ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى اسان وماروۆپەن جۇرگىزگەن سۇحباتىمىزعا ءدىن قۇبىلىسى اياسىنداعى ماسەلەلەر ارقاۋ بولدى. بەلگىلى ابايتانۋشى زايىرلى قوعام, ءدىننىڭ ءۇش اسپەكتىسى, ءدىني تانىم جۇيەسى, ءدىني ءتالىم-تاربيە توڭىرەگىندە ءسوز قوزعايدى.
ءدىن مازمۇنى – يمان
– اسان اعا, اتا زاڭىمىزدا قازاقستان – زايىرلى مەملەكەت دەلىنگەن. قىسقاسى, ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەن. بىراق, ءدىننىڭ قوعامنان بولەك بولا الماسى انىق قوي. جالپى, زايىرلى قوعام, زايىرلىلىق دەگەنىمىز نە؟
– اۋەلى تاريحتىڭ تۇڭلىگىن تۇرە كەتەلىك. ءحVىى-عاسىردا باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە مەملەكەت شىركەۋدەن ىرگەسىن بولەكتەدى, ياعني مەملەكەتتىك بيلىك پەن ءدىن بيلىگى اجىراتىلدى. عىلىم مەن ونەردىڭ قارىشتاۋىنا جول اشقان, مىنە, وسى ءجايت. سونىمەن بىرگە, بۇگىنگى كۇنگى باتىس وركەنيەتىنىڭ رۋحاني قۇلدىراۋ سەبەبى دە ايتىلمىش ساياسي ۋاقيعاعا تىرەلەدى. قىسقاشا ايتقاندا, «زايىرلى مەملەكەت», «زايىرلى قوعام» تۇسىنىكتەرى وسىلاي پايدا بولعان.
– ەندى «زايىرلىلىق» ۇعىمىنا كەلەيىك. بۇگىنگى تاڭدا ونى ءدىن مەن قوعام اراسىن جالعاي الاتىن التىن كوپىر دەۋگە بولا ما؟
– بۇل ءوزى كۇردەلى دە نازىك ماسەلە. پىكىرلەر دە ەكىۇداي. كەيبىرەۋلەر زايىرلىلىقتان كەشەگى كەڭەستىك داۋىردەگى اتەيستىك قوعام ۇستانىمىن كورگىسى كەلەدى.
– ولاي بولسا, ماسەلەنى ناقتىلاي تۇسسەڭىز.
– ءدىننىڭ مىناداي ءۇش اسپەكتىسى بار: مازمۇنى, فورماسى جانە ءومىر ءسۇرۋ فورماسى. بۇلاردىڭ شەڭبەرى, اتقاراتىن ءرولى ءارتۇرلى. جەكە-جەكە توقتالايىن. ءدىن مازمۇنى – يمان. ماقساتى – پەندەنىڭ مىنەزىن تۇزەۋ, قوعامدا ار-ۇجدان ءدانىن سەبۋ. ءدىن مازمۇنى كۇللى ادامزاتتى قامتيدى. شاكارىم: «ءدىن ادامدى ءبىر باۋىر قىلماق ەدى», دەيدى. ەندى ءدىن فورماسى (قاۋاشاعى) دەگەنگە كەلەر بولساق, ونىڭ شەڭبەرى بەلگىلى ءبىر كونفەسسيادان اسپايدى. ءوزىڭىز دە بىلەسىز, ءار ءدىننىڭ قۇدايعا قۇلشىلىعى, سىرتقى عيباداتى وزگەشە. ابايدىڭ «ول عيبادات (يماننىڭ) كۇزەتشىسى ەدى» دەيتىنى سول. ءۇشىنشى – ءدىننىڭ ءومىر ءسۇرۋ فورماسى دەگەن نە؟ ءار ۇلتتىڭ ءتول مادەنيەتى, ادەبيەتى, پوەزياسى, ءبيى, قولونەرى, كاسىبى بولاتىنى ەشكىمدى تاڭ قالدىرمايدى. ءدىنى دە سولاي. ەشبىر وزگەشەلىكتەر بولماۋعا ءتيىس دەگەن «جاڭالىقتى» ۋاححابيلىك جات اعىمدار عانا جاريالاپ اۋرە. «ءار ەلدىڭ سالتى باسقا, ءيتى قارا قاسقا» دەمەكشى, ءار ەلدە ءدىننىڭ وزىندىك ءومىر ءسۇرۋ فورماسى بولۋى, مەنىڭشە, زاڭدى قۇبىلىس. مىنەكي, ءدىن فەنومەنى بويىنشا انىق دەپ ايتارلىق ءۇش نارسە وسىلار.
