اشىق ساباق

وعان «لەزگينكا» ءبيى ارقاۋ بولدى

لەزگينكا – تاۋ حالىق­تارى­نىڭ تاباندى كۇش-جىگە­رىن كورسەتەتىن وتكىر بي. قانى قىزۋ كاۆكازدىقتاردىڭ ۇلت­تىق نىشانىنا اينالعان ونەردىڭ ءورىسى بۇگىندە كەڭەيىپ, بۇكىل الەم بولماسا دا, جالپاق جۇرت لەزگينكا دەسە جەلكىلدەي جونەلەتىن ادەت تاپقان. ما­حاب­بات پەن ەرلىكتىڭ بيىنە اي­نالعان لەزگينكاعا ەلىمىزدە دە قىزىعۋشىلىق تانىتۋشىلار كوپ. وسكەمەندەگى وبلىستىق دوس­تىق ۇيىندە «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن اشىق ساباقتا لەزگينكا ءبيى بويىنشا بايقاۋ ءوتتى. التى جۇپ قاتىسقان بايقاۋدا جاس بيشىلەر ساحنانىڭ ءسانىن كەلتىرىپ, ءوزارا شەبەرلىك سىناستى. جەڭىمپاز بيشىلەر باعالى سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى. چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى تاتيانا كاگەرمانوۆا اتالعان ءبيدىڭ تاريحىنان قىزىقتى مىسالدار ايتا كەلە, كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا كاۆكازدىق ەر-ازاماتتار لەزگينكانى شەشۋشى ۇرىسقا اتتانار الدىندا بيلەگەنىن جەتكىزدى. كوبىنەسە جىگىتتەر بيلەگەندىكتەن, بۇل ادام بويىنداعى قۋاتتىڭ, باتىلدىقتىڭ, جۇرەكتىلىكتىڭ جارشىسىنا ارنالعان ونەر ىسپەتتى اسەر قالدىرادى. دەگەنمەن, قا­زىر­گى كەزدە ءبيدىڭ جىگىتتەرمەن بىرگە قىزدارعا ارنالعان زاماناۋي ءتۇرى دە دامىتىلعان ەكەن. كونە اڭىز-ءاپسانالار بويىنشا, مىڭداعان جىلدار بۇرىن اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار حاس سۇلۋدى كورگەن ينگۋش بوزبالاسى ەسىنەن ايىرىلا عاشىق بولىپ, ساز ىرعاعىمەن قوزعالعانداي الگى ارۋعا جاقىنداي بەرەدى. سەزىمىن سارت-سۇرت ەتكەن قيمىلىمەن اڭداتىپ, شەڭبەر جاساي وتىرىپ, سۇلۋدى اينالا قوزعالادى. قىزدىڭ الدىنا كەلىپ تىزەرلەپ, انتەك باسىن كوتەرگەندە وسى بي دۇنيەگە كەلگەن دەسەدى. ارينە, ءبيدىڭ شىعۋ تاريحىنا قاتىستى اڭىز بۇل عانا ەمەس. شىعىس وڭىرىندە كاۆكازدىق حالىق وكىلدەرى بارشىلىق. ونىڭ ىشىندە وبلىستا ءبىر جارىم مىڭعا جۋىق چەشەن-ينگۋش ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۇرادى. باسىم بولىگى – ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى وسى وڭىرگە دەپورتاتسيالانعان, اۋىرتپالىقتى جەرگىلىكتى جۇرت­پەن بىرگە كوتەرگەن بۋىننىڭ ۇرپاقتارى. بۇگىندە تاۋەلسىز قا­زاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان بۇل ۇلىستاردىڭ ۇلتتىق تاريحى مەن تامىرىنان اجىراماۋعا وڭىردە بارلىق جاعداي جاسالعان. ولار دوستىق ۇيىندە چەشەندەر مەن ينگۋشتەردىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرىپتارى تۋرالى ءتۇر­لى تالىمدىك ساباقتار, سەمينارلار, بايقاۋلار وتكىزىپ تۇرادى. ءوس­كەلەڭ ۇرپاققا مەملەكەتتىك تىلمەن بىرگە انا تىلدەرىن وقىتادى. ۇلت تاريحىمەن سۋسىنداتادى. اتالعان ەتنومادەني بىرلەستىك جەتەكشىسى ت.