كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعى تۋرالى زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
اتاپ ايتقاندا, دەپۋتاتتار «سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعى تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن قارادى.
سەمەي سىناق پوليگونىندا العاشقى يادرولىق بومبا 1949 جىلعى 29 تامىزدا سىنالعان بولاتىن. 50 جىل ىشىندە پوليگوندا 456 سىناق جاسالدى. وسى جارىلىستاردىڭ جيىنتىق قۋاتى جاپونيانىڭ حيروشيما قالاسىنا تاستالعان Little boy بومباسىنىڭ قۋاتىنان 250 ەسە ارتىق. 1991 جىلى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى.
«بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ اۋماعى شامامەن 18 300 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى بۇرىنعى پوليگوندا, سونىڭ ىشىندە «دەگەلەڭ» تاۋ الابىندا, «بالاپان» جانە «تاجىريبە الاڭى» سىناق الاڭدارىندا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ رەجىمىن قولداۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلدى.
پوليگون جابىلعالى بەرى بىرقاتار پروبلەمالىق ماسەلە انىقتالدى. بۇرىنعى سەمەي پوليگونىنىڭ جەرى ءۇش وبلىستىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ قاراماعىنداعى بوسالقى جەرگە جاتادى. بۇل بوگدە ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن جانە وسى اۋماقتاردا بولىپ جاتقان وقيعالاردى باقىلاۋدى قيىنداتادى.
پوليگوننىڭ نورماتيۆتەن تىس لاستانعان جەرلەرىن وڭالتۋ جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى. سونداي-اق راديواكتيۆتى لاستانۋ دەڭگەيىنە تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىلمەۋىنە بايلانىستى راديواكتيۆتى زاقىمدانۋدىڭ جىلىستاۋى بويىنشا وزەكتى دەرەكتەر جوق», دەدى زاڭ جوبالارى جونىندە بايانداما جاساعان ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا لاستانعان جانە تازا اۋماقتاردىڭ ارا-جىگى اجىراتىلماعان. سوندىقتان جارامدى جەرلەردىڭ كولەمدى بولىگى پايدالانىلمايدى. وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ماقساتىندا «سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعى تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەندى. قۇجاتتا بىرقاتار ۇسىنىس كەلتىرىلگەن.
ء«بىرىنشى, بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى جۇمىستاردىڭ ورىندالۋىنا جاۋاپتى ۇيىم تاعايىندالادى. ەكىنشى, كەشەندى ەكولوگيالىق تەكسەرۋ جانە مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتاما ناتيجەلەرى بويىنشا نورماتيۆتەن تىس رادياتسيالىق لاستانعان اۋماقتاردىڭ جانە شارتتى تازا جەرلەردىڭ شەكارالارى مەن اۋدانى ايقىندالادى. ءۇشىنشى, لاستانعان جەرلەردە سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعىن قۇرۋ جانە ولاردى ۋاكىلەتتى ۇيىمعا پايدالانۋعا بەرىلەدى. ءتورتىنشى, بۇرىنعى پوليگوننىڭ لاستانعان ۋچاسكەلەرى وڭالتىلادى. بەسىنشىسى, ايماق اۋماعىندا رادياتسيالىق جاعدايعا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. التىنشىسى, بۇرىنعى پوليگوننىڭ شارتتى تازا جەرلەرى شارۋاشىلىق اينالىمعا بەرىلەدى», دەدى ب.اقشولاقوۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, پوليگوننىڭ نورماتيۆتەن تىس لاستانعان جەرلەرىن باسقارۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ۇيىم رەتىندە ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىن تاعايىنداۋ جوسپارلانعان. بۇل مەكەمە – ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە قاراستى ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىم.