اباي «جاراتقان كولەڭكەسى» دەپ جارىق دۇنيەنى, ماتەريالدىق الەمدى مەڭزەگەن
– ءدىن – مازمۇن مەن قاۋاشاقتان دەگەنگە ەشكىمنىڭ تالاسى بولا قويماس. ءبىرى – ءىشى, ءبىرى – سىرتقى قاۋىزى دەگەندەي. بىراق ءدىننىڭ ءومىر ءسۇرۋ فورماسى دەگەنىڭىز ءبىرتۇرلى قۇلاققا توسىن ەستىلەتىن جاڭاشا ۇعىم ءتارىزدى. تاياۋدا باس ءمۇفتيىمىز ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى «ءدىن جانە ءداستۇر» دەگەن تىڭ باستامانى كوتەردى. ءسىزدىڭ دە كوتەرىپ وتىرعانىڭىز وسى قۇبىلىس ەمەس پە؟
– تاپ سولاي. اڭگىمە ءدىن مەن داستۇردەن شىعادى. ءدىن تاريحىنان ءمالىم, الەمدىك دىندەر جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىن وزىنە ءسىڭىرۋ جولىمەن ءتول دىنىنە اينالىپ وتىردى. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.)-ءنىڭ ءحاديسى: «يسلام 73 اعىمعا بولىنەدى» دەگەن. ادەتتە ءحاديستى 73 اعىمنىڭ بىرەۋى عانا تۋرا جولدا, وزگەلەرى اداسقاندار دەپ تاپسىرلەۋدە. ءوز بىلۋىمشە, «اعىمعا بولىنەدى» دەگەن سوزدە اداسۋ ەمەس, يسلام 73 ۇلت- ۇلىستارعا تارالادى دەگەن استار بولۋى مۇمكىن. كانە, كۇللى ادامزاتقا ءبىر ورتاق سيپاتتى ءدىني سالت-سانا ورناسىن دەلىكشى. وندا بارلىق ۇلت- ۇلىستار ءوز بولمىسىمەن قوش ايتىسقان, يسلام شەڭبەرىندە قاراعاندا, ونداعان ەتنوستار ارابتانعان احۋالعا تاپ بولار ەدىك. وسى جاراتىلىس زاڭىنا دا, ءدىني تانىمعا دا قايشى كەلەتىن ءجايت ەمەس پە.
– باقساق, ءدىني تانىم دەگەندى اركىم وزىنشە ۇعادى. اداسۋدىڭ باسى وسى ارادا سياقتى.
– ءدىني تانىمدى تەرمين رەتىندە ناقتىلاۋ اسا ماڭىزدى ءىس. ول ءدىن مازمۇنىنان تامىر الادى. سول ءۇشىن ءدىننىڭ ءىشىن اشىپ كورسەتپەي بولمايدى. ءدىننىڭ ءىشىن ۇلى اباي: «...نەشە مىڭ ءتۇرلى ءدىننىڭ ءبارى دە عادەلەت, ماحاببات قۇدايعا لايىق دەگەن» (45-ءسوز) دەۋىمەن اشادى. قۇدايدىڭ ءامىر, زاڭدارى كوپ. سولاردىڭ ەڭ ۇلىعى مەيىرىم, ادىلەت ەكەن. مۇنى اباي: «بۇلاردىڭ كەرەك ەمەس جەرى جوق, كىرىسپەيتۇعىن دا جەرى جوق. ول – جاراتقان ءتاڭىرىنىڭ ءىسى», دەۋىمەن بەكىتەدى. ال, سوڭعى وسيەت ولەڭىندە: «وسى ءۇش ءسۇيۋ بولادى يماني گۇل» دەپ تاعى ءبىر تۇجىرادى.
– دەمەك, ءدىن مازمۇنى دەگەن ادىلەت, ماحاببات بولعانى عوي...
– ءۇشىنشى كاتەگوريا جانە بار. ول – عىلىم. جاڭاعى سوزىندە اباي: «ءبىز جاراتۋشى ء(وزىن) ەمەس, جاراتقان كولەڭكەسىنە قاراي بىلەتۇعىن پەندەمىز» دەيدى. دانىشپان «جاراتقان كولەڭكەسى» دەپ مىنا جارىق دۇنيەنى, ماتەريالدىق الەمدى مەڭزەگەن. ونى اقىل, عىلىمسىز تانىپ-ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. ءسويتىپ, عىلىم, مەيىرىم, ادىلەت قۇدايدىڭ بۇلجىماس ءۇش زاڭى. ءدىني تانىم كومبەسى وسى دەپ ءبىلۋ – جەكە ادامعا دا, قوعامدىق سانا ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى نارسە.
«جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا,
حاقتىقتىڭ تۇسەر ساۋلەسى...»
