بۇۇ باس اسسامبلەياسى رەسەيدى بۇۇ ادام قۇقىقتارى كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنەن بوساتۋ تۋرالى داۋىس بەرمەك. مۇنداي باستامانى اقش تاراپى كوتەرىپ وتىر. باستى سەبەپ – ۋكرايناداعى رەسەي ساربازدارىنىڭ «ادام قۇقىقتارىن ورەسكەل جانە جۇيەلى تۇردە بۇزۋى».
باس كەڭسەسى جەنەۆادا ورنالاسقان كەڭەستىڭ قۇرامىندا 47 مەملەكەت بار. وعان مۇشەلىككە ءۇش جىل مەرزىمگە ءبولىپ سايلاۋ ارقىلى جۇرەدى. ۇيىمعا افريكادان – 13, ازيا مەن تىنىق مۇحيتى ەلدەرىنەن – 13, شىعىس ەۋروپادان – 6, لاتىن امەريكاسى جانە كاريب تەڭىزى ەلدەرىنەن – 8, باتىس ەۋروپا مەن باسقا ەلدەردەن 7 مەملەكەت كىرەدى.
مۇشەلەردى ۇشكە ءبولىپ, جىل سايىن مەرزىمى جەتكەندەردى الماستىرىپ وتىرادى. مىسالى, بىلتىر 18 مەملەكەت كەڭەسكە ءۇش جىلعا سايلاندى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. بيىل جىل سوڭىندا تاعى وسىنشا ەل قايتا سايلانادى. وسىلايشا, جىل سايىن ۇيىمعا مۇشەلەر اۋىسادى.
ەندى رەسەي ماسەلەسىنە ورالساق. سولتۇستىكتەگى كورشىمىز 2023 جىلعا دەيىن كەڭەسكە مۇشە. قازىرگى تاڭدا باس اسسامبلەيادا رەسەيدىڭ مەرزىمىن جويۋ جونىندەگى ماسەلە قارالادى. كرەمل بيلىگىن مانداتىنان ايىرۋ ءۇشىن بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇشتەن ەكىسى شەشىمدى قولداۋعا ءتيىس.
باتىس ديپلوماتتارى الداعى داۋىس بەرۋ كەزىندە رەسەيدىڭ بۇۇ ادام قۇقىقتارى كەڭەسىنەن شىعارىلاتىنىنا سەنىمدى. ويتكەنى بۇعان دەيىن باس اسسامبلەيا رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋ ارەكەتىن ايىپتاعان ەكى قارار قابىلداعان بولاتىن. ءبىر قۇجاتتى 140, ەكىنشىسى قۇجاتتى 141 مەملەكەت قولداپ داۋىس بەردى.
اقش-تىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى تۇراقتى وكىلى ليندا توماس-گرينفيلد Reuters اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا مۇنداي قادامنىڭ ماقساتىن ءتۇسىندىردى. «رەسەيگە مۇنداي جازاسىز ارەكەت ەتۋدى جالعاستىرۋىنا جانە وسىنداي ءىس-ارەكەتكە بارۋىنا جول بەرمەيتىنىمىزدى, ادام قۇقىعىن قۇرمەتتەيتىنىن ايتۋ ماڭىزدى», دەدى ول.
رەسەي تاراپى داۋىس بەرۋگە قاتىستى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. رەيتەرس اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, كرەمل بيلىگى قاراردى قولداعاندار مەن قالىس قالعانداردىڭ ارەكەتىن «دۇشپاندىق قادام» دەپ قابىلدايتىنىن ەسكەرتكەن. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى رەسەيدىڭ تۇراقتى وكىلدىگى الەم ەلدەرىن «رەسەيگە قارسى قاراردى قابىلداماۋعا» شاقىرعان كورىنەدى. وكىلدىك جىبەرگەن حابارلامانى قانشا ەلدىڭ العانى ازىرگە بەلگىسىز.
«ايتا كەتەتىن جايت, مۇنداي باستامانى قولداۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار داۋىس بەرۋ كەزىندە بەيتاراپتىق ۇستانۋ (قالىس قالۋ نەمەسە قاتىسپاۋ) دۇشپاندىق ارەكەت رەتىندە قاراستىرىلادى. سونىمەن قاتار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋدا دا, بۇۇ اياسىندا ول ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا جۇمىس ىستەۋدە دە ءاربىر ەلدىڭ ۇستانىمى ەسكەرىلەتىن بولادى», دەلىنگەن حاتتا.
