سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ءبىلىم بەرۋ, اقپارات جانە اقپاراتتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قارادى.
بۇعان دەيىن قۇجات ماجىلىستە ماقۇلدانىپ, جوعارعى پالاتا قاراۋىنا جىبەرىلگەن ەدى. زاڭ جوباسى قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. اتالعان ماسەلە جونىندە بايانداما جاساعان سەناتور ءلاززات سۇلەيمەن جوبانى ازىرلەۋ كەزىندە بالالاردى قورعاۋ سالاسىنداعى, حالىقارالىق ستاندارتتار, دامىعان مەملەكەتتەردىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى ەسكەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىرىنشى, «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسكە ەگەر كامەلەتكە تولماعان بالاعا تۋىسى, وگەي اكەسى (شەشەسى) تۇلعاسىندا دەرەۋ قامقورشى تاعايىنداۋ قاجەت بولسا, ءتيىستى ورگاندار پسيحولوگيالىق دايىندىقتان وتكىزبەستەن قامقورشىلىقتى بەلگىلەۋگە قۇقىلى. قازىرگى زاڭناما بويىنشا بالانى الۋ ءۇشىن 1 جىل پسيحولوگيالىق دايىندىقتان ءوتۋ كەرەك.
ەكىنشى, «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسكە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان مەديتسينالىق وڭالتۋ ورتالىقتارىن تەك استانادا, وبلىستاردا, قالالاردا عانا ەمەس, اۋدان ورتالىقتارىندا, قولدانىستاعى اۋرۋحانالار مەن ەمحانالاردىڭ بازاسىندا قۇرۋ بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتى بەكىتىلەدى», دەدى دەپۋتات.
بۇل نورما اۋىلدىق, اۋداندىق ەلدى مەكەندەگى ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالاردى وڭالتۋ قىزمەتىن قولجەتىمدى ەتپەك. وسىلايشا, ءاردايىم مەديتسينالىق پروتسەدۋرالارعا مۇقتاج بالالاردى تولىققاندى قامتۋعا جول اشىلادى.
ءۇشىنشى, «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭعا اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان باسپانا الۋ ءۇشىن ەسەپكە قويۋدىڭ مەرزىمىن 6 ايدان 3 ايعا دەيىن قىسقارتۋ بويىنشا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. وسى مەرزىمنىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.
ءتورتىنشى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭعا «بالانى جابىرلەۋ (بۋللينگ)» تۇسىنىگى ەنگىزىلەدى. بۋللينگ – قورلاۋ سيپاتىنداعى جۇيەلى (ەكى جانە ودان كوپ) ارەكەتتەر, قۋدالاۋ نەمەسە قورقىتۋ, ونىڭ ىشىندە قانداي دا ءبىر ارەكەتتى جاساۋعا نەمەسە جاساۋدان باس تارتۋعا ماجبۇرلەۋگە باعىتتالعان ارەكەتتەر, سول سياقتى جاريا تۇردە نەمەسە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە كوممۋنيكاتسيا جەلىلەرى پايدالانىلا وتىرىپ جاسالعان ءدال سول ارەكەتتەر», دەدى زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىمەن تولىق تانىستىرىپ وتكەن ل.سۇلەيمەن.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي تۇسىنىك مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا وتكىزىلگەن الەۋمەتتىك ساۋالدامانىڭ ناتيجەسىندە زاڭنامالىق دەڭگەيدە العاش رەت ەنگىزىلىپ وتىر. سونداي-اق بۇل – كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ورتاسىندا زورلىق-زومبىلىق, كەمسىتۋ, قىسىم كورسەتۋدىڭ الدىن الۋدىڭ, ەرەسەكتەردىڭ بالاعا قارىم-قاتىناسىنىڭ ماڭىزدى تارماعى. نورما عالامتور كەڭىستىگىندە جاسالعان وسىنداي ارەكەتتەرگە دە قاتىستى. زاڭ جوباسى ارقىلى بالاعا عالامتور كەڭىستىگىندە جاسالعان كيبەربۋللينگ دەرەكتەرىن قاراۋ, الىپ تاستاۋ ماسەلەسى بويىنشا ارىز ءتارتىبى دە قاراستىرىلادى.
«مەملەكەت بالانىڭ جەكە باسىنا ەشكiمنiڭ تيiسپەۋiن, ياعني بالاعا فيزيكالىق نەمەسە پسيحيكالىق كۇش كورسەتۋدەن, ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە قاتىگەزدىكپەن, دورەكىلىكپەن قاراۋدان, ونى قورلاۋدان قورعايدى. ەندى «بالانى بۋللينگتەن» قورعاۋ قۇقىعى بەكىتىلەدى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانعا پسيحولوگيالىق قىزمەتتەردىڭ جۇمىس ەرەجەسىن, بالانى قۋدالاۋدىڭ (بۋللينگتىڭ) الدىن الۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋ مەن بەكىتۋ بويىنشا قۇزىرەتتىلىك بەرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇعان دەيىن بۇل وكىلەتتىلىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا بولدى. جۇمىس ناتيجەسى ماردىمسىز.
