ميلاننىڭ قوناقجايلىلىعىن پاش ەتتى

ەكسپو شەجىرەسى: ميلان, 1906 جىل

  يتاليانىڭ ميلان قالاسىندا 1906 جىلدىڭ 28 ساۋىرىنەن 11 قاراشاسىنا دەيىن وتكەن كەزەكتى حالىقارالىق كورمە سول جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن سيمپلون توننەلىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالدى. عاسىر قۇرىلىسى بولىپ تابىلاتىن سيمپلون توننەلى ءالپى تاۋىن تەسكەن ۇڭگىر ارقىلى سالىنعان تەمىر جولمەن يتاليا مەن شۆەيتساريانى تىكەلەي بايلانىستىردى. سيمپلون توننەلىنىڭ اشىلۋ قۇرمەتىنە ارنالعان بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ جالاۋى ميلانداعى كورمە قالاشىعىندا 28 ساۋىردە سالتاناتتى تۇردە جەل­بىرەدى. بۇكىلالەمدىك كورمەنى سالتاناتتى جاعدايدا يتاليا كورولى ءىىى ۆيكتور ەممانۋيل اشتى. كورمەنىڭ اشىلۋ سالتاناتى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ارنايى كەلگەن قوناقتاردىڭ قاتىسۋىمەن ۇلكەن مەرەكەلىك شارالار تىزبە­گىمەن ءورىلدى. ميلاندىقتار كەزەكتى بۇكىل­الەم­دىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزۋگە ەرەكشە دايىندىقپەن كەلدى. بۇل شاراعا سول كەزدە وتە ۇلكەن قارجى بولىپ تابىلاتىن – 12 ميلليون لير ءبولىندى. كورمە قالاشىعىنىڭ قۇرىلىسى قىزۋ دا قارقىندى جۇرگىزىلدى. مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجىعا 225 جاڭا عيمارات سالىندى. كورمە قالاشىعىندا بوي كوتەرگەن قۇرى­لىس نىساندارىنىڭ جالپى كولەمى 1 ميلليون شارشى مەتر­دەن اسىپ ءتۇستى. بۇل قۇرىلىس نىساندارى كورمە قالاشىعىنا بولىنگەن جەر تەلىمىنىڭ جارتىسىن الىپ جاتسا, قالعان بولىگىندە ءارتۇرلى داۋىرلەردىڭ ارحيتەكتۋرالىق وزىق ۇلگىلەرى سالتانات قۇرعان كونە ساياباق قانات جايدى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى «كولىك جانە بايلانىس» اتتى ۇرانمەن ءوتتى. يتاليالىقتار ءۇشىن ميلان مەن ءپاريجدى جالعاستىرعان تەمىرجول قاتىناسىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە مۇمكىندىك جاساعان سيمپلون توننەلىنىڭ ماڭىزى زور ەدى. سوندىقتان حالىقارالىق كورمە اياسىندا كولىك جانە باي­لانىس ماسەلەلەرىنە ارنالعان ەكى دۇنيەجۇزىلىك شارا وتكىزىلدى. كورمە تاقىرىبىنا وراي تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ اۋماعىندا يتاليالىق لوكوموتيۆتەردىڭ ءىرى كورمەسى اشىلدى. بۇكىلالەمدىك كورمە جالاۋى جەلبىرەگەن جەتى اي ىشىندە تەمىرجول كولىگى تەح­ني­كالارىنىڭ بۇل بايقاۋىنا يتاليالىق لوكوموتيۆتەرمەن بىرگە اۆستريا, نيدەرلاندى, گەرمانيا, بەلگيا جانە فرانتسيا ەلدەرىندە شىعارىلعان پاروۆوزدار مەن ۆاگونداردىڭ نەشە ءتۇرى قاتىستى. كورمەگە كەلۋشىلەردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعان بۇل بايقاۋ سول كەزەڭدەگى تەمىرجول كولىگى سالاسىنىڭ تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرىن بارىنشا پاش ەتتى. سول ۋاقىتقا دەيىن قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ داستۇرىنە سايكەس ەكسپو-1906 كورمەسى «كولىك جانە بايلانىس» اتتى نەگىزگى تاقىرىپ شەڭبەرىندە شەكتەلىپ قالعان جوق. كورمە قالاشىعىندا كولىك جانە بايلانىس تەحنيكالارىمەن بىرگە سول زامانعى ونەردىڭ نەبىر وزىق ۇلگىلەرى دە كورىنىس تاپتى. جوعارىدا اتى اتالعان مەملەكەتتەرمەن قاتار بۇل كور­مەدە