رەيتەرس اگەنتتىگى رەسەيدىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى تۇراقتى وكىلدىگى حاتقا قاتىستى تۇسىنىكتەمە بەرۋدەن باس تارتقانىن جەتكىزدى. جالپى, بۇعان دەيىن مۋامار كاددافيدىڭ شەرۋشىلەرگە قارۋ قولدانعانىنا بايلانىستى ليۆيانى مۇشەلىك قۇقىعىنان ايىرعان ەدى.
سونداي-اق الەمدىك ارەنادا رەسەيدى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنەن شىعارۋعا شاقىرعاندار كوبەيە باستادى. ماسەلەن, OpenPetition.eu سايتىندا جاريالانعان پەتيتسياعا 57 مىڭعا جۋىق ادام قول قويعان. بۇدان بولەك, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنا جولداعان ۆيدەو ۇندەۋىندە ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆولوديمير زەلەنسكي رەسەيدى قاۋىپسىزدىك كەڭەس قۇرامىنان شىعارۋ قاجەت دەپ مالىمدەدى.
دەگەنمەن ادام قۇقىقتارى كەڭەسىنە قاراعاندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ماسەلەسى قيىنداۋ. UNHRC مۇشەلىگىنەن بوساتۋ ءۇشىن بۇۇ-عا مۇشە 192 مەملەكەتتىڭ ۇشتەن ەكىسى قولداپ داۋىس بەرۋگە ءتيىس. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ماسەلە باسقاشا. بۇل ۇيىمنىڭ مىندەتى – الەمدە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, بىتىمگەرلىك ميسسياسىن اتقارۋ, حالىقارالىق سانكتسيالار سالۋ جانە قك قارارلارى ارقىلى اسكەري ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن شەشۋ.
كەڭەس – بۇۇ قۇرامىنداعى نەگىزگى التى مەكەمەنىڭ ءبىرى سانالادى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى بۇۇ-عا مۇشە باسقا مەملەكەتتەردىڭ ورىنداۋى مىندەتتى شەشىم شىعارۋعا قۇقىلى. ىرگەلى ۇيىمعا مۇشە بولعان ەل ءوزىنىڭ باستامالارىن ۇسىنۋعا جانە مۇددەسىن قورعاۋعا, ماڭىزدى دەپ ساناعان ماسەلەلەرگە الەمنىڭ نازارىن اۋدارتۋعا مۇمكىندىگى بار. قىسقاشا ايتقاندا, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى – ءوز ۇستانىمىنىڭ وزەكتىلىگىن دالەلدەۋگە ارنالعان بىرەگەي الاڭ.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرامىندا 15 مەملەكەت بار. ونىڭ بەسەۋى تۇراقتى مۇشە. اتاپ ايتقاندا, اقش, قىتاي, رەسەي, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا. قالعان تۇراقتى ەمەس 10 مۇشەسى ەكى جىل سايىن اۋىسىپ وتىرادى. قازىرگى تاڭدا افريكادان ۇيىمعا گابون, گانا مەن كەنيا, ازيادان بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن ءۇندىستان, شىعىس ەۋروپادان البانيا, لاتىن امەريكاسىنان برازيليا مەن مەكسيكا, باتىس ەۋروپادان يرلانديا مەن نورۆەگيا سايلانعان.
وسى ورايدا, 2017-2018 جىلدارى قازاقستان دا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولعانىن, 2018 جىلعى قاڭتاردا ۇيىمعا توراعالىق ەتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى مارتەبەلى مەرزىم كەزىندە ەلىمىز جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا قاتىستى كوپتەگەن باستاما كوتەرگەنى ەسىمىزدە. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى قازاقستان باسىمدىق بەرگەن باعىتتىڭ ءبىرى – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسىنە ارنالدى.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىنىڭ ەرەكشەلىگى – ۆەتو قويۋ قۇقىنا يە. ياعني 14 مەملەكەت قاراردى قولداسا دا, بەس مەملەكەتتىڭ بىرەۋى وعان قارسى شىقسا, قۇجات قابىلدانبايدى. كەڭەس قۇرىلعان 1946 جىلدان بەرى 293 رەت ۆەتو قۇقىعى قولدانىلعان ەكەن.
كەڭەس وداعى, كەيىننەن رەسەي جالپى سانى 143 مارتە داۋىسقا سالىنعان قاراردى قابىلداماي تاستاعان. اقش مۇنداي قۇقىعىن 83 مارتە پايدالانعان. ۇلىبريتانيا 32 رەت ۆەتو قويسا, قىتايعا 16 ۆەتو تيەسىلى. فرانتسيا 19 رەت بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارىنا قارسى داۋىس بەرگەن.
