سوڭعى جىلدارى قازاقستان اسكەرىنىڭ قۋاتى ارتىپ, كۇشى نىعايدى. بۇعان تالاس جوق, ويتكەنى, ولار قارجىدان تارشىلىق كورىپ جاتقان جوق. ءتىپتى, ءۇش جىلدىق بيۋدجەت جيىنتىعى ءبىر تريلليون تەڭگەگە جاقىندادى. وسىلايشا, مەملەكەت قارۋلى كۇشتەر مەن اسكەري قىزمەتشىلەر ءۇشىن بارلىعىن جاساۋدا. ماسەلەن, تەك وتكەن جىلى عانا 7 مىڭعا جۋىق اسكەري قىزمەتشى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلدى, 5430 ادامعا تۇرعىن ءۇي جالداۋعا وتەماقى تولەندى. قارۋلى كۇشتەر وفيتسەرى ايلىق جالاقىسىنىڭ ورتاشا مولشەرى – 170 مىڭ تەڭگە. اسكەري قىزمەتشىلەردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ ەل ازاماتتارىنىڭ بارلىق ساناتى اراسىندا ەڭ جوعارى دەڭگەيدە. مۇنداي قامقورلىققا جاۋاپ رەتىندە قازاقستان حالقى ارميامىزدان – جوعارى جاۋىنگەرلىك دايىندىق, ال اسكەري قىزمەتشىلەردەن – كىرشىكسىز تازالىق كۇتۋگە قۇقىلى ەكەنى وتە ورىندى. دەگەنمەن, جاسىراتىنى جوق, اسكەري سالادا كەمشىلىكتەر دە, كەمىستىكتەر دە جوق ەمەس. وسى ورايدا, ءبىز مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الاتىن, زاڭدىلىقتىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قاداعالايتىن ەلىمىزدىڭ باس اسكەري پروكۋرورى ەرعالي مەرزادينوۆكە جولىعىپ, اسكەردەگى جاعدايدى قۇزىرلى ورگاننىڭ ۇدايى نازاردا ۇستاۋى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ەرعالي سەرىكباي ۇلى, قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستىمىزدەگى جىلى وسى ۆەدومستۆودا وتكەن جەدەل-ستراتەگيالىق كەڭەستە: «مەملەكەت باسشىسى جانە جوعارعى باس قولباسشى رەتىندە مەنى جانە ەلىمىزدىڭ بارشا ازاماتىن قورعانىس ۆەدومستۆوسىندا ورىن العان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ پايدا بولۋ جايتتارى قاتتى الاڭداتادى. قازاقستان قوعامى مۇنى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي تونگەن قاتەر رەتىندە قابىلدايدى. قارۋلى كۇشتەردە مۇنداي نارسە مۇلدە بولماۋعا ءتيىس. ارمياعا ءبولىنىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ قاراجاتى تەك قانا ماقساتقا ساي پايدالانىلۋى قاجەت. ونداي جايتتار بۇدان كەيىن قايتالانباس ءۇشىن ءتيىستى شارالاردى قابىلداعان ءجون», دەدى. بۇل ورايدا, ياعني اتالعان سالادا زاڭداردىڭ بۇزىلماۋىن, تيىسىنشە ورىندالۋىن, ساقتالۋىن قاداعالايتىن قۇزىرلى ورگان باسشىسى رەتىندە نە ايتا الاسىز؟
– ەسەپتى كەزەڭدە اسكەري پروكۋرورلاردىڭ كۇش-جىگەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن جانە باس پروكۋراتۋرانىڭ القا ءماجىلىسى شەشىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالدى. سوڭعى ەكى جىلدا ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدى ورتالىقتاندىرىلعان جوسپارلاۋ قاعيداسىمەن ۇيىمداستىرعانبىز. بۇل بىزگە قارۋلى كۇشتەردەگى زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبى دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىن ءبىراز پروبلەمالاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ولاردى اسكەري ۆەدومستۆو باسشىلارىمەن بىرلەسە شەشۋدىڭ جولىن كورسەتتى. وسى رەتتە, ءبىزدىڭ بۇل جۇمىسىمىز تۇرعىنداردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ مەن قازاقستان اسكەرىنىڭ جاعىمدى بەينەسىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى ۇيىمداستىرىلۋدا. بۇل جۇمىسقا بارلىق وكىلەتتى ورگاندار, قوعامدىق ۇيىمدار جۇمىلدىرىلعان.