«كاسىپورىن 30 جىل بويى اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ, راديوەكولوگيا جانە يادرولىق ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن جويۋ سالاسىندا قىزمەتىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ورتالىقتىڭ جوعارى بىلىكتى پەرسونالى, مامانداندىرىلعان جابدىقتارى, دامىعان ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ينفراقۇرىلىمى مەن قاجەتتى رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارى بار.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق 2008 جىلدان باستاپ قازىرگە دەيىن پوليگون اۋماعىن تولىقتاي تەكسەردى. ەكى ميلليوننان استام ولشەۋ جۇرگىزدى جانە توپىراقتىڭ 5 مىڭعا جۋىق ۇلگىسىنە تالداۋ جاسادى. بيىل تەكسەرۋ ماتەريالدارى مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتاماعا جىبەرىلەدى. كەيىننەن پوليگوننىڭ شارتتى تازا جانە نورماتيۆتەن تىس لاستانعان جەرلەرىنىڭ شەكارالارى ايقىندالادى. بولجام بويىنشا ولاردىڭ اۋدانى سايكەسىنشە 8 900 جانە 9 400 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى.
بۇعان دەيىن ايتىلعانداي, لاستانعان جەرلەردى ءتيىمدى باسقارۋ ماقساتىندا ولاردىڭ اۋماعىندا سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعىن قۇرۋ ۇسىنىلادى. زاڭ جوباسىندا ۋاكىلەتتى ۇيىمعا قۇرىلاتىن ايماقتىڭ اۋماعىندا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ, راديواكتيۆتى لاستانعان جەرلەردى وڭالتۋ جانە ولاردىڭ قاۋىپتىلىگىن تومەندەتۋ, تاريحي راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ جانە راديواكتيۆتى لاستانۋ دەڭگەيىن مونيتورينگىلەۋ فۋنكتسيالارىن بەرۋ قاراستىرىلعان», دەدى ب.اقشولاقوۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنە سەنسەك, يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعىندا زاڭدا كورسەتىلمەگەن قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا تىيىم سالىنباق. بۇل راديواكتيۆتى قالدىقتاردىڭ مامانداندىرىلعان ايماقتان تىس جەرلەرگە تارالۋىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان.
«نەگىزگى زاڭ جوباسىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ىلەسپە زاڭ جوباسى ۇسىنىلادى. وندا جەر كودەكسى مەن ەكولوگيا كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلەدى. اتاپ ايتقاندا, جەر كودەكسىنىڭ «ونەركاسىپ, كولىك, بايلانىس جەرى, عارىش قىزمەتى, قورعانىس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇقتاجىنا ارنالعان جەر جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالماعان وزگە دە جەر» ساناتى «يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعىنىڭ جەرى» دەپ تولىقتىرىلادى.
بۇدان باسقا, قاجەتتى قۇقىقتىق راسىمدەردى بەكىتۋ ءۇشىن زاڭ جوباسى بوسالقى جەردى «يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعىنىڭ جەرىنە» اۋىستىرۋ ءتارتىبىن ازىرلەۋ مەن بەكىتۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعىنىڭ جەرىن سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعىنىڭ جۇمىس ىستەۋى جونىندەگى ۋاكىلەتتى ۇيىمنىڭ جەر پايدالانۋىنا بەرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان», دەدى مينيستر.
وسى رەتتە پالاتا توراعاسى اتالعان زاڭ جوباسى سەمەي پوليگونى اۋماعىن زەرتتەۋگە جانە قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ەكەنىن ايتتى.
«بۇل ماسەلە العاش رەت زاڭنامالىق دەڭگەيدە رەتتەلەيىن دەپ وتىر. جەرگىلىكتى حالىق وسى جەرلەردى پايدالانۋ جونىندە كوپتەن بەرى ايتىپ ءجۇر. مۇندا الدىمەن كەشەندى ەكولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلەدى. راديواكتيۆتى ۋچاسكەلەر انىقتالىپ, وندا سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعى قۇرىلادى. سول جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس اتقارىلىپ, قارجى بولىنەدى. ماقسات – بۇرىنعى پوليگون ماڭىندا تۇراتىن حالىقتىڭ رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ. ال تابيعاتى لاستانباعان, ەكولوگيالىق احۋالى جاقسى جەرلەر ەل يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىلەدى», دەدى ەرلان قوشانوۆ.
