وسىدان 70 جىل بۇرىن 12 ءساۋىر كۇنى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن قازاق كسر سىرتقى ىستەر ماسەلەلەرى بويىنشا حالىق كوميسسارياتى, ياعني سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ء(سىم) قۇرىلعان بولاتىن. كەڭەس وكىمەتى قۇرامىنداعى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆوسى سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا ەكى يدەولوگيالىق جۇيە باسەكەلەستىگىنىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەنى ءمالىم. دەگەنمەن, قازاقستان 1991 جىلى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنگە دەيىن بۇل مەملەكەتتىك ورگان تەك ءفورمالدى تۇردە قىزمەت اتقارىپ, قاعاز جۇزىندەگى ۆەدومستۆو بولىپ كەلگەن ەدى.
وسىنداي سيپاتىنا قاراماستان, ۆەدومستۆو باسشىلىعىنا سول كەزدىڭ جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار ازاماتتارى تاعايىندالىپ, ولاردىڭ ارقايسىسى مينيسترلىكتىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ, ونەگەلى ىزدەرىن قالدىرىپ كەتكەندىگى كوپشىلىككە بەيمالىم.
وسى بەيرەسمي مەرەيتويعا وراي, ديپلوماتيالىق ءداستۇر ساباقتاستىعىن جالعاستىرىپ, مينيسترلىكتى ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا دەيىنگى كەزەڭدە باسقارعان حالقىمىزدىڭ ەلەۋلى تۇلعالارى تۋرالى كىشىگىرىم اقپاراتتى كەلەر ۇرپاققا ونەگە جانە تاريحقا تاعزىم بولسىن دەگەن نيەتپەن بايانداۋدى ءجون سانادىم.
1944-1953 جانە 1955-1957 جىلدار ارالىعىندا حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, تۇڭعىش قازاق پسيحولوگ-عالىمى, ءىرى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, ۇلاعاتتى ۇستاز, مايتالمان ديپلومات تولەگەن تاجىباەۆ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تىزگىنىن العاشقى بولىپ قولىنا الدى. تولەگەن ءتاجىباي ۇلى قازاقستاننىڭ كەڭەس وكىمەتى كەزەڭى تاريحىندا ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن نار تۇلعا, ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ كەتكەن ازامات. بار ءومىرىن حالقىنا قىزمەت ەتۋگە جۇمساپ, وتانىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتتى. ول مەملەكەتتىك قىزمەت پەن ءتالىمگەرلىكتى ۇشتاستىرا بىلگەن ەرەكشە جانداردىڭ ءبىرى بولدى. ءومىرىنىڭ باسىم بولىگىن ءبىلىم جۇيەسىنە ارناعانىمەن, ديپلوماتيا سالاسىندا دا تىكەلەي قىزمەتكە ارالاسىپ, 1957-1961 جىلدار ارالىعىندا ماسكەۋ ءۇشىن ماڭىزدى سەرىكتەستەردىڭ ءبىرى سانالاتىن ۇندىستانداعى ەلشىلىكتىڭ كەڭەسشى-ۋاكىلى, ياعني ەلشىلىكتىڭ ەكىنشى ادامى سىندى جوعارى لاۋازىمعا تاعايىندالدى.
ول ديپلوماتتارعا ءتان قاسيەت – ءارىپتەستەرىمەن بارىنشا جاقىن قاتىناس ورناتۋ قاعيداسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا, ت.ءتاجىباەۆ قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ تۇرعان شاعىندا جازىقسىز ايىپتالعان ەرماحان بەكماحانوۆ, قانىش ءساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ سىندى تۇلعالاردى جاقتاپ, ولاردىڭ كىناسىزدىگىن العا تارتقانى ءۇشىن, سول كەزدىڭ قاتال رەپرەسسيالىق رەجىمى ونى رەكتورلىقتان بوساتقان. ال تولەگەن اعامىزدى ودان ارعى قۋدالاۋدان امان-ساۋ الىپ قالعان سول كەزدەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆ.مولوتوۆپەن جەكە تانىستىعى بولعان.