ۆەتو ماسەلەسىنە بەكەر توقتالىپ وتىرعانىمىز جوق. ويتكەنى كەز كەلگەن مەملەكەتتى بۇۇ قۇرامىنان دا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرامىنان دا شىعارۋ ءۇشىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قولداۋى قاجەت.
بۇۇ جارعىسىندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسىن شىعارۋ جونىندە ايتىلماعان. ايتسە دە, مەملەكەتتى بۇۇ باس اسسامبلەياسى قۇرامىنان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسىمەن شىعارۋ جونىندە قاراستىرىلعان.
جارعىنىڭ 6-بابىندا: «وسى جارعىدا قامتىلعان قاعيدالاردى تۇراقتى تۇردە بۇزعان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مۇشەسىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا باس اسسامبلەيا ۇيىمنان شىعارىپ جىبەرۋى مۇمكىن» دەلىنگەن.
ەندەشە, رەسەيدى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرامىنان دا, بۇۇ باس اسسامبلەياسى قۇرامىنان دا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى رەسەيدىڭ ۆەتو قويۋ قۇقىعى بولعاندىقتان, ونى ۇيىمنان شىعارۋ جونىندەگى كەز كەلگەن قۇجاتتى قابىلداتپايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
نەمەسە رەسەي حالىقارالىق ارەناداعى ءوزىنىڭ بۇكىل كۇشىنەن باس تارتىپ, ءوز-ءوزىن شىعارۋ تۋرالى قاراردى قابىلداۋى قاجەت. بىراق قازىرگىدەي كەزەڭدە دە, كەلەشەكتە دە بولۋى ەكىتالاي.
كەيبىر مۇشە مەملەكەتتەر بۇۇ-دا رەفورمالار جۇرگىزۋگە, اسىرەسە تۇراقتى مۇشەلەردىڭ گەنوتسيد جاساعان كەزىندە ۆەتو قويۋ قۇقىعىنان ايىرۋعا شاقىرىپ ءجۇر. بۇل ماسەلەنىڭ بۇۇ قابىرعاسىندا تالقىلانىپ جۇرگەنىنە ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ماسەلەن, 2005 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك سامميتتەن كەيىن «كىشى بەستىك» (S5) دەپ اتالاتىن كوستا-ريكا, يوردانيا, ليحتەنشتەين, سينگاپۋر جانە شۆەيتساريا تۇراقتى مۇشەلەردىڭ گەنوتسيد, سوعىس قىلمىستارى مەن ادامزاتقا قارسى قىلمىستارعا قاتىستى ماسەلەلەردە ۆەتو قويۋ قۇقىعىنان باس تارتۋعا شاقىردى.
دەگەنمەن S5 ۇيىمى 2012 جىلى تاراتىلدى, بىراق ولار كوتەرگەن ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن كۇن تارتىبىندە تۇر. قازىرگى تاڭدا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى فرانتسيا مەن ۇلىبريتانيا ۇيىمعا رەفورما جاساۋ ماسەلەسىن قولدايدى.
تاياۋدا جۋرناليستەر وسى ماسەلەنى اق ءۇيدىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى دجەن پساكيدەن سۇراعان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدىڭ كەڭەستەگى تۇراقتى ۇستانىمى قيىندىق تۋعىزادى.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە رەفورما جاساۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ كەلە جاتقانىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. كوتەرىلگەن وزگەرىستىڭ ءبىرى – تۇراقتى مۇشەلەر سانىن كوبەيتۋ. ۇمىتكەر ەلدەردىڭ قاتارىندا برازيليا, گەرمانيا, ءۇندىستان, جاپونيا (G4 ەلدەرى) جانە وڭتۇستىك كورەيا ايتىلدى. سونىمەن قاتار جارتىلاي تۇراقتى مۇشە دەگەن ۇعىمدى ەنگىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلدى.
G4 ەلدەرى 2017 جىلى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلىگىنە سايلانسا, ۆەتو قويۋ قۇقىعىنان ايىرۋدى كوتەرەتىنىن مالىمدەدى. قازىرگى تاڭدا تۇراقتى مۇشە 5 مەملەكەت پەن G4 ەلدەرى ەكونوميكاسى دامىعان الەمدەگى 10 مەملەكەتتىڭ ىشىنە كىرەدى. سونىمەن قاتار قورعانىس سالاسىنا مول قارجى قۇياتىن مەملەكەتتەر تىزىمىندە تۇر.
قورىتا ايتقاندا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسىن كەڭەس قۇرامىنان دا, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنان دا شىعارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. الداعى ۋاقىتتا ۇيىمعا رەفورما جاسالۋى ەكىتالاي ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇلدەم مۇمكىن ەمەس دەر ەدىك.