كامەلەتكە تولماعانداردى بەيiمدەۋ ورتالىقتارىنا 3 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى قاراۋسىز, قورعانسىز قالعان بالالار ۋاقىتشا ورنالاستىرىلادى. وسىعان دەيىن بۇل ورتالىقتاردا بالانىڭ اتا-اناسىن نەمەسە باسقا دا زاڭدى وكىلدەرىن انىقتاۋ عانا قاجەت ەدى. ەندى ولارعا وسى بالالاردى بەرۋ تۋراسىنداعى قىزمەتى ناقتىلانىپ وتىر», دەدى دەپۋتات.
قۇجاتتا كورسەتىلگەن بەسىنشى وزگەرىس ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا قاتىستى. «ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكقورى» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى اكىمشىلىك جانە وزگە دە دەرەكتەردى جيناۋعا, وڭدەۋگە جانە تالداۋ بويىنشا فۋنكتسيالارى انىقتالادى. ونلاين-وقىتۋدى ەنگىزۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر بار. سونداي-اق كوللەدجدەرگە اكادەميالىق دەربەستىك بەرۋ كوزدەلىپ وتىر.
جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, سونداي-اق ولاردىڭ قوعام, مەملەكەت, ستۋدەنتتەر, اتا-انالار قوعامداستىعى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا جاڭا جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن ليتسەنزيانىڭ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن ولار كادرلار دايارلاۋدىڭ جاڭا باعىتتارىنا ليتسەنزيا قوسىمشالارىن العان كەزدە 5 جىلدىق مەرزىم ەنگىزىلەدى.
«ليتسەنزياسىنان ايىرىلعان ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ستۋدەنتتەردى وقۋىن جالعاستىرۋ ءۇشىن باسقا جوعارى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا اۋىستىرۋعا جانە ولاردىڭ جەكە ىستەرىن تاپسىرۋعا ءتيىس. كەلەسى ماسەلە. كەيىنگى ءۇش جىلدا جالپى ءبىلىم بەرەتىن پاندەر بويىنشا حالىقارالىق وليمپيادالاردىڭ جانە حالىقارالىق كونكۋرستار مەن سپورتتىق جارىستاردىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىنە جوعارى ءبىلىم ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا گرانت بەرۋ ارقىلى قابىلداۋ شارتتارى رەتتەلەدى.
التىنشى, «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا جالپى ءبىلىم بەرەتىن پاندەر بويىنشا حالىقارالىق وليمپيادالاردىڭ جەڭىمپازىن, جۇلدەگەرىن دايىنداعان پەداگوگكە بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن بىرجولعى سىياقى-كوتەرمەلەۋ قارالىپ وتىر.
جەتىنشى, «ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر تۋرالى» زاڭدا الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ناقتىلاندى. الەۋمەتتىك قىزمەتكەر كاسىبي مىنەز-ق ۇلىق ەتيكا نورمالارىن ساقتاۋى جانە الەۋمەتتىك قىزمەت كەزىندە جەكە جوسپارىن قۇرۋى مىندەتتى بولادى.
سەگىزىنشى, جوبادا «بايلانىس تۋرالى» جانە «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» زاڭدارعا باق سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتىن تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىندە ۇلتتىق زاڭنامانى ساقتاۋ بولىگىندە ءوزارا ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىمەن ناقتىلاۋ ۇسىنىلادى. شەتەلدىك ونلاين-پلاتفورمالار جانە جەدەل حابار الماسۋ قىزمەتتەرىنىڭ زاڭدى وكىلدەرىنىڭ مارتەبەسى مەن مىندەتتەرى ناقتىلاندى», دەدى ل.سۇلەيمەن.
زاڭ جوباسى جونىندە پىكىر بىلدىرگەن سەنات توراعاسى بالالاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ پرەزيدەنتىمىز بەلگىلەپ بەرگەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى. سوندىقتان بۇل سالادا قولدانىلىپ جۇرگەن تاسىلدەر مەن قۇقىقتىق تەتىكتەر ۇنەمى جاڭارتىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەدى جانە تۋىنداعان سىن-قاتەرلەر مەن پروبلەمالارعا قارسى دەر كەزىندە ارەكەت ەتۋدىڭ دە ماڭىزى زور.
سوعان بايلانىستى زاڭ جوباسىندا بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باسا ءمان بەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل قۇجات جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى تۇرعىن ءۇي الۋ ءۇشىن ەسەپكە قويۋ مەرزىمىن قىسقارتۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق بالالاردى وڭالتۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتى كەڭەيەدى جانە بالالاردى جابىرلەۋدەن, ونىڭ ىشىندە كيبەربۋللينگتەن قورعاۋعا قاتىستى زاڭنامالىق شارالار ەنگىزىلەدى.
