قازىرگى ءبىزدىڭ قاتارىمىزداعىلار تاۋەلسىز ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن وزدەرىمىزدىڭ جەكە ومىرىمىزدەن دە گورى كوبىرەك ويلايتىن جاعدايدامىز. كەشەگى وزدەرىمىز ءىنى بولىپ جانىندا جۇرگەن, ۇلگىسىن, تاربيەسىن كورگەن مۇحاڭدار مەن سابەڭدەردىڭ, قوس عابەڭ – عابيت پەن عابيدەننىڭ, قازاقستان عىلىمىنىڭ قاراشاڭىراعىن كوتەرىپ, وركەندى ەلدىڭ, ءورىستى جۇرتتىڭ قاتارىنا قازاق قاۋىمىن قوسۋعا بارلىق كۇش-قايراتىن جۇمساپ وتكەن قانىش ساتباەۆتىڭ, عىلىمنىڭ ءار سالاسىنداعى ونىڭ ش.شوكين, ءا.مارعۇلان, ق.جۇماليەۆ, ا.جۇبانوۆ, ءا.بەكتۇروۆ, م.سيلچەنكو, ءى.كەڭەسباەۆ, ە.ىسمايىلوۆ, س.تولىبەكوۆ, م.تيحوۆ, م.قاراتاەۆ, ن.بازانوۆا, ف.مۇحامبەتقاليەۆ, و.جاۋتىكوۆ سىندى ونداعان ءىزباسار ارىپتەستەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ونەگەلى ومىرلەرى كوز الدىمىزدا. ولار ەلىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرەر, حالقىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەر شارۋالاردىڭ جولىندا, نەگىزىنەن العاندا پەندەلىك دەگەندى بىلمەيتىن. سولاردىڭ جاقسى ونەگەسى تەك ماعان عانا ەمەس, مەنىڭ زەينوللا, زاكي, نىعمەت, ءشامشيابانۋ, راحمانقۇل, ايقىن, ءمۇسىلىم, تۇرسىنبەك, ءانۋار, مىرزابەك, ءابدىلحاميت سەكىلدى ادەبيەت اتتى قاستەرلى شارۋانىڭ, ونىڭ ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ىستىق-سۋىعىن باستان وتكەرىپ كەلگەن قۇربى-قۇرداستارىما دا ۇلگى ەدى. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋماعىندا ەلۋگە تاياۋ ادەبيەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى مەن ءجۇزدىڭ ۇستىندە عىلىم كانديداتتارى بار دەپ ەسەپتەسەك, سولاردىڭ قاي-قايسىسى الگىندە ايتىلعان مەنىڭ قاتارلاستارىم مەن سولاردىڭ شاكىرتتەرىنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن عىلىمي ەڭبەكتەرىن قورعاعاندار. ءبىز سولاردىڭ بارلىعىنىڭ دا قورعاعان تاقىرىپتارىنىڭ جالپى باعىت-باعدارىن عانا ەمەس, قاي-قايسىسىنىڭ قانداي سالا بويىنشا قانشالىقتى دارەجەدەگى مامان ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. ولاردىڭ ىشىنەن مەن جۇمات تىلەپوۆتىڭ عىلىمي شىعارماشىلىق جولىنا ارنايى توقتالعىم كەلەدى.
جۇمات تىلەپوۆ – ادەبيەتتانۋ عىلىمى سالاسىنداعى عالىمدار ورتاسىندا باسى سىيلى, ابىرويلى ازامات. ول 300-دەن استام عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتىڭ اۆتورى. ونىڭ 10-ى عىلىمي مونوگرافيا مەن وقۋ قۇرالى. بۇل – ج.تىلەپوۆتىڭ جارىققا شىققان ەڭبەكتەرىنىڭ جالپى سانى تۋرالى مالىمەت. ال ونىڭ عىلىم ادامى رەتىندە سىيلى بولۋىنىڭ باستى سەبەبى, وسى ەڭبەكتەردىڭ الىپ وتىرعان ماسەلەلەرىنىڭ بارىنشا وزەكتى, مەيلىنشە كوكەيكەستى پروبلەمالارعا ارنالعاندىعىندا بولاتىن.
ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا تاريحيلىق دەپ اتالاتىن ەرەكشە ەڭبەككەرلىكتى قاجەت ەتەتىن كەلەلى پروبلەمالىق تاقىرىپ بار. ونىڭ ءوزى ناقتىلى (كونكرەتنىي) جانە جالپى (وبوبششەننىي) تاريحيلىق دەپ ەكىگە بولىنەدى. جۇمات سونىڭ ناقتىلى نەمەسە ناقتى تاريحيلىق دەپ اتالاتىن سالاسىنىڭ بىردەن-ءبىر بىرەگەي مامانى. ال بۇل ماسەلەنى قولعا العان عىلىم ادامى تۇتاستاي العاندا بۇكىل ءبىر كەزەڭدىك ادەبي پروتسەستىڭ نەمەسە ادەبيەت قايراتكەرلەرى شىعارمالارىنداعى تاريحي وقيعانىڭ جاي-كۇيىن قولعا ۇستاتقانداي تاريحي ناقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەۋى ءتيىس.
