندا مۇگەدەك ادامدارعا قاتىستى ديسكريميناتسياعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا بىرقاتار نورما ەنگىزىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, «مۇگەدەك», «مۇگەدەك بالا», « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەگى» دەگەن سوزدەر تيىسىنشە «مۇگەدەكتىگى بار ادام», «مۇگەدەكتىگى بار بالا» جانە « ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە جارالانۋى, كونتۋزيا الۋى, زاقىمدانۋى جانە اۋرۋى سالدارىنان مۇگەدەكتىگى بار ادام» دەگەن سوزدەرمەن اۋىستىرىلماق.
«الەمدىك تاجىريبەدە رeople-first language دەگەن تۇسىنىك, ياعني ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ ادام بالاسى ەكەنىنە ءمان بەرىلىپ, كەيىن ونىڭ اۋرۋ-سىرقاتى جونىندە ايتىلۋى قاجەت. سونداي-اق وڭالتۋ, مۇگەدەكتىكتىڭ الدىن الۋ جانە وسى باعىتتاعى اتقارىلىپ جاتقان قىزمەتتەردى بىرىزدەندىرۋ ماقساتىندا «ابيليتاتسيا» تۇسىنىگى ەنگىزىلدى. ابيليتاتسيانىڭ ساپالى ۇيىمداستىرىلۋى مەديتسينالىق رەابيليتاتسياداعى ەم-دومنىڭ ساپاسىن ەداۋىر كوتەرەتىن الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق, مەديتسينالىق كومەك دەپ ەسەپتەيمىز. اتالعان نورما بۇۇ كونۆەنتسياسىنا سايكەس كەلتىرىلدى.
مۇگەدەكتىگى بار ادامدارمەن جۇمىستى رەتتەۋ ءۇشىن, اكىمدىكتەردە جانە بىرقاتار مينيسترلىكتە «شتاتتان تىس كەڭەسشىلەر» تاعايىندالىپ كەلدى. بىراق وسى كۇنگە دەيىن ولاردىڭ جۇمىسىن ازىرلەۋ جانە تاعايىنداۋ تارتىپتەرى پىسىقتالماعان ەدى. ەندى بۇل ماسەلەنى ۇيلەستىرۋ بويىنشا ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇزىرەتى كەڭەيتىلىپ, تاعايىنداۋ, ازىرلەۋ ءتارتىبى رەتتەلىپ, بىرىزدەندىرىلەدى», دەدى ە.بەيسەمباەۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىندا تاكسوپاركتەر ءاربىر 10 تاكسيگە مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن بەيىمدەلگەن ءبىر تاكسيدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس دەگەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ وتىر. قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس تاكسوپاركتەر ءاربىر 30-شى تاكسي كولىگىنە مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا بەيىمدەلگەن ءبىر تاكسيدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ياعني اتالعان نورما مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا ءتيىمدى جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان. وعان قوسا, تۇراقتى مارشرۋتتار ءۇشىن مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى تاسىمالداۋعا بەيىمدەلگەن اۆتوبۋستاردى ساتىپ الۋ بويىنشا وزگەرتۋلەر ەنگىزىلگەن.
«وسى ساناتتاعى ادامداردان ولاردىڭ مۇگەدەكتىگىن انىقتاۋ بارىسىندا مەديتسينالىق كوميسسيانىڭ ناقتى دالەلدەنگەن دياگنوزدارىنىڭ اياسىندا سىرتتاي مۇگەدەكتىكتى انىقتاۋ بويىنشا وتىنىشتەر كوپتەپ تۇسەتىن. وسى رەتتە, جارتى جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 12 ءتۇرلى نوزولوگيالىق اۋرۋ تۇرلەرىنەن «مۇگەدەكتىكتى سىرتتاي انىقتاۋ پيلوتتىق جوباسى» باستاۋ الىپ, ىسكە اسىپ كەلەدى. سوندىقتان پيلوتتىق جوبانىڭ جۇيەلى ىسكە اسىرىلۋىنا بايلانىستى «مۇگەدەكتىكتى سىرتتاي انىقتاپ, بەلگىلەۋدى» زاڭدى تۇردە بەكىتۋ كوزدەلىپ وتىر.
