كەشە ماجىلىستە ۇكىمەت ساعاتى ءوتتى. جيىن بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى, ۆەتەريناريا ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سالانىڭ جاي-كۇيى جونىندە دەپۋتاتتارعا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ باياندادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا ۆەتەريناريا جۇيەسىن رەفورمالاۋ بويىنشا ناقتى مىندەتتەر قويعانى بەلگىلى. اتاپ ايتقاندا, ورتالىق پەن وڭىرلەر اراسىنداعى فۋنكتسيالار مەن وكىلەتتىكتەردىڭ اراجىگىن ناقتى اجىراتۋ, پروتسەستەردى تسيفرلاندىرۋ جانە دەرەكتەردى جيناۋ مەن بەرۋدى اۆتوماتتاندىرۋ, كادرلاردى دايارلاۋ جانە جالاقىنى ارتتىرۋ سەكىلدى تاپسىرما بەرگەن ەدى.
ە.قاراشوكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىك قويىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن قازىرگى جاعدايعا مۇقيات تالداۋ جۇرگىزگەن. ءسويتىپ, ۆەتەريناريا جۇيەسىن رەفورمالاۋعا قاجەتتى شارالار ازىرلەگەن ەكەن. ولاردى دايىنداۋ بارىسىندا ءتۇرلى دەڭگەيدە ساراپشىلىق تالقىلاۋلار وتكىزىلگەن.
«مينيسترلىكتىڭ باستاماسىمەن 2021 جىلى قازاقستان ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك جانۋارلار دەنساۋلىعى ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق ساراپشىلارىنىڭ ەكى ميسسياسى ءوتتى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستاننىڭ ۆەتەريناريا قىزمەتىن كۇشەيتۋ جونىندەگى ءتيىستى ۇسىنىمدار ايتىلدى.
رەفورمالاردى ەنگىزۋدى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان. بۇل ۆەتەريناريالىق قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە بولاشاقتا ونى جاڭا زاماناۋي دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۆەتەريناريا بويىنشا رەفورمالاردى ازىرلەۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردەگى قايشىلىقتارعا, سونداي-اق ۆەتەريناريالىق زاڭنامانىڭ سول نەمەسە وزگە دە نورمالارىن پراكتيكادا قولدانۋدىڭ جەتىلمەگەندىگىنە تالداۋ جۇرگىزىلدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
ءمينيستردىڭ پىكىرىنشە, كەيبىر اۋماقتارداعى اكىمدەردىڭ كارانتيندى جانە شەكتەۋ ءىس-شارالارىن ۋاقتىلى قولدانباۋى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ەپيزووتيالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا اكەلىپ سوققان.
«اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ ۆەتەرينارلىق ماماندارىندا مال يەلەرىنە اكىمشىلىك اسەر ەتۋ بويىنشا وكىلەتتىكتەرى جوق. سوندىقتان ولار ۆەتەريناريالىق نورمالاردى بۇزعانى جانە ۆەتەريناريالىق ءىس-شارالاردى ورىنداماعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتا المايدى. سول سەبەپتى ولار اۋدان ورتالىعىنداعى ۆەتەريناريالىق ينسپەكتورلارعا جۇگىنۋگە ءماجبۇر. بۇل ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ۆەتەريناريالىق زاڭناما تالاپتارىن ورىنداۋ پروتسەسىن كەشىكتىرەدى.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا ۆەتەرينار مامانداردىڭ وزىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋى جوسپارلى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋدىڭ مەرزىمى مەن تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى. مۇددەلەر قايشىلىعى جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق ساراپتاماعا ليتسەنزيا بەرۋگە باقىلاۋدىڭ جوقتىعى ساپاسىز ونىمدەردى وتكىزۋگە جول اشادى», دەدى ە.قاراشوكەەۆ.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا جوسپارلى ۆاكتسينالاۋ ءتيىمسىز جۇرگىزىلگەن. ويتكەنى اكىمدىكتەر ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتاردى, جانۋارلاