شىرايلى شاھار

شىمكەنتتىڭ 2200 جىلدىعىن راسىمدەيتىن كەز كەلدى

ەلباسىمىز: «وڭتۇستىك – ۇلتتىڭ ۋىزى ۇيىعان ءوڭىر», «وڭتۇستىكتە باق-بەرەكە بولسا, بۇكىل ەلىمىزدە باق-بەرەكە بولادى», «وڭتۇستىك – قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان جەر. بۇل ءوڭىر شۋاقتى كۇنىمەن, حالقىنىڭ جومارتتى­­عىمەن, مەيماندوستىعى­­مەن, سالت-داستۇرگە بەرىكتىگىمەن, ەڭ باستىسى – ەڭبەكسۇيگىشتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى», دەگەن پايىم-پىكىرلەردى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ اۋەلگى جىلدارىندا ايتقان, جازعان. كەيىنگى بەس-التى جىلدان بەرمەن قاراتا شىرايلى شاھارىڭىز شىمكەنت­­تىڭ بۇكىل بايتاعىڭىز­­داعى ءۇشىنشى ءىرى قالا, مەرەيلى مەگاپوليس بولاتىنىن ايرىق­شالاپ جۇرگەن. شىمقا­لاعا كەلگەن سايىن. وسىلايشا كوپ جاعداياتتاردى تارازىلاپ, تالداپ وتىرىپ, ەرەكشە ەكپىن تۇسىرەتىن. شىمكەن­تىڭىزگە. كەيدە كوپشىلىكتى كوڭىلدى كۇلكىگە كەنەلتىپ, ازىلدەپ تە قوياتىن.   ەندى, مىنە, «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماق­سات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولدا­ۋىن­دا مىناداي جولدار بار: «ينفراقۇرىلىمدىق ۇشتاعان – اگلومە­را­تسيانىڭ, كولىكتىڭ, ەنەر­گەتي­كانىڭ قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. اگلومەراتسيالار – قازاقستاننىڭ عىلىمي قامتىمدى ەكونومي­كاسىنىڭ ۇستىنى. ەلدىڭ وراسان زور اۋماعىن, حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعىنىڭ تومەن ەكەنىن ەسكەرسەك, اگلومەراتسيالار قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ – ماڭىزدى ماسەلە. قازاقستاننىڭ العاشقى زاماناۋي ۋربانيستىك ورتالىقتارى ءىرى قالالار – استانا مەن الماتى, ودان سوڭ – شىمكەنت پەن اقتوبە بولادى. ولار حالىقتىڭ جانە ينۆەستيتسيالاردىڭ شوعىرلانۋ ورتالىقتارىنا اينالادى, ساپالى ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا, الەۋمەتتىك-مادەني قىزمەتتەر كورسەتەدى». وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ تە ەلباسى تاپسىرمالارى ىشىندە شىمكەنتتىڭ ءۇشىنشى قالاعا اينالۋى ەڭ الدىڭعى ورىنعا قويىلاتىنىن سوزبەن دە, ىسپەن دە دالەلدەۋگە ۇمتىلادى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2010-2014 جىلعا ارنالعان باعدارلاماسى بويىنشا بىلتىردىڭ وزىندە ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلدى. ءتورت جىلدا 36 ونەركاسىپتىك كاسىپ­ورىن ىسكە قوسىلىپ, 3267 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. شىمشاھارىڭىزدى اگلو­مەراتسيالىق ورتالىققا اينالدىرۋ, جان-جاقتى دامىتۋ ماقساتىندا قالانىڭ جاڭا باس جوسپارى بەكى­تىلىپ, شەكاراسى 2,5 ەسە ۇلعايتىلدى. سايرام, تولە بي, ورداباسى اۋداندارىنان 40 ەلدى مەكەن وبلىس ورتالىعىنىڭ اۋماعىنا قوسىلىپ, حالىق سانى 1 ميلليونعا شامالاپ ۇلگەردى. 1 ميلليون تۇرعىندى الەۋمەتتىك الەۋەت­پەن, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىممەن قام­تىپ, جاسىل ايماق جاساۋ قارقىنى جامان ەمەس. ەكى جىلداي بۇرىن جالپى اۋماعى 364 گەكتار جاڭا اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىعى مەن تۇرعىن ۇيلەر كەشەندەرىنىڭ قۇرىلىسى قىزۋ باستالعان ەدى. وتكەن جىلى وبلىستىق «وتىرار» كىتاپحاناسى مەن «كورمەلەر ورتا­لىعى» عيماراتتارى پايدالانۋعا بەرىلدى. بىلتىر ەلباسىمىز كەلگەندە كاسىپكەرلەر مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىن وسى ورتالىقتا قابىلداعان. شىمكەنتىڭىز شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جانداندىرۋ جونىنەن بۇكىل بايتاعىڭىزعا ۇلگى بولا الادى-اۋ. قازىردىڭ وزىندە ءجۇز مىڭنان استام ادام وسى باعىتتا بىلەك سىبانعان. قالالىق بيۋدجەتىڭىزدىڭ 30 پايىزعا جۋىعى اتالمىش سالادان ساۋلاپ قۇيىلار. ەلباسىنىڭ جاڭا جولداۋىنداعى زاماناۋي ۋربانيستىك ءىرى ورتالىقتاردا, ونىڭ ىشىندە شىمكەنتتە ساپالى ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا, الەۋمەتتىك-مادەني قىزمەتتەر جونىندەگى مىندەتتەر دە بىرتە-بىرتە بيىكتەي بەرمەكشى. شاھاردا ەكى بىردەي نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. بارلىق مەكتەپتەر سول ەكى التىن ۇيانىڭ وقىتۋ جانە تاربيەلەۋ دەڭگەيىنە جەتۋگە ۇمتىلادى. – بىلتىر 700 ورىندىق ءۇش بالاباقشا اشىلسا, بيىل جاڭا جوبالىق التى بالاباقشا قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 1,8 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى, – دەيدى قالا باسشىسى دارحان ساتىبالدى مىرزا. 2011 جىلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى بويىنشا ارناۋلى ءتىلشىسى رەتىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ارال اۋدانىن ارالاپ قايتتىق. «قىزىلوردا – كوكشەتاۋ» پويىزىنىڭ سەگىزىنشى ۆاگونىنا جايعاسقانبىز. شىمكەنتىڭىزگە قاراي. سويتسەك, ۆاگوننىڭ بارلىق كۋپەلەرى, ءتىپتى, توعىزىنشى ۆاگون دا تۇتاستاي قىزىلوردالىقتارعا تولى ەكەن. قى­­زىلوردالىقتار بولعاندا, ءبارى دە تۇگەل­­­­­­­دەي دەرلىك شىمكەنتكە بارا جاتىپتى. وتبا­سى­لا­رىمەن بىرگە. اۋلەتتەرىمەن قوسىلىپ. دوستار ۇيىمداسىپ. جاڭادان ۇيلەنگەن جاس جۇبايلار جوسپارلاسىپ... بىرتالايىمەن تىلدەستىك. شىمشاھارىڭىزعا قىدىرماققا, دەمالماققا, قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىن, اتاپ ايتقاندا, اباي اتىنداعى ساياباقتى, اسقاروۆ اتىنداعى دەندروساياباقتى, ورتالىق ساياباقتى, «جەڭىس» ساياباعىن, «تاۋەلسىزدىك» ساياباعىن, «داڭق» مەموريالىن, «وڭتۇستىك-تسيركتى», ولكەتانۋ جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۇراجايلارىن, وپەرا جانە بالەت تەاترىن, شامشىدەيىن ءان پاديشاسىنا ارنالعان ايرىقشا اللەيانى, تاعىسىن-تاعى تاڭعاجايىپ ورىنداردى ارالايتىندارىن ايتادى-اي. قىزىلوردالىقتار. قازالىلىقتار. قارماقشىلىقتار.تەرەڭ­وزەكتىكتەر. ارالدىقتار. شيەلىلىكتەر. جاڭا­قورعاندىقتار... «ارينە, بازارلارىڭىزعا دا بارامىز عوي», دەسەدى ازىلقويلارى. «مەي­رامحانالارىڭىز بەن كافەلەرىڭىز دە كەرەمەت قوي, شىركىن. تاماقتارىڭىزعا تەڭەۋ جوق. تويحانالارىڭىز تاماشا!» دەگەندى قوسادى پويىزداعىلار. ءيا, سولاي. شىمكەنتىڭىزدىڭ شاشلىعىن, ياعني كادىمگى كاۋابىن جەپ قايتىپ, قايتا-قايتا ايتىپ جۇرەتىندەر ءجۇدا كوپ. كاۋاپ قانا ەمەس, شاردارا مەن بوگەننىڭ بالىعىنان جاسالعان تاعامداردى, ارينە, شىمكەنتشە قازى-قارتا مەن ەتتى, نارىندى, ءتۇشپارا مەن ءمانتىنى, پالاۋ مەن قۋىرداقتى, تاعىسىن-تاعى ءتاتتى-ءدامدى تاعامداردى تامسانا ماقتايتىن قىزىلوردالىقتار عانا ەمەس. ءتيىپ تۇرعان تارازىڭىزدىڭ تۇرعىندارى دا, الىسىراقتاعى الماتىلىقتار مەن استانالىقتار دا از دەپ ايتا المايسىز. وسىنداي جاعداياتتاردى تاپتىشتەي وتىرىپ, مىناداي ءبىر ءمانىستى ماسەلەڭىزگە ورالساق. ءجونى بولەك, جوسىعى ەرەك جاڭا جولداۋدا وزگەشە اتالعان ءۇشىنشى شاھارىڭىز – شىمكەنتىڭىزدىڭ جاسى قانشادا ءوزى؟ بىرىڭعاي بويلىقتا, ەن­شىلەس ەندىكتە جاتقان تاشكەنتىڭىز 2500 جىل­دىعىن, تارازىڭىز 2000 جىلدىعىن وسىدان 15 جىلداي بۇرىنىراقتا راسىمدەپ, اتاپ ءوتتى. ءبىر كەزدەرى ءبىزدىڭ وبلىستىق گازەتتەگى جۋرناليستەر: «ويباي, شىمكەنت ماسكەۋمەن جاستى بولىپ شىقتى, قالامىزدىڭ اتى ءحىى عاسىرداعى جازبالاردان باستاپ كەزدەسەدى ەكەن», دەسىپ, ءبىراز ماقالالار جازعان. كسرو-ىڭىزدىڭ تۇسىندا, ياعني كەڭەستىك كەزەڭدە. ول كەزدەرى ماسكەۋمەن تۇيدەي قۇرداستىق – تەڭدەسسىز مەرەي-مەرەكە عوي. ال, قازىرگى ارحەولوگيالىق دەرەككوزدەرىڭىز شىمكەنت قالاسىنا ەڭ كەمى 2200 جىل تولعانىن دالەلدەيدى. بۇل جونىندە اكادەميك كارل بايپاقوۆ «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا جاساعان ەسەبىندە 2005 جىلى انىق تۇردە ماعلۇمداپ جازعان. شىمشاھاردىڭ تاريحي جاسىن ايقىنداۋ جونىندە ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى دا, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى دە اجەپتاۋىر جۇمىستار جۇرگىزگەنى ءمالىم. سول 2005 جىلى رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە شىمكەنتتىڭ جاسى ەڭ كەمى 2200-گە تولىپ وتىرعانى ەداۋىر جازىلدى. بەرتىنىرەكتە, 2008 جىلى وبلىسىمىزدىڭ ورتالىعىندا «ەۋرازيانىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق ۋرباندانۋى جانە شىمكەنت قالاسىنىڭ جاسى تۋرالى» دەگەن تاقىرىپتا ارنايى باسقوسۋ دا وتكىزىلدى. وكىنىشكە قاراي, ول كونفەرەنتسيا تەك قالالىق اكىمدىك دەڭگەيىمەن عانا شەكتەلىپ قالدى. اشىعىن ايتقان ابزال, شىمكەنت قالا­سىن ارحەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋ­دە 2003-2008 جىلدارى قىرۋار شارۋالار اتقا­رىل­دى. مىنەكيىڭىز, 2012 جىلى الماتى قالا­سىنان ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باۋىرجان بايتاناەۆتىڭ «يستوريا شىمكەنتا. 2200 لەت پو ارحەولوگيچەسكيم يستوچنيكام» دەگەن كولەمدى كىتابى جارىق كوردى. قالىڭ جيناق سەگىز تاراۋدان تۇرادى. العاشقى تاراۋدا شىمكەنت قالاسىن زەرتتەۋدىڭ تاريحى, ەكىنشىسىندە قىتاي, اراب, پارسى, ورىس, اعىلشىن دەرەككوزدەرى زەردەلەنەدى. كەلەسى تاراۋدا شىمكەنتتىڭ نەگىزى نۋدجيكەتتەن باستالعانى بايىپتالىپ, ناقتى دالەلدەنەدى. ءتورتىنشى جانە بەسىنشى تاراۋلاردا شىمكەنتىڭىزدىڭ ستراتيگرافياسى مەن حرونولوگياسى قازبا ماتەريالدار ارقىلى تۇسىندىرىلەدى. كەيىنگى تاراۋلار شاھاردىڭ ءتۇرلى بولىكتەرى مەن ارنايى اۋماقتارى جانە اينالا-توڭىرەگى تۋرالى دايەكتەرگە تولى. سون­داي-اق, قازبا ماتەريالداردىڭ, ونىڭ ىشىندە كەراميكالىق كەشەندەردىڭ وسىدان 2200 جىل بۇرىنعى شاھاردىڭ اقيقات قالدىقتارى ەكەنى, نۋدجيكەتتىڭ, ونىڭ ماڭايىنداعى سايرامنىڭ, تاعى باسقا دا ەلدى مەكەندەردىڭ جاعداياتتارى جان-جاقتى سارالانىپ, ساراپتالادى. «ءتۇيىن» بولىمىندە شىعارۋشىلار بىلاي دەيدى: «كىتاپتا سيرەك كەزدەسەتىن فوتوگرافيالار مەن سۋرەتتەر ەرەكشە ورىن العان. ولاردى اۆتور ۇزاق ۋاقىت بويى كىتاپحانالار مەن مۇراعاتتاردىڭ سيرەك قورىندا جۇمىس ىستەۋدە جيناعان. سونىمەن قاتار, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءا. ناۋاي اتىنداعى ۇلتتىق كىتاپحاناسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسى مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنەن الىنعان گرافيكالىق ماتەريالدار پايدالانىلعان». ءبىز-داعى تۇيىندەيىك. شىمكەنت ەلبا­سىنىڭ جاڭا جولداۋىندا ەلەۋلى تۇردە ەرەكشەلەندى. ءبىرسىن-ءبىرسىن وزگەشە ورتالىق­تاردىڭ بىرەگەيىنە اينالادى. وسىناۋ شىمشا­ھارىڭىزدىڭ جاسى 2200-دە ەكەنىن ارحەولوگتار انىقتاپ وتىر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, داڭعازا ءىس-شارالاردىڭ, اس تا توك تويدىڭ تۇككە قاجەتى جوق. وركەنيەتتى دە كوركەمنيەتتى تۇردە حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلسە. شۇكىرشىلىك, ءباسپاسوز دە, باسقا ءسوز دە (باق-تىڭ نەشەمە الۋان تۇرلەرى) جەتىپ-ارتىلادى قازىر. سولار شىمكەنتتى شىمشىلاي بەرمەي, شىن نيەتپەن, شىنايى ىقىلاسپەن جان-جاقتى جازسا, پاراسات-پايىممەن كورسەتسە, پاتريوتتىقپەن ناسيحاتتاسا, جەتىپ جاتىر. شىرايلى شاھارىڭىز شىمكەنتتىڭ 2200 جىلدىعىن راسىمدەيتىن كەز كەلدى, اعايىن. مارحابات بايعۇت. شىمكەنت.