– ايتىپ وتىرعانىڭىزدىڭ ءبارى ورىندى, بىراق اسكەردەگى سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىنە قاراي ويىسساڭىز؟
– ءيا, جاسىراتىنى جوق, ءاسكەردەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ اۋقىمى ەلەۋلى, ونىمەن كۇرەستە ەڭ قاتاڭ شارالار قولدانىلۋدا. سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر تۋرالى قوعامدى تۇراقتى تۇردە حاباردار ەتىپ وتىرامىز. ماسەلەن, وتكەن جىلى ميلليونداعان پارا الۋ جانە بيۋدجەت قارجىسىن ميللياردتاپ جىمقىرۋمەن بايلانىستى گەنەرالدار يلياسوۆ, اسەنوۆ, بولدەشوۆ جانە تاعى باسقالار باسقارعان قىلمىستىق توپتار اشكەرەلەنىپ, بيلىكتەرىن تەرىس پايدالانعاندارى ءۇشىن سوتتالدى.
الدىن الا تەرگەۋ مەن پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەردىڭ ءناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, بۇل زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا ورىن العان. سول سەبەپتى, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سەبەپتەرىن جويۋعا باعىتتالعان پروفيلاكتيكالىق شارالاردى جۇرگىزە وتىرىپ, ءبىز اسكەري ۆەدومستۆو باسشىلارىنان قارجىلىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ مەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ اشىق جۇرگىزىلۋىن, مەملەكەت قاراجاتىن ماقساتقا ساي جانە ءتيىمدى پايدالانۋىن تالاپ ەتۋدەمىز.
– سوندا بۇل سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى قانداي بولىپ تۇر؟ سونى اشىپ ايتساڭىز جانە ونى تومەندەتۋ دە كومانديرلەردىڭ ءرولى قانداي؟
– ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز بويىنشا قازىرگى كەزدە قورعانىس مينيسترلىگىندە اسكەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتىلۋىنە جاۋاپتى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇرىلۋى ماسەلەسى قارالۋدا. بۇنىڭ اسكەردەگى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ ءتومەندەۋىنە ءسوزسىز اسەر ەتەتىندىگىنە سەنىمدىمىز, ال كومانديرلەردىڭ جۇمىسى تەك جاۋىنگەرلىك ازىرلىككە باعىتتالاتىن بولادى.
مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن قورعاۋعا قاتىستى ءبىز ەلەۋلى جۇمىس اتقاردىق, ەكونوميكالىق قاۋىپتىڭ ىقتيمال ايماقتارىن ايقىنداپ, كەلتىرىلگەن زالالدىڭ ورنىن تولتىرۋ جانە الدىن الۋ بويىنشا اسەرلى شارالاردى انىقتادىق. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارى بويىنشا ءبىز مەملەكەت كىرىسىنە 750 ميلليون تەڭگە ءوندىرىپ جانە 5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ساپاسىز قارۋ-جاراعىن اسكەرگە جەتكىزىلۋىنە جول بەرمەدىك. جەر قاتىناستارى زاڭدىلىعىنا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا ءاسكەري پروكۋرورلار 9 گەكتار قورعانىس جەرلەرىنىڭ مەملەكەتكە قايتارىلۋىنا قول جەتكىزدى. قىلمىستىق ىستەردىڭ تەرگەلۋى بارىسىندا پروتسەسسۋالدىق شىعىنداردى ءوندىرۋ بويىنشا جەتكىلىكتى تاجىريبە جيناقتاپ, جالپى ىستەردىڭ 70 پايىزىنان استامى بويىنشا شىعىندار ءوندىرىلدى.