1953-1955 جىلدار ارالىعىندا مينيسترلىكتى ءومىردىڭ قيىنشىلىق تاۋقىمەتىن بارىنشا باستان كەشىرگەن, ەڭبەكسۇيگىشتىگى مەن بىلىمگە دەگەن ەرەكشە ىنتاسى مەن جىگەرى جانە جوعارى ادامگەرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا بيلىكتىڭ تالاي شىڭدارىن باعىندىرا بىلگەن ەلىمىزدىڭ ەرەكشە تۇلعالارىنىڭ ءبىرى قايىرعالي بايعاليەۆ باسقاردى. كەدەي شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن قايىرعالي اعامىز بالالىق شاعىندا اتا-اناسىنان ايىرىلىپ, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنەدى. ءومىر بويى ءبىلىم قۋىپ, جان-جاقتى ىزدەنىپ, نە نارسەنىڭ بولسىن شىڭىنا جەتۋدى ارمانداعان ول مەملەكەتتىك قىزمەت ساتىسىمەن جوعارى ورلەپ, 1953 جىلى العاشقى قازاق مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالادى جانە سول جىلى ءسىم-گە باسشى بولىپ كەلەدى. ول سىرتقى ساياساتقا تىكەلەي ارالاسا الماعانىمەن, ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىن شەتەلدىكتەرگە پاش ەتۋ, وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ سىندى ديپلوماتيانىڭ ماڭىزدى ءبىر قۇرامداس بولىگىن ابىرويمەن اتقارادى.
1958-1961 جىلدار ارالىعىندا مينيسترلىككە ەرەكشە دارىن يەسى, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەڭ قيىن وقۋ ءبولىمى بولىپ سانالاتىن مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن العاش تامامداعان قازاق, وقۋ ءمينيسترى, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرەتىن قارا شاڭىراعى – قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن ون جىلدان اسا ۋاقىت بويى باسقارعان اتاقتى عالىم اسقار زاكارين باسشىلىق جاسادى.
اسقار اعا دا قايىرعالي بايعالي ۇلى سياقتى اكە-شەشە مەيىرىمى مەن قورعانىنان ەرتە ايىرىلىپ, عۇمىر بويى ءبىلىم جيناپ, ماڭداي تەرىن توگىپ, ءومىردىڭ قيىنشىلىقتارىنا مويىماي, تالاي اسۋلاردى العان قايسار مىنەزدى جان ەدى. ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, ەل الدىنداعى بورىشىن وتەپ, سول سۇراپىل جىلدارى بىلىكتى باسشى رەتىندە ءوزىن شىڭداپ, ءومىردىڭ تاۋقىمەتىنە بۇگىلمەيتىن ەرىك-جىگەردىڭ يەسى ەكەنىن دالەلدەدى.
1963-1966 جىلدار ارالىعىندا ءسىم باسشىسى اتى اڭىزعا اينالعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ پارتيزانى, جازۋشى, عالىم, ايگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, وقۋ ءمينيسترى ءادي ءشارىپوۆ بولدى. ءادي اعامىزدىڭ دا اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلىپ, 30-جىلدارداعى اشتىقتى باسىنان كەشىرگەنى بەلگىلى. وسىناۋ قيىن تاعدىر ءادي ءشارىپ ۇلىن كەلەشەككە دايىنداعان بولۋ كەرەك. ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭىندە مايداننىڭ العى شەبىندە – ۋكراينا مەن بەلارۋستە 3 جىلعا جۋىق پارتيزاندىق قوزعالىسقا باسشىلىق ەتكەنى ءمالىم. قيىن-قىستاۋ زامانعا قاراماستان, بار مۇمكىندىكتى قولدانىپ, ءبىلىمىن ءاردايىم جەتىلدىرەدى, سول ارقىلى مەملەكەتتىڭ جاۋاپتى قىزمەتتەرىنە تاعايىندالادى. ءادي ءشارىپ ۇلىنىڭ ەسىمى ايگىلى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق بيبليوگرافيالىق ورتالىعى شىعاراتىن «الەمنىڭ الىپ تۇلعالارى» اتتى جيناعىنا ەنگەن.
1966 جىلى مينيسترلىكتىڭ باسشىلىعىنا بالجان بولتىرىكوۆا تاعايىندالىپ, بەس جىل بويى ءساتتى قىزمەت اتقاردى. ول الەمدەگى العاشقى ايەل سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جوعارى مىنبەرىنە كوتەرىلگەن العاشقى قازاق قىزى رەتىندە تاريحقا ەندى.
كسرو-نىڭ اتاقتى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اندرەي گرومىكو بالجان بولتىرىكقىزىن ەرەكشە سىيلايتىن جانە ۇنەمى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى وتىرىستارىنا ەرتىپ بارۋعا تىرىساتىن. زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا, بالجان بولتىرىكقىزى ناعىز مايتالمان ديپلومات, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءىسىنىڭ مامانى بولعان. مىسالعا, ول كسرو-عا جاعىمسىز بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندە جوعارعى كوميسسارى لاۋازىمىن ەنگىزگىسى كەلگەن باتىس ەلدەرىنىڭ ءىس-ارەكەتىن قولدايتىن ءبىر توپ ازيالىق مەملەكەت وكىلدەرىمەن جەكە كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ ويىن وزگەرتكەن. ناتيجەسىندە, اتالعان باستاما قولداۋ تاپپاي, بىرنەشە رەت كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ قالىپ وتىرعان.
1973 جىلى قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءوز الدىنا جەكە مينيسترلىك رەتىندە قالىپتاستى, ۆەدومستۆو قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ونىڭ باسشىسى رەتىندە ماسكەۋدەن ديپلوماتيانىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن ازاماتتى الدىرتۋ يدەياسى بولعان. الايدا, مينيستر بولىپ سول كەزدە الماتىدا ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى مالىك فازىلوۆ تاعايىندالدى.
كەزىندە تولەگەن تاجىباەۆ اعامىز ونى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە شاقىرىپ, ءوزىنىڭ قحر-دىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالى رايونىمەن ورناتقان قاتىناستارى جوعارى باعالانىپ, ول كسرو-نىڭ ۆەتنامداعى ەلشىلىگىنە قىزمەتكە تاعايىندالۋى كەرەك بولاتىن. بىراق تاعدىر باسقاشا جازىپ, ناتيجەسىندە مالىك اعا 1976 جىلى كسرو-نىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى رەتىندە مالي جانە ماروككوعا تاعايىندالدى.
مالي مەن ماروككوداعى قىزمەتى بارىسىندا سول ەلدە تىركەلگەن ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ دۋايەنى بولىپ, وسى ەلدەر مەن كسرو اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە مادەني قاتىناستاردى نىعايتقانى ءۇشىن ءماليدىڭ ۇلتتىق وردەنى – «وفيتسەر» جانە الاۋي كورول اۋلەتىنىڭ 1-ءشى دارەجەلى «ۇلكەن لەنتا» ماراپاتتارىنا يە بولدى. بۇل كىسى ديپلوماتيا سالاسىندا كسرو-نىڭ قازاقتان شىققان العاشقى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى لاۋازىمىنا قول جەتكىزدى. ونىڭ وسىنداي تۇلعا ەكەندىگىن وسى جەردە ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.
1976-1981 جىلدار ارالىعىندا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىن اتاقتى عالىم, مادەنيەت ءمينيسترى ءمۇسلىم بازارباەۆ باسقاردى. جاستايىنان بىلىمگە قۇشتار ءمۇسلىم بازارباي ۇلى 28 جاسىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, 34 جاسىندا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى جانىنان اشىلعان ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالدى. ادەبيەت سالاسىندا كوپتەگەن حالىقارالىق سيمپوزيۋمدار ۇيىمداستىرىپ, دانيا, يندونەزيا, گفر, شۆەتسيا جانە باسقا ەلدەردە عىلىمي باياندامالارمەن ءسوز سويلەپ, الەمدى ەلىمىزدىڭ باي مادەني مۇراسى, تاريحى, ادەبيەتىمەن تانىستىرۋعا ۇلەسىن قوستى.
1981 جىلى مينيسترلىكتىڭ تىزگىنىن بولاشاق تاۋەلسىز ەلدىڭ ديپلوماتياسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستار ازاماتى, ءىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ميحايل ەسەناليەۆ ۇستادى. بىلىكتى ازامات كەلە سالا ۆەدومستۆونى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ, ساپالى كادرلار تارتۋ, جالپى, مينيسترلىكتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ىسىنە بەل شەشە كىرىستى. ول بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءسىم جۇيەسىندە ابىرويمەن قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن تالاي ديپلوماتتارعا ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ ءسىم باسشىلارىن تاربيەلەدى.
1989-1991 جىلدار ارالىعىندا ءسىم باسشىلىعىنا حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن قىزمەت ەتۋ جاعىنان مول ءتاجىريبەسى بار, كەيىننەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇڭعىش تۇراقتى وكىلى بولعان اقمارال ارىستانبەكوۆا تاعايىندالدى. ول وسى لاۋازىمعا تاعايىندالماس بۇرىن قازاق شەتەل مەملەكەتتەرىمەن مادەني بايلانىس جانە دوستىق قوعامى تورالقاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانە ءتورايىمى قىزمەتتەرىن ۇزاق جىلدار ابىرويمەن اتقارىپ, وسى سالادا ۇلكەن تاجىريبە جيناقتادى. سول تاجىريبەسىن ەلىمىزدىڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن قاتىناس اياسىن كەڭەيتۋگە بارىنشا قولدانىپ, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى.
ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىندەگى تۇلعالار تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا ەسىمىزگە الدىمەن 30-جىلدارداعى قازاقتىڭ تۇڭعىش ديپلوماتى, كەڭەس وداعىنىڭ ساۋد ارابياسىنداعى العاشقى ەلشىسى ءنازىر تورەقۇلوۆ تۇسەدى...
اتاپ وتكەنىمدەي, جوعارىدا كورسەتىلگەن حالقىمىزدىڭ دارا تۇلعالارى تۋرالى توم-توم شىعارمالار جازۋعا بولادى, الايدا, ماقسات ديپلوماتيالىق ءداستۇر ساباقتاستىعىن ايعاقتاۋ, ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاققا ونەگە كورسەتۋ, ۇلى تۇلعالارعا جانە تاريحقا تاعزىم ەتۋ.
ەگەمەندىكتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ دەربەس سىرتقى ساياساتى, ديپلوماتيالىق قىزمەتى, ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى, ساياسي تۇراقتىلىعى قالىپتاسىپ, الەمنىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەسى تەڭ قاتىناستار ورناتىلدى. ەلىمىزبەن بىرگە ديپلوماتيالىق قىزمەتىمىز دە دامىپ كەلەدى. بۇگىندە قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ جەكە كاسىبي مەرەكەسى ءار جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە اتالىپ وتەدى.
جالپى العاندا, قازاقستان سىرتقى ساياساتتا تاريحي ولشەممەن الىپ قاراعاندا, 20 جىلداي قىسقا مەرزىمدە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ سەنىمدى, جاۋاپتى, بەلسەندى جانە بەدەلدى مۇشەسىنە اينالدى. ارينە, بۇل – ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن ايقىندايتىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەن باسشىلىعى, ستراتەگيالىق پايىمداۋىنىڭ ناتيجەسى.
ەلباسىنىڭ سىرتقى ءىستەر مينيسترلىگىنە وتاندىق ديپلوماتيانىڭ ەكونوميكالىق باعىتىن كۇشەيتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. ونى ورىنداۋ ءۇشىن ۆەدومستۆودا بارلىق جاعدايلار – جوعارى بىلىكتى ماماندار, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتار, ناقتى جۇمىس جوسپارى بار. ءسىم 2050 ستراتەگياسىن ورىنداۋ ماقساتىندا 2020 جىلعا ارنالعان سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىن قابىلدادى. ول – سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ وزىندىك جول كارتاسى, ستراتەگيانىڭ كوزدەگەن مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىراتىن ورتا مەرزىمدى جوسپار.
تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ديپلوماتيالىق
قىزمەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.