كەشەگى كەڭىستىك كەزەڭدە مۇنداي ماسەلەلەردى زەرتتەيتىن ادامنىڭ تەك ادەبيەتتى, تەك تاريحتى وتە جاقسى ءبىلىپ قانا قويماي, گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسىنداعىلاردىڭ ءار ءسوزىن دۇربىمەن قاراپ وتىرعان تسەنزۋرا مەن يدەولوگيالىق باسشى ورىنداردىڭ قاتال قاداعالاۋىندا بولاتىندىعى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى بولاتىن. ج.تىلەپوۆ سول زاماندا, 1987 جىلى «XVIII-XIX عاسىرلارداعى قازاق پوەزياسىنىڭ پروبلەمالارى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ارادا ون جىل وتكەندە «ءXىV-حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحيلىعى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. العاشقى جۇمىسىنىڭ جەتەكشىلەرى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار ءانۋار دەربىسالين مەن ءشامشيابانۋ ساتباەۆا بولاتىن. دوكتورلىق ەڭبەگىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى ءشامشيابانۋ ساتباەۆا ەدى. عىلىمي جۇمىستىڭ جەتەكشىلەرى مەن كەڭەسشىسى كورنەكتى عالىمدار ەكەنى بەلگىلى. بىراق تاقىرىپ وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق ەمەس-ءتى. العاشقى ديسسەرتاتسياسىنا ىزدەنۋشى ون جىل ۋاقىت جىبەردى. كەيىنگىسىنە ون جىل. بۇل – سىرت قاراعاندا تاڭداناتىنداي ەشتەڭەسى جوق سياقتى بولعانمەن, شىندىعىندا, اتالمىش ديسسەرتاتسيانىڭ وتە كۇردەلى ماسەلەگە بارعاندىعىن كورسەتەتىن جاي. عالىم مۇندا تۇڭعىش رەت سىپىرا جىراۋدىڭ, اسان قايعىنىڭ, قىدان تايشىنىڭ, دوسپامبەتتىڭ, جيەمبەت پەن مارعاسقا, بۇقار, ۇمبەتەي, تىپتەن بەرتىندەگى قوبىلان, ابىل, ەسەت, تۇبەك, ماحامبەت, شەرنياز, ت. ت. شىعارمالارىنداعى دەرەكتەردى سوناۋ ءXىV عاسىردان بەرگى حاتقا تۇسكەن عالىمدار, جيھانكەزدەر جازبالارىمەن, رەسمي قۇجاتتارمەن سالىستىرا وتىرىپ جىراۋلار مەن اقىنداردىڭ قاي عاسىردىڭ, قاي جىلدارىندا ءومىر سۇرگەن اۆتورلار ەكەنىن دالەلدەيدى. جانە سونىڭ بارلىعىندا دا ورىس تىلىندەگى تاريحشىلار ەڭبەكتەرىمەن عانا شەكتەلمەي, ءوزىمىزدىڭ ش.ءۋاليحانوۆ, م.ج.كوپەەۆ, م.اۋەزوۆ, ق.ساتباەۆ, س.سەيفۋللين, شاكارىم, س.مۇقانوۆ, م.تىنىشباەۆ, ءا.مارعۇلان, م.ماعاۋين, ت. ت. وسى تاراپقا قالام تارتقان ادامداردىڭ كوزقاراستارىن سىنالاپ كىرگىزىپ, نازاردا ۇستاپ وتىرادى. ونىڭ «قازاق پوەزياسىنىڭ تاريحيلىعى», «ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ەرلەر جىرى», «تاريح جانە ادەبيەت: ءXىV-حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحيلىعى (2001, 2013 (ەكىنشى باسىلىمى), «تانىم مەن تاعىلىم», «ەل مۇددەسى – ەرلەر ەنشىسى», «XIV-XVIII عاسىرلارداعى قازاق حالقىنىڭ تاريحى ءھام جىراۋلار مۇراسى», «قازاق حالقىنىڭ حاندىق ءداۋىر ادەبيەتى» سىندى ءوز اتىمەن شىققان كىتاپتارى مەن ۇجىمدىق مونوگرافيالارعا ەنگەن زەرتتەۋلەرىنە ءتان باستى ەرەكشەلىك – قازاق حالقىنىڭ قاي داۋىردەن بەرى قاراي تاريح ارەناسىنا بەلگىلى ەكەندىگىن, سونداي-اق, كورنەكتى شىعارماشىلىق تۇلعالارى مەن ماشھۇرلىگىن دالەلدەۋ دەپ بىلگەن ءجون. شىن مانىسىندە, ول ءبىر كەزدە م. ماعاۋين قولعا العان حاندىق ءداۋىر ادەبيەتىن ءداۋىر جاعىنان كەڭەيتە وتىرىپ كەڭىنەن زەرتتەپ شىققان. بۇل تۇرعىدا ونىڭ XIV-حح عاسىر باسىنداعى ادەبيەتتى ناقتىلى تاريحيلىق بويىنشا تەرەڭدەي زەرتتەگەن العاشقى عالىم بولىپ سانالاتىندىعى دا سوندىقتان.