پالاتا توراعاسى اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ قارالۋى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ اباي وبلىسىن قۇرۋ جونىندەگى شەشىمىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعانىن ايتىپ, بۇل زاڭ وسى ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
سونداي-اق دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقتىڭ كوشى-قونى سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. قۇجات جونىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى عازيز قۇلاحمەتوۆ بايانداما جاسادى.
«حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭ جوباسىندا حالىقتى قۇجاتتاندىرۋ پروتسەدۋرالارىن وڭتايلاندىراتىن جانە كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەردەگى ەسكەرىلمەگەن تۇستاردى جۇيەلەيتىن ۇسىنىستار كوزدەلگەن. ناقتى العىشارتتارىنا توقتالايىن: ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, قولداعى زاڭناما نورمالارىن كونستيتۋتسياعا سايكەستەندىرۋ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋ, ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋ, كوشى-قون ماسەلەلەرىندە مەملەكەتتىك رەتتەۋدى جاقسارتۋ, قۇقىقتىق ولقىلىقتاردى بولدىرماۋ», دەدى ع.قۇلاحمەتوۆ.
بيىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە تىكەلەي قاتىسى جوق كەيبىر فۋنكتسيا مەن قۇزىرەت ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە وتكەن ەدى. وسىعان بايلانىستى اتالعان مينيسترلىك ەندى بوسقىندار ماسەلەسىمەن اينالىسۋ, ەڭبەك ميگرانتتارىنا رۇقسات بەرۋ جانە رۇقساتتىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ, كوشى-قون پروتسەستەرىن رەتتەۋ شارالارىن ازىرلەۋ جانە وسى ماسەلە اياسىندا ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋدى جۇرگىزەدى.
ء«بىرىنشى, «شەتەلدىكتەردىڭ قۇقىقتىق جاعدايى تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابى كونستيتۋتسيانىڭ نورماسىنا سايكەس كەلتىرىلەدى. بۇل زاڭنىڭ 3-بابىندا شەتەلدىكتەردىڭ قۇقىقتىق جاعدايى قاعيداتتارىندا «سەنىم» ۇعىمى جوق. بۇل قۇقىقتىق ولقىلىقتى تۇزەۋ كەرەك بوپ تۇر. ەكىنشى, «توتەنشە جاعدايلار تۋرالى» زاڭدى «جەكە باستى كۋالاندىراتىن قۇجاتتاردىڭ, ليتسەنزيالاردىڭ, رۇقساتتاردىڭ جانە توتەنشە جاعدايدىڭ قولدانىلۋى كەزەڭىندە مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەرەتىن وزگە دە قۇجاتتاردىڭ قولدانۋ مەرزىمى» دەگەن جاڭا 18-1-باپپەن تولىقتىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ءۇشىنشى, «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 8-تارماعىنا سايكەس, شەتەل ازاماتى نەمەسە ازاماتتىعى جوق تۇلعا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى تۇرۋ ماقساتىمەن كەلگەن ەميگرانت. سوندىقتان كوشىپ كەلۋشىگە بەرىلگەن قۇجات مەرزىمىنىڭ اياقتالۋىنا وراي, ەڭبەك كەلىسىمشارتىن دا بىرجاقتى توقتاتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك», دەپ ءتۇسىندىردى عازيز قۇلاحمەتوۆ.
سونداي-اق دەپۋتات 2020 جىلدان باستاپ جاسى 16-عا تولماعان بالالاردىڭ فوتوسۋرەتىن اتا-اناسىنىڭ تولقۇجاتىنا جابىستىرۋ جانە ءتيىستى جازبا جۇرگىزۋ نورماسى جويىلعانىن ەسكە سالدى. قازىر شەتەلگە شىعۋ ءۇشىن ءار بالانىڭ تولقۇجاتى بولۋى كەرەك.