– دەمەك, ءدىني تانىم ءتاڭىرىنىڭ زاتى مەن حيكمەتتەرىن تانىپ-بىلۋگە, تەولوگياعا تىرەلەدى دەسەك دۇرىس پا؟
– ماسەلە سوندا, جاراتۋشى يەمىزدىڭ زاتىن تۇتاس تانۋعا ادام بالاسىنىڭ ولشەۋلى اقىلى دارمەنسىز, وعان ءابسوليۋتتى سۋبستانتسيا, كوپ قۇداي, ءۇشجۇزدى قۇداي ت.س.س. ىلىمدەردىڭ پايدا بولۋى دالەل. يسلامي جات اعىم وكىلدەرىنىڭ «ءبىز ءتاۋحيدتى مەڭگەردىك, ءبىر قۇدايدىڭ زاتىن تانىپ-بىلدىك» دەپ جۇرگەندەرى بوس ءسوز.
الدى, ارتى, استى, ءۇستى, وڭ, سولى جوق,
اۋىز, مۇرىن, اياق, باس, كوز, قولى جوق.
ەش نارسەگە ۇقسامايدى ول, ەش نارسەگە,
كىتاپتىڭ ايتقانىنان ويلاما كوپ.
عۇلاما ويشىلىمىزدىڭ ءبىرى ءماشھۇر ءجۇسىپ قۇدايدىڭ زاتىن تانۋ مۇمكىن ەمەستىگىن وسىلايشا جەتكىزەدى. يماندى بولۋدىڭ وسى زامانعى شارتى جوعارىدا ءسوز ەتىلگەن تاڭىرىلىك ءۇش فەنومەندى (عىلىم, مەيىرىم, ادىلەت) مويىنداۋ, ولاردى كۇندەلىكتى ومىردە نىق ۇستانۋ دەگەن ويدامىز.
– زايىرلىلىق ۇعىمىنا قايتىپ ورالساق...
– حالىقتىق پەداگوگيكانىڭ دا, ءدىني ءتالىم-تاربيەنىڭ ماقساتى – عىلىمدى ازىق قىلعان مەيىرىمدى, ادىلەتتى ادامدى ءتاربيەلەۋ.
جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا,
حاقتىقتىڭ تۇسەر ساۋلەسى.
ىشتەگى كىردى قاشىرسا,
ادامنىڭ حيكمەت كەۋدەسى,
دەپ اباي بىلمەسە ايتار ما ەدى. كوپتى باقىتتى قىلۋ جولى وسى, باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. ارابتىڭ ادەبيەت (توركىن ءسوز – «ادەپ») ءسوزى دە پەندەنىڭ مىنەزدەرىن تۇزەۋ, قالىپتاستىرۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ەجەلدەن جاس بۋىن تاربيەسى اتا-انا, ۇستازداردىڭ عانا ەمەس, كوكىرەگى وياۋ بارشا قاۋىمنىڭ (عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار, ونەر قايراتكەرلەرى, اقساقالدار) ورتاق ءىسى بولعان. جالپىسىندا, يماندىلىق پەن ادامگەرشىلىك تاربيە جاس تالعامايدى. سوندىقتان, قوعام بالاباقشادان جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەيىن قامتىلاتىن ءدىني تانىم جۇيەسىن جولعا قويۋعا مۇددەلى. البەتتە, مەملەكەت ءدىن قۇبىلىسىنا وسى تۇرعىدان ارالاسادى, كومەك قولىن سوزادى. مىنە, زايىرلىلىق ءدىن مەن قوعام اراسىن جالعاي الاتىن التىن كوپىر دەۋىمىز وسىمەن ءوز تۇسىنىگىن تابادى.
– ال قازىرگى قازاقستان جاعدايىندا زايىرلىلىقتىڭ ەرەكشەلىكتەرى قايسى؟
– قوعامدا شىنايى زايىرلىلىق نەگىزى وتاندىق تەولوگيانى دامىتۋ ارقىلى قالىپتاسادى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ قازاق ءۇشىن تاماشا مۇمكىندىكتەر بار. ەسكىلىكتە ءال-فارابي, ياساۋي, بالاساعۇني بابالارىمىز, جاڭا زاماندا اباي, شاكارىم, ءماشھۇر جۇسىپتەر ءدىنتانۋشىلار ەمەس, ۇلى تەولوگتار بولعان. وتانىمىز قازاقستان زايىرلى مەملەكەت رەتىندە وركەندەۋىنە جاعدايلار جاسالۋى ءۇشىن عۇلاما ويشىلدارىمىزدىڭ مۇراسى مەن ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرلى رۋحاني قۇندىلىقتارىن يدەولوگيا بيىگىنە ورلەتۋ كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاق ەلىنىڭ زايىرلىلىعى ءوز توپىراعىنان تامىر الادى, ءوسىپ-ونەدى دەگەن ويدامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».