بۇل زاڭ جوباسى قوعامدا قىزۋ تالقىلانعانى بەلگىلى. ازاماتتىق قوعام بەلسەندىلەرى بالالاردى قورعاۋ تۋرالى نورمالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىستى ءتۇرلى ۇسىنىستارى مەن پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. پالاتا توراعاسى سەناتورلار كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردى ەسكەرىپ, زاڭ جوباسىنداعى نورمالاردى مۇقيات زەردەلەگەنىن, سونىڭ ناتيجەسىندە بىرقاتار ەرەجەنى قايتا قاراۋدى ۇسىنىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
وسىعان وراي ماۋلەن اشىمباەۆ سەناتورلار ەنگىزگەن بىرقاتار ناقتى تۇزەتۋگە توقتالدى. اتالعان وزگەرىستەرگە سايكەس بالاعا قاتىستى كيبەربۋللينگ فاكتىلەرى بويىنشا وتىنىشتەردى سول ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان ساراپتاما توبى قارايدى. سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىنگى جوبادا بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ جەكە-دارا قۇزىرەتىنە جاتقىزىلعان.
«سەناتورلار زاڭ جوباسىنان ۋاكىلەتتى ورگانعا ءوز قالاۋى بويىنشا ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن شەكتەۋگە نە جۇمىسىن توقتاتا تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وكىلەتتىكتەردى الىپ تاستادى. سوعان سايكەس ونلاين-پلاتفورمالاردىڭ وكىلدەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل كەزىندە بالاعا قاتىستى كيبەربۋللينگ دەپ تانىلعان اقپاراتتى عانا جويۋعا ءمان بەرىلدى. مۇنداي ءتارتىپ بالالارعا قاتىستى كيبەربۋللينگ فاكتىلەرىنە جەدەل نازار اۋدارۋ مەن قوعامنىڭ اقپاراتقا دەگەن سۇرانىسى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ورتانى تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز. مۇنداي قادام «جاڭا قازاقستان» تۇجىرىمداماسىنا جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمالاردىڭ مازمۇنىنا ساي كەلەدى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
پالاتا وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا زاڭ جوباسىن اتالعان جانە باسقا دا تۇزەتۋلەرمەن ماجىلىسكە قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
سونىمەن قاتار وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار كوكتەمگى سۋ تاسقىنى بويىنشا ەلدەگى جاعداي جونىندە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءوڭىر باسشىلارىنىڭ مالىمەتتەرىن تىڭدادى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, وتكەن اپتاداعى پالاتا وتىرىسىندا سەناتور سەرگەي ەرشوۆ وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, ۇكىمەتتەن توتەنشە جاعدايلارعا, ونىڭ ىشىندە سۋ تاسقىنىنا قارسى تۇرۋعا ارنالعان زاڭنامالىق جانە جۇيەلى شارالار تۋرالى ايتىپ بەرۋدى سۇراعان ەدى.
سوعان بايلانىستى دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالى بويىنشا بۇگىنگى جيىندا توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى يۋري يلين, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆ جانە اقتوبە, باتىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارى اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى ءسوز سويلەدى. سەناتورلار ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەلەرگە, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋعا جانە تاعى باسقا جايتتارعا قاتىستى ۇسىنىستارىن ايتتى.
ماۋلەن اشىمباەۆ ۇكىمەت توتەنشە جاعداي سالدارىن جويۋعا عانا نازار اۋدارماي, تاسقىننىڭ الدىن الۋعا دا باعىتتالعان ناقتى قادامدار جاساۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
«بۇعان دەيىن سەناتورلار پارلامەنتتىك تىڭداۋلاردا جانە دەپۋتاتتىق ساۋالدار ارقىلى بىرنەشە رەت ۇكىمەتكە وسى باعىتتاعى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىن ۇسىندى. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى ناتيجە جوق. بۇل ماسەلەگە نەمقۇرايدى قاراۋدىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن ءبارىمىز كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان قازىر كەشەندى شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت. وسى رەتتە ۇكىمەت مۇشەلەرى بۇگىن سەناتورلار كوتەرگەن ماسەلەلەر مەن ايتقان ۇسىنىستاردى الداعى جۇمىستا ەسكەرەدى دەپ سەنەمىز», دەدى سەنات توراعاسى.
وتىرىس كەزىندە سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. سەرىكباي ترۇموۆ ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايلوۆقا جولداعان ساۋالىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. بۇل رەتتە ول جاڭاوزەن قالاسىنىڭ حالقىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەڭىز سۋىن تۇششىتۋ زاۋىتىن سالۋ جۇمىستارىن تەزدەتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا جولداعان ساۋالىندا ەرىك سۇلتانوۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى اۆتوموبيل جولدارىن جاقسارتۋ بويىنشا جەدەل شارالار قابىلداۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قادام ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەدى.
توتەنشە جاعدايلار مينيسترىنە جولداعان ساۋالىندا ءالىمجان قۇرتاەۆ سۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا بولەك مەملەكەتتىك ورگان قۇرۋدى ۇسىندى. بۇل مەملەكەتتىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ساياساتىن جەتىلدىرۋ جانە وسى سالانى باسقارۋدىڭ قالىپتاسقان قۇرىلىمىن قايتا قاراۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى قادام بولماق.