كاگەرمانوۆانىڭ اي­تۋىنشا, چەشەن-ينگۋش ور­تا­لىعىنىڭ مۇشەلەرى ەلى­مىز­دەگى, وبلىستاعى جانە قالاداعى مادەني ءىس-شارالارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسادى. اسىرەسە, مەك­تەپتەر, اسكەري بولىمدەر, مەم­لە­­كەتتىك مەكەمەلەر كوپتەگەن مەرەكەلىك شارالارعا شاقىرىپ, «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش شى­عار­ماشىلىق ۇجىمىنىڭ ونەرىن تاماشالاعاندى ۇناتادى ەكەن. ايتا كەتكەن ءلازىم, وبلىستا شەشەن-ينگۋش ەتنومادەني قوعامى 1991 جىلى قۇرىلعان بولاتىن. اتالعان ورتالىققا 2001 جىلدان بەرى ت.كاگەرمانوۆا جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەدى. دوستىق ۇيىندە وتكەن اشىق ساباققا 200-گە جۋىق كورەرمەن قاتىسىپ, «ۆايناح» ۇلتتىق ان­سامبلىنىڭ ونەرپازدارى دايارلاعان كەشكە كۋا بولدى. اتالعان ۇجىم­نىڭ ۆوكالدىق توبى تۋعان جەر تاقىرىبىنداعى پاتريوتتىق ءان­دەردى قازاق تىلىندە شىرقادى. سونداي-اق, چەشەندەردىڭ  «نوحچيك كانت» («چەشەن جىگىتى»), «نيتسك بەلار» («ەگەر كۇش-قۋات بولسا»), «دۋك­حا ۆاحا حو» («ۇزاق ءومىر ءسۇر») سىندى تانىمال اندەرىن ورىن­دادى. تاۋ حالقىنىڭ اسقاباق قو­سىل­عان سۇيىكتى «حينگالش» نا­نى سياق­تى ۇلتتىق اس ءتۇر­لەرىن ازىرلەۋدەن باي­قاۋ ۇيىمداستىرىلىپ, تۇر­مىستىق جابدىقتار مەن قول­ونەر تۋىندىلارى قويىلعان كور­مە كەلۋشىلەردىڭ نازارىن اۋداردى. «ۆايناح» ءانسامبلىنىڭ كور­كەمدىك جەتەكشىسى نايليا گا­نەە­ۆانىڭ ايتۋىنشا, چەشەن-ينگۋشتارمەن بىرگە قازاقتىڭ دا ۇلتتىق ونەرىن ناسيحاتتايتىن انسامبل مۇشەلەرى گاسترولدىك ساپارعا ءجيى شاقىرتۋ الادى. ولار جۋىردا عانا تالدىقورعان مەن ءۇشارال قالالارىنان ورال­عان ەكەن. قازىرگى كەزدە انسامبل قۇ­رامىندا وسكەمەن قالا­سى بويىنشا 40 ادام ونەر كور­سەتەدى. – بۇگىنگى تاڭدا ۇجىمىمىزعا جاڭا مۇشەلەر تارتۋ ءۇشىن ىرىكتەۋ سىندارىن وتكىزىپ جاتىرمىز. جالپى,  لەزگينكا ءبيىن ۇيرەنگىسى كەلەتىندەر وتە كوپ. ءبىزدىڭ ءداس­تۇ­رىمىزدە بالالاردى ءۇش جارىم جاستان باستاپ لەزگينكا بيلەۋگە ۇيرەتەدى, – دەدى ن.گانەەۆا. ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ بەل­سەندىلەرىن ماراپاتتاعان ت.كا­گەر­مانوۆا ءساۋىر ايىندا استا­نادا وتەتىن قازاقستان حالقى اس­سامبلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسيا­سىنا قىزۋ دايىندىق جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». شىعىس قازاقستان وبلىسى.