فيزيولوگيالىق پروتسەستى ەسكەرە وتىرىپ, 12 جاسقا تولعانشا بالانىڭ تولقۇجاتى ءار بەس جىل سايىن اۋىستىرىلادى. ال 12-16 جاس ارالىعىنداعى بالالار قۇجاتىنىڭ جارامدىلىق مەرزىمى قازىرگىدەي 10 جىل بولىپ قالا بەرمەك. قۇجات اۋىستىرۋ جيىلىگىن وزگەرتىلۋىنە بايلانىستى تولقۇجات الۋعا مەملەكەتتىك باج مولشەرىن دە 8 اەك-تەن 4 اەك-كە دەيىن ەكى ەسە تومەندەتۋ ۇسىنىلعان.
«بەسىنشى, «بوسقىندار تۋرالى» زاڭنىڭ 8 جانە 9-باپتارىن سايكەستەندىرۋ ماقساتىندا وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. قۇجات بويىنشا پانا ىزدەگەن ادامدار مەن بوسقىندار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى مەكەنجايىن اۋىستىرعان جاعدايدا تىركەۋدەن شىعىپ, 5 جۇمىس كۇنى ىشىندە ۋاكىلەتتى ورگاندا قايتا تىركەلۋى ءتيىس. ەندى پانا ىزدەگەندەردى قازاقستان اۋماعىندا مەكەنجايى بويىنشا تىركەپ, تيىسىنشە, مۇنداي تۇلعالاردى تىركەۋ ءتارتىبىن بەكىتۋ قۇزىرەتىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە بەرگەن ورىندى.
التىنشى, «شەتەلدىكتەردىڭ قۇقىقتىق جاعدايى تۋرالى», «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭدارى شەتەل ازاماتتارىنىڭ ەلىمىزگە كىرۋىنە تىيىم سالىناتىن قوسىمشا نەگىزدەمەلەرمەن تولىقتىرىلادى. ماسەلەن, شەتەل ازاماتىنىڭ ەكسترەميزم-تەرروريزمگە قاتىسى بارى نەمەسە قازاقستاندا ەكسترەميستىك نە تەرروريستىك دەپ تانىلعان ۇيىمعا قاتىسى بارى تۋرالى مالىمەت-دەرەكتەر نەگىزىندە شەتەل ازاماتىنىڭ ەلگە كىرۋىنە تىيىم سالىنادى جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا تىيىم سالۋ سەبەبىن تۇسىندىرمە قۇقىعىن بەرۋ ۇسىنىلادى.
جەتىنشى – بالالاردى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتان قورعاۋ ماقساتىندا ءۇش زاڭعا كەلەسى نورمالار ەنگىزىلەدى. كامەلەتكە تولماعان بالالارعا سەكسۋالدى سيپاتتا قىلمىس جاساعاندارعا قازاقستانعا كەلۋىنە ءومىر بويىنا تىيىم سالىنادى, قازاقستاندى تۇراقتى مەكەندەۋىنە جانە قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ تۋرالى ەميگرانتتىق ءوتىنىشىن قابىلداۋعا دا رۇقسات بەرىلمەيدى», دەدى ع.قۇلاحمەتوۆ.
جيىندا دەپۋتاتتار زياتكەرلىك مەنشىك cالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. وعان اۆتورلىق, ساباقتاس قۇقىقتار, ونەركاسىپتىك مەنشىك وبەكتىلەرىن قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن.
جالپى وتىرىستا پالاتا كوميتەتتەرى «ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرۋ جانە ونىڭ اينالىمى تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوبالارىن, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا الدى.
جيىن سوڭىندا بىرقاتار دەپۋتات ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.