– اسكەردەگى ءتارتىپتى نىعايتۋ جولىندا قوعامدىق ينستيتۋتتار جۇمىس ىستەي مە؟
– اسكەردەگى ءتارتىپتى نىعايتۋ جولىنداعى قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ۇلەسى زور. باس اسكەري پروكۋراتۋرانىڭ جانىنداعى زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەس تولىق كۇشىمەن ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتكەن. قوعامدىق كەڭەستى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اباي تاسبولاتوۆ باسقارادى. قازىرگى كەزدە اتالعان ورگاننىڭ ايماقتارداعى كوشپەلى وتىرىستارىن وتكىزۋ, شالعايداعى شەكارا بولىمشەلەرىنە تانىسۋ ساپارلارىنا شىعۋ كەڭىنەن قولعا الىنعان. بۇعان قوسا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ وتانسۇيگىشتىك تاربيەسىندە ءبىز قۇرعان جاس اسكەريلەر بىرلەستىكتەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق شتابىنىڭ اتقارىپ جاتقان ءرولى زور. اتالعان شتابتىڭ ۇسىنىسىمەن پرەزيدەنت جانىنداعى جاستار ساياساتى جونىندەگى كەڭەسپەن اسكەرگە شاقىرىلاتىن جاستارعا بايلانىستى بىرقاتار ماڭىزدى جوبالار جۇزەگە اسقان, سونىمەن قاتار وسى جىلدىڭ مامىرىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن اسكەري-پاتريوتتىق فورۋم وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– مۇنىڭ ءبارى دۇرىس قوي, دەگەنمەن, اسكەردەگى قىلمىستى الدىن الۋدىڭ جاي-كۇيىنە توقتالىپ وتسەڭىز؟
– ارينە, ءبىز زاڭ بۇزۋشىلىقتارمەن كۇرەس ماسەلەلەرىندە ەلباسىنىڭ تارتىپسىزدىككە شىدامدىلىق تانىتپاۋ قاعيداسىن ۇستانۋدامىز. قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستىڭ الدىن الۋدى باستى تالاپ ەتىپ قويدىق. وسى رەتتە ءبىز «تۇزەتۋدەن گورى ەسكەرتۋ جاقسى» دەگەن قاعيداتتى ۇستانامىز. بۇگىنگى كۇندە ءاربىر قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا ارنايى قىزمەتتىك تەكسەرۋلەر ءجۇرگىزىلەدى جانە ەسكەرتۋ, ياعني الدىن الۋ شارالارى قولدانىلادى. بۇل بىزگە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قازا بولۋىن 26 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە جول-كولىك وقيعالارىندا 15 پايىزعا, ال جاۋىنگەرلىك دايارلىقتى تومەندەتۋدى مۇلدەم جويۋعا قول جەتكىزدى. ءسويتىپ, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جاراقات الۋ فاكتىلەرىن 11 پايىزعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. الايدا, جاسىراتىنى جوق, سوڭعى ءۇش جىل بويى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ وقيعالارى سول دەڭگەيدە تۇر. وتكەن جىلدا مۇنداي وقيعانىڭ 25-ءى ورىن السا, ونىڭ 3-ەۋى عانا جارعىدان تىس قارىم-قاتىناستار ناتيجەسىندە بولعان. اتالعان فاكتىلەردىڭ بارلىعىنا تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ, كىنالىلەر جاۋاپقا تارتىلۋدا.
قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ءماسەلەلەرىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋعا ەنگىزىلگەن ىقپال ەتۋ اكتىلەرىن قامتۋ ءتاجىريبەسى ەلەۋلى ءرول اتقارۋدا. ءبىز تەرگەۋشىلەر ەنگىزگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتى جويۋ تۋرالى ۇسىنىستاردىڭ قارالۋىنىڭ 100 پايىزعا جۋىعىنا اسكەري پروكۋرورلاردىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتتىك. ولاردى قاراستىرۋ ناتيجەسىندە 880 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپتىلىققا تارتىلدى. قابىلدانعان شارالار قارۋلى كۇشتەردەگى قىلمىس دەڭگەيىنىڭ تۇراقتالۋىنا قول جەتكىزدى, ونىڭ سوڭعى ءتورت جىلداعى دەڭگەيى 600 قىلمىستىڭ و جاق, بۇ جاعىندا بولىپ تۇر. دەگەنمەن, وتكەن جىلدا اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار سانىنىڭ كوبەيۋى بايقالدى.
– ەندى شەكارا قىزمەتىنە بايلانىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسشىلىعى شەكارا قىزمەتىنىڭ دامۋىنا جانە مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋدى كۇشەيتۋگە باستى نازار اۋدارۋدا. ءبىرىنشى كەزەكتە كادرلىق قۇرامدى كۇشەيتۋ ماسەلەسى تۇر, شەكارالىق ساياساتتى جانە ايماقتارداعى ينفراسترۋكتۋرانى جەتىلدىرۋ بويىنشا ءتيىستى شارالار قولدانىلۋدا. ءالى دە بولسا اتىراۋ, باتىس قازاقستان, قىزىلوردا جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنداعى شەكارا زاستاۆالارىن سايكەستەندىرۋ ماسەلەلەرى شەشىلمەي تۇر. بايقوڭىر كەشەنىندەگى شەكارالىق باقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋ پروبلەمالارى تولىعىمەن شەشىمىن تاپپاعان.