مۇگەدەكتىگى بار بالانى ساناتوري-كۋرورتتىق ەمدەۋگە الىپ جۇرەتىن اتا-اناسىنىڭ (زاڭدى وكىلىنىڭ) بىرىنە مەكەمەدە ورنالاسۋ, تاماقتانۋ, جاتىن ورنى سياقتى ءبىرىنشى قاجەتتىلىك بولىپ سانالاتىن شىعىستارىنىڭ قۇنى وتەلەدى. بۇل باستاما, شالعاي اۋداندارداعى الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ مۇگەدەكتىگى بار بالاسىنا جان-جاقتى ساناتوري-كۋرورتتىق ەم-دوم الۋعا جول اشادى. بۇگىنگە دەيىن اتالعان ماسەلەنى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ارقىلى تەك قانا 3 ايماقتا, ونىڭ ىشىندە نۇر-سۇلتان قالاسى, قاراعاندى جانە پاۆلودار وبلىستارىنان الىپ ءجۇرۋشى زاڭدى وكىلدەرىنە قارجى قاراستىرىلعان ەدى», دەدى ە.بەيسەمباەۆ.
دەپۋتاتتىڭ پايىمداۋىنشا, قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن اتا-انانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى بالاسىمەن بىرگە ساناتوري-كۋرورتتىق ەم-دوم الۋعا جەتپەيدى. سوندىقتان زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلعان قارجىنىڭ باسىم بولىگى وسى ماسەلەنى رەتتەۋگە باعىتتالعان. جوبالىق ەسەپ بويىنشا 3 جىلدىڭ ىشىندە كەمىندە 62 مىڭنان استام بالا مەن اتا-اناسى نەمەسە ولاردىڭ زاڭدى وكىلدەرى ساناتوري-كۋرورتتىق ەم-دومعا بىرگە بارماق. وسى مەرزىمدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 5,9 ملرد تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان.
«اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ اياسىندا ەمحانالارداعى قىزمەتتى ءبىرىنشى كەزەكتە الۋ, ءۇشىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى نوتاريۋستىق قىزمەتتەر (جاساۋدا اقى تولەۋدەن بوساتۋ نورماسى, 50 مىڭ بالاعا ارنالعان پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسيالار قۇرۋ قاعيداتى, ادام ساۋداسىنىڭ قۇربانى بولعان شەتەلدىك ازاماتتارعا جان-جاقتى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا نورمالار ەنگىزىلدى», دەدى ە.بەيسەمباەۆ.
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى يادرولىق ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى جانە رادياتسيالىق-قاۋىپتى زاتتاردى زاڭسىز وتكىزۋدى بولعىزباۋداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قارادى.
اتالعان قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ بىرقاتار مۇمكىندىك بەرەدى. بىرىنشىدەن, يادرولىق, راديواكتيۆتى ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى, رادياتسيالىق-قاۋىپتى زاتتاردى زاڭسىز وتكىزۋدى بولعىزباۋ ماقساتىندا كەدەندىك باقىلاۋ سالاسىنداعى تاراپتاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋگە جانە تەرەڭدەتۋگە جول اشادى. وسى باعىتتا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىق, بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلار مەن وقىتۋ سەمينارلارىن وتكىزۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلماق.
«ەكىنشى. رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى تاراپتاردىڭ حالىقارالىق مiندەتتەمەلەردi ورىنداۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, تاراپتاردىڭ شەكاراداعى كەدەندىك وتكىزۋ پۋنكتەرىندە رادياتسيالىق باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ازاماتتاردىڭ رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلەدى.