ول – م. اۋەزوۆتىڭ ادەبيەت تاريحىنداعى زەرتتەۋشىلىك ورنىن, ماناستانۋ عىلىمىنداعى ەرلىككە بەرگىسىز ەرەن ەڭبەگىن جازسىن, بولماسا ق.ساتباەۆتىڭ «ەر ەدىگە» جىرى تۋرالى زەرتتەۋىن باجايلاي وتىرىپ, سوناۋ XIV عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگى مەن XV عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىنا بارلاۋ جاساسىن نەمەسە بەرىدەگى كوتەش, شال اقىن, قاشاعان, نارمانبەت, ءيمانجۇسىپ, ءوزىنىڭ ۇستازدارى ءشامشيابانۋ ساتباەۆا, ءانۋار دەربىسالين, زەينوللا قابدولوۆ, زاكي احمەتوۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, قابيبوللا سىديىقوۆ تۋرالى عىلىمي وچەركتەر جازسىن, سولاردىڭ بارلىعىندا دا ونىڭ ازاماتتىق, عالىمدىق بەينەسى ايقىن كورىنەدى.
ج.تىلەپوۆ – عالىمدىعىنىڭ ۇستىنە ولەڭ ولكەسىندە وزىندىك ءورنەگى بار اقىن دا; ونىڭ بيىلعى جىلى جارىق كورگەن «تاڭعى تىلەك» اتتى ولەڭدەر جيناعىن وقىعان كوزى قاراقتى ادام ونداعى سىپىرا جىراۋ مەن اسان قايعىدان باستاپ كەيىنگى باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەلىپ ۇلاسقان ءبىرسىپىرا تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ پوەزياداعى جان سۇيسىندىرەر بەينەلەرىن كورىپ ريزا بولارى انىق. جۇمات مۇندا دا نەگىزگى ءسوزىن ەلدىك ءۇشىن كۇرەسكەن ەرەن تۇلعالارىمىزعا ارنايدى. اۆتور ءوزىنىڭ «ءسوز باسى» دەيتىن تۋىندىسىندا «وقىرمانىم, تىڭدارمانىم, مۇڭداسىم, اعا ۇرپاق... جانە ءوزىمنىڭ قۇرداسىم. زامان جۇگىن ءبىز كوتەردىك. شىن با؟ شىن!.. سونى, بىراق, جوندەپ ايتۋ – شىنعا سىن», – دەيدى. دۇنيەدە شىندىقتىڭ بەتىنە مۇنار تۇسىرمەي سويلەۋ قاي كەزدە دە وڭاي بولماعان. بىراق, وبالى نە كەرەك, جۇمات ءوزىنىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعىندا بولسىن, كوركەم تۋىندىسىندا بولسىن, سول تالاپتان كورىنۋگە تىرىسىپ باققان. ونىڭ ويىندا بار ۋاقىتتا دا قازاق ەلىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگىسى جانە كەلەشەگى. سوندىقتان دا, ول «تۇجىرىم ءسوز» دەيتىن جىرىندا «قۇپياسى قات-قات وزگەرىپ جاتقان تىرشىلىك, بىرەۋلەر شات بوپ, بىرەۋلەر كەلەدى كۇرسىنىپ; قۋانىش پەن قايعى بالالاپ بىتپەس جالعاندا, قازاقتاي ەلگە ەڭ كەرەگى – اۋىزبىرشىلىك» دەپ تولعانادى.
حالقىنىڭ وتكەندەگى ورەن تۇلعالارىن ءتىرىلتىپ, بۇگىنگى ەل بىرلىگىن ويلايتىن ازاماتقا ءورىسىڭ كەڭىپ, عىلىمداعى قادامدارىڭ ءساتتى بولسىن دەپ اعالىق تىلەك ايتقىم كەلەدى.
سەرىك قيراباەۆ,
اكادەميك.