گرەتسيانىڭ, مەكسيكانىڭ, اقش-تىڭ, رەسەيدىڭ, انگليانىڭ, شۆەيتساريانىڭ, جاپونيانىڭ, يسپانيانىڭ كولىك جانە بايلانىس سالاسىنداعى تەحنيكالارىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن بىرگە ونەر سالاسىنداعى جادىگەرلەر دە ورىن الدى. بۇكىلالەمدىك كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار وسى ءبىر الەمدىك شارانىڭ وتكىزىلۋ قۇرمەتىنە وراي ميلاندىقتار مەن قالا قوناقتارىنا اۋقىمى اسا زور جانە كورىكتى اكۆاريۋمدى سىيعا تارتتى. بۇل اكۆاريۋم كۇنى بۇگىنگە دەيىن لومبارديا استاناسىنىڭ كوركى بولىپ كەلەدى. كورمەنى وتكىزۋ بارىسىندا كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءوز ەلدەرى­نىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن جۇرتتى تاڭداندىرۋعا تىرىستى. ماسەلەن, ەگيپەت كورمە قالا­شىعىندا كونە ءداۋىردىڭ مادەنيەتىن كور­سەتەتىن ارنايى كوشە ۇيىم­داستىردى. وسى كوشەدە ەجەلگى ءداۋىردىڭ مادەني جانە تاريحي جادىگەرلەرىمەن بىرگە قوس وركەشتى تۇيەلەر دە سەرۋەن قۇردى. كور­مە قالاشىعىن تاماشالاۋعا كەلگەندەر قوس وركەشتى تۇيەلەرگە ءمىنىپ سەرۋەندەۋ ءۇشىن كەزەككە تۇراتىن بولدى. بىرقاتار شەتەل پاۆيلوندارى كورمەنى تاماشالاۋعا كەلۋشىلەرگە ۇلتتىق تاعامداردان ءدام تاتۋدى ۇسىندى. بۇل رەتتە ەۋروپالىقتار اراسىندا قىتاي مەيرامحانالارى زور قىزىعۋشىلىققا يە بولدى. ميلاندا وتكەن حالىقارالىق كورمەدە اۋە شارلارىن ۇشىرىپ, باسەكەگە ءتۇسۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن ارلەندىرىلگەن الىپ اۋە شارلارى كورمە قالاشىعىنىڭ ۇستىندە قالىقتاپ, تومەندەگى جۇرتتىڭ زور ىقىلاسىنا يە بولدى. وسى جەردە العاش رەت يتا­­­ليالىقتاردىڭ تۇڭعىش ءديريجابلىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى. ميلان قالاسىندا بۇكىل­الەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ جالاۋى جەلبىرەگەن جەتى اي ىشىندە وقىس وقيعالار دا ورىن الدى. 3 تامىز كۇنى تاڭەرتەڭ يتاليالىق جانە ۆەنگريالىق قولدانبالى ونەر جادىگەرلەرىنىڭ گالەرەياسى ورنالاسقان بىرنەشە عيماراتتار مەن پاۆيلوندار ورتكە وراندى. قاس-قاعىم ءساتتىڭ ىشىندە سۋماڭداعان وت جالىنى بىرنەشە عيماراتتاردى كۇلگە اينالدىردى. بارىنشا جۇمىلىپ, ءورتتىڭ بەتىن قايتارعان جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ورتكە ۇشىراعان عيماراتتار مەن پاۆيلونداردى قالپىنا كەلتىردى. جالپى, 1906 جىلى ميلاندا وتكەن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى قوناقجايلىلىعى جانە ماسەلەلەردى ۇيىمداستىرۋى جاعىنان وتە وزىق كورمە بولدى. مىنە, وسىنداي ۇيىمشىلدىقتىڭ ناتيجەسىندە بۇل كورمەنى تاماشا­لاۋشىلاردىڭ قاتارى دا كۇننەن-كۇنگە ارتىپ وتىردى. 1906 جىلى ميلاندا وتكەن حالىقارالىق كورمەنى تاماشالاۋ ءۇشىن يتالياعا 5 ميلليوننان استام تۋريستەر كەلگەن ەكەن. وسى كەزەڭنەن باستاپ تۋريستەر اراسىندا ميلاننىڭ ەرەكشە قوناقجايلىلىعى تۋرالى كوزقاراس قالىپتاسقان ەدى. بۇل رەتتە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, وسى قوناقجايلىلىق 109 جىلدان كەيىن, ياعني 2015 جىلى ميلاندا تاعى دا وتكىزىلگەلى وتىرعان بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىندە لايىقتى جالعاسىن تاپسا يگى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».