«اۋىلعا دا سۇگىر كەلدى دەپ» باستالاتىن سۇگىر جىراۋدىڭ تولعاۋ تەرمەسى قازاقتىڭ كەڭ جازيرا دالاسىنان اسىپ, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى ەلدەردىڭ ونەر تىڭدارماندارىن ەرىكسىز مويىنداتقانىن ەل-جۇرت ءالى ۇمىتا قويعان جوق.
ال, بۇل تەرمەنىڭ اۆتورى – سۇگىر بەگەندىك ۇلىنىڭ ءومىر جولىن, قيلى تاعدىرىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. سۇگىر جىراۋ – ءالى زەرتتەلمەگەن تىڭ تاقىرىپ. ونىڭ ءومىر جولىن ءبىر ماقالاعا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى جىراۋدىڭ ومىرىنە قىسقاشا توقتالىپ وتەلىك.
سۇگىر بەگەندىك ۇلى ماڭعىستاۋدىڭ قاراتاۋىنداعى وگىز ورەۋلى جەرىندە 1894 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. سۇگىردىڭ اكەسى بەگەندىك ەكى رەت قاجىعا بارعان ءدىندار, قاسيەتتى كىسى بولعان. سۇگىر العاش 16 جاسىندا قولىنا دومبىرا الىپ, القاعا ءتۇسىپ ەلگە تانىلعان. 1910-1930 جىلداردىڭ اراسىندا ماڭعىستاۋدىڭ جيىن-توي, استارىنىڭ كوركىنە اينالعان. بۇل ۋاقىت ونەرىنىڭ ەڭ ءبىر شارىقتاۋ كەزەڭى بولدى. 1930 جىلعى كەڭەستىك قىزىل قىرعىندا تۋعان جەرى ماڭعىستاۋدان ەرىكسىز كوشكەن.
1930-1968 جىلدار اراسىنداعى 38 جىل ءومىرىن تۇرىكمەن, وزبەك, قاراقالپاق جەرىندە وتكىزگەن. سۇگىر قايدا جۇرسە دە قازاقتىڭ ونەرىن وزگەلەرگە مويىنداتا بىلگەن. 1968 جىلى قاسيەتتى تۋعان جەرى ماڭعىستاۋعا كوشىپ كەلىپ, 1974 جىلى 80 جاسىندا تۋعان توپىراعىندا دۇنيەدەن وزدى. اتاقتى جىراۋدى ەل جۇرتى تۇگەل جيىلىپ قاسيەتتى «شوپان اتا» قاۋىمىنا جەرلەدى.
قازاق جىراۋلارىنىڭ سوڭعى تۇياقتارىنىڭ ءبىرى – سۇگىر بەگەندىك ۇلى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدى. جىراۋ اتا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» داستانىنان باستاپ, ابىل, نۇرىم, اقتان, قاشاعان, ابۋباكىر, ارالباي, ت.ب. اقىن-جىراۋلاردىڭ ارتىندا قالعان مول مۇرالارىن بۇگىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ جەتكىزىپ كەتتى. جىراۋدىڭ جىرلارى, سان قۇبىلعان سازدارى تىڭدارماندارىن ەرىكسىز باۋراپ الىپ, شابىتتاندىرا تۇسەدى. ارتىندا وسىنشاما مول رۋحاني قازىنا قالدىرعان سۇگىر اتاعا ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەي كەلەدى.
ءبىز, سۇگىر اتانىڭ جىر-تەرمەلەرىن, كۇيلەرىن, قولجازبالارىن, ءۇن تاسپالارىن تولىق جيناقتاپ, ەلگە تانىتىپ ءجۇرمىز بە؟ جىراۋ اتاعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل ءبولىندى مە؟ سۇگىردىڭ 12 ءتۇرلى ماقام سازى تۇگەندەلدى مە؟ ساۋال كوپ, جاۋاپ ازداۋ بولىپ تۇر. بيىل سۇگىر جىراۋدىڭ تۋعانىنا 120 جىل بولسا, دۇنيەدەن وتكەنىنە 40 جىل تولىپ وتىر. بۇل داتانى ەسكەرمەسەك, ەلەۋسىز قالدىرساق ەلدىگىمىزگە سىن, ازاماتتىعىمىزعا ءمىن, ارۋاققا قيانات بولار ەدى.
ارينە, سۇگىر جىراۋ ەسكەرۋسىز قالاتىن تۇلعا ەمەس. جاقىندا ماڭعىستاۋدىڭ كارى شاڭىراعى شەتپە كەنتىندە جىراۋدىڭ ۇرپاقتارى, ەسكەلدى اۋىلىنىڭ بەلدى ازاماتتارى اقمۇرات سۇيەۋوۆ, قىرلىبەك وتەتىلەۋوۆ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرۋ جيىنى ءوتتى.
باس قوسۋعا ەسكەلدى اۋىلىنىڭ اقساقالدارى, ەل ازاماتتارى جينالىپ, ورتاق ءپاتۋا جاساستى. سۇگىر جىراۋدىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويىن قىركۇيەك ايىندا وتكىزۋ جوسپارلاندى. مەرەكەلىك شارانى وتكىزۋگە حالىق, ۇكىمەت, جىراۋدىڭ ۇرپاقتارى بولىپ اتسالىسۋ كەرەك دەستى. ءبىرىنشى – سۇگىر جىراۋدىڭ اتىنا قور قۇرۋ. ەكىنشىدەن, ونىڭ ەل ىشىندەگى, مۇراعاتتاعى قولجازبالارىن جيناقتاپ, جىراۋدىڭ ءۇنتاسپالارىن قالپىنا كەلتىرىپ, باسقا دا جادىگەرلەرىنىڭ كوشىرمەسىن جاساپ, مۇراجايلارعا تاپسىرۋ.
ۇشىنشىدەن, اۋىلدىق, اۋداندىق, وبلىستىق دەڭگەيدە سۇگىر جىراۋ اتىنداعى جىرشى, تەرمەشىلەردىڭ, جازبا, ايتىس اقىنداردىڭ جارىسىن وتكىزۋ.
تورتىنشىدەن, تەلەديدار, باسپاسوز ارقىلى جىراۋدىڭ ونەرىن, ءومىر جولىن ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى.
ۇيىمداستىرۋ القاسى بۇدان دا باسقا ءىس-شارالار ءجونىندە اقىلداستى. جيىننىڭ قورىتىندىسىن ەلگە بەلگىلى حالىق شەجىرەشىسى, ماڭعىستاۋدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جەتىباي جىلقىشى ۇلى بىلايشا تۇيىندەدى: «سۇگىر بەگەندىك ۇلى – تەك ماڭعىستاۋدىڭ جىراۋى عانا ەمەس, بەرىسى قازاقتىڭ, ارىسى التى الاشتىڭ ماقتانىشىنا اينالعان تاريحي تۇلعا. بۇل شارانى مينيسترلىكتەن باستاپ, وبلىس, قالا, اۋدان اكىمدەرى قوستاپ, كەڭ دەڭگەيدە وتكىزۋ كەرەك», دەپ اق تىلەگىن ايتىپ, باتا جاسادى.
ينشاللا, اقساقالدىڭ اق باتاسى قابىل بولعاي!
قۋانىش جانىبەك ۇلى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى,
ماڭعىستاۋ اۋدانى.