ءۇشىنشى. تاراپتار مەملەكەتتەرىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس اكەلۋگە تىيىم سالىنعان يادرولىق, راديواكتيۆتى ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى, رادياتسيالىق-قاۋىپتى زاتتاردى تاراپتار مەملەكەتتەرىنىڭ اۋماعىنا اكەلۋگە جول بەرمەيدى. ياعني رادياتسيا اياسى بەلگىلەنگەن نورمالاردان اساتىن تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىن تاسىمالداۋعا قاتىستى تاراپتار مەملەكەتتەرى زاڭناماسىنىڭ تالاپتارى اكەلۋ ەلىندە ساقتالماعان جاعدايدا, مۇنداي تاۋارلاردى ەكىنشى تاراپ مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنا اكەتۋگە جول بەرىلمەيدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كەلىپ تۇسكەن تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىنىڭ يونداۋشى ساۋلەلەنۋ دەڭگەيىنە قاتىستى اسپاپتار كورسەتكىشتەرىنىڭ ءارتۇرلى ەكەنى انىقتالعان جاعدايدا بىرلەسكەن رادياتسيالىق باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ءتارتىبىن ەكى تاراپتىڭ كەدەن ورگاندارىنىڭ وكىلدەرىنەن جانە وقۋ ورتالىقتارىنىڭ ماماندارىنان تۇراتىن بىرلەسكەن جۇمىس توبى انىقتايدى.
«وسى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى يادرولىق ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى جانە رادياتسيالىق-قاۋىپتى زاتتاردى زاڭسىز وتكىزۋدى بولدىرماۋ راسىمىنە قاتىستى ماسەلەلەردى نەعۇرلىم ناقتى جانە نەعۇرلىم ءتيىمدى قۇقىقتىق رەتتەۋگە ىقپال ەتەدى», دەدى مينيستر.
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبiر زاڭنامالىق اكتiلەرiنە ساقتاندىرۋ نارىعىن جانە باعالى قاعازدار نارىعىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
بۇدان بولەك, «جاھاندىق جاسىل ءوسۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جۇمىسقا الىندى. سونداي-اق جالپى وتىرىستا دەپۋتات ساياسات نۇربەكتى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنەن حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
جيىن سوڭىندا بىرقاتار دەپۋتات ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. گۇلدارا نۇرىموۆا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆقا جولداعان ساۋالىندا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە ساناتتارى ءۇشىن اقى تولەۋگە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىم جاسالعانىمەن, ءالى كۇنگە دەيىن تولەم ماسەلەسى شەشىلمەگەن.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەديتسينا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە جالاقىنى 30 پايىز ارتتىرۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. بىراق تاريف قايشىلىعىنا بايلانىستى بۇل تاپسىرما تولىق ورىندالماي وتىر. ويتكەنى بارلىق اۋىرتپالىق مەديتسينا مەكەمەسىنە جۇكتەلگەن. مەكەمەنىڭ ءوزىن دامىتۋعا از قاراجات قالادى», دەيدى دەپۋتات.
عاني تاشقاراەۆ يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترىنە ساۋال جولداپ, ونەركاسىپ سالاسىنا قاتىستى ماسەلە كوتەردى. دەپۋتات 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا توقىما ونەركاسىبى جەڭىل ونەركاسىپتەگى ءوندىرىس كولەمىنىڭ 55 پايىزدان استامىن نەمەسە 71 ملرد تەڭگەنى قۇراعانىن العا تارتتى.
«جەڭىل ونەركاسىپتەگى ءوندىرىس كولەمى 128 ملرد تەڭگە بولدى. جالپى العاندا, جەڭىل ونەركاسىپ رەسپۋبليكاداعى وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ 1,0 پايىزىن جانە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ قۇرىلىمىندا 0,1 پايىزدى قۇرادى. كورشى مەملەكەت وزبەكستاندا اتالعان كەزەڭدە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى 15,2 پايىزدى قۇرادى. وزبەكستاندا بۇل سالادا جۇمىسشىلاردىڭ 28 پايىزعا جۋىعى شوعىرلانعان.
ەلىمىزدەگى توقىما بۇيىمدارى ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى ۇلەسى شىمكەنت قالاسىنا (25%) جانە تۇركىستان وبلىسىنا (31%) تيەسىلى. توقىما ونەركاسىبى حالىقتى, اسىرەسە ايەلدەردى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار سالا ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا وسى سالانىڭ دامۋىنا تيىسىنشە قولداۋ كورسەتۋىمىز قاجەت. وسىنداي ۇسىنىستار جەرگىلىكتى حالىق پەن كاسىپكەرلەر تاراپىنان وڭىرلەرگە بارعان ءىسساپارىمىز كەزىندە ءجيى كوتەرىلدى», دەدى ع.تاشقاراەۆ.
بۇدان كەيىن دە بىرقاتار دەپۋتات ساۋالدارىن جولدادى.