– ال شەكاراداعى اقشا جيناۋ ماسەلەسىنە نە دەيسىز؟
– وكىنىشكە قاراي, مۇنداي فاكتىلەردەن تولىعىمەن ارىلعان جوقپىز. اتالعان پروبلەمامەن باسشىلىق قۇراممەن قوسا, ءتيىستى جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتتەرىمەن بىرلەسە شۇعىلدانۋدامىز. مىسالى, قازىرگى ۋاقىتتا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «قاپلانبەك» شەكارا باقىلاۋ ءبولىمشەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپقا قاتىستى قىلمىستىق ءىستى تەرگەۋ اياقتالدى. اتالعان توپ زاڭسىز كوشى-قون ارناسىن ۇيىمداستىرعان. وسىعان ۇقساس تاعى دا بىرنەشە قىلمىستىق ىستەر تەرگەلۋ بارىسىندا. تەرگەۋدىڭ ناتيجەسى تۋرالى مىندەتتى تۇردە جۇرتشىلىققا حابارلاناتىن بولادى.
– اسكەري پروكۋرورلاردىڭ حالىقارالىق وقۋ-جاتتىعۋلارعا قاتىسۋى قانداي دەڭگەيدە؟
– وتكەن جىلى ءبىز العاشقى رەت حالىقارالىق وقۋ-جاتتىعۋ بارىسىندا اسكەري كونتينگەنتتىڭ قىزمەتىنە قاداعالاۋدى رەتتەدىك. بەلورۋسسياداعى «ارەكەتتەستىك-2013» جانە رەسەيدەگى «مىزعىماس باۋىرلاستىق» سەكىلدى وقۋ-جاتتىعۋلارىنداعى ءوز اسكەرلەرىمىزدىڭ قىزمەتىنە قاداعالاۋ ۇيىمداستىرىلدى. بولاشاقتا اسكەري پروكۋرورلار بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالار شەڭبەرىندە دە قاداعالاۋدى جۇرگىزۋگە دايىن.
– دۇرىس ەكەن, ال كادرلار ماسەلەسى شە؟
– ەلباسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا زور وكىلەتتىلىك پەن قۇقىق يەلەنگەن شەندىلەر جوعارى كاسىبي دەڭگەيىمەن عانا ەمەس, ءمىنسىز مىنەز-قۇلقىمەن ەرەكشەلەنۋگە ءتيىس دەپ تاعى ءبىر رەت باسا كورسەتتى. ءبىز قاشاندا بولسا وسى قاعيداتتاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ اسكەري پروكۋراتۋرا ورگاندارىنداعى كادرلىق ساياساتتى جۇرگىزۋدەمىز. جەكە قۇراممەن جۇمىستىڭ ءداستۇرلى فورمالارىمەن قاتار, مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالدى كۇشەيتۋگە, قىزمەتكەرلەردىڭ اسكەري-تاكتيكالىق, ساپتىق جانە دەنە دايارلىقتارىنا كوپ نازار اۋدارامىز. قورعانىس مينيسترىمەن جانە ىشكى اسكەرلەردىڭ باس قولباسشىمەن كەلىسىلگەن قۇرلىق جانە ىشكى اسكەرلەردىڭ اسكەري ينستيتۋتتارىنىڭ بازالارىندا اسكەري پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىن وقىتۋ ءجۇرگىزىلۋدە.
تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى دە ءوز شەشىمىن تابۋدا. بۇگىنگى تاڭدا 45 اسكەري پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرى تۇرعىن ءۇيدى جالعا العانى ءۇشىن وتەماقى الادى. پروكۋراتۋرانىڭ بەدەلىن كوتەرۋ جانە پروكۋرورلىق كاسىپتى ناسيحاتتاۋ ماسەلەلەرىندە №71 ليتسەي-مەكتەبىمەن بىرلەسە العاشقى رەت «اسكەري پروكۋراتۋرا كادەتى» ارناۋلى سىنىبىن اشۋ تۋرالى جاڭا جوبا جۇزەگە اسۋدا. ءبىزدىڭ كادەتتەر سايكەسىنشە كيىم-كەشەكپەن, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارىمەن جانە قارۋدىڭ ماكەتتەرىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ولاردىڭ بەيىندى دايىندىقتارىمەن بىلىكتى پروكۋرورلىق قىزمەتكەرلەردەن قۇرالعان ارنايى توپ شۇعىلدانادى. اتالعان جوبا ويداعىداي ىسكە اساتىن بولسا ءبىز وسى سەكىلدى سىنىپتاردى باسقا دا ايماقتاردا اشامىز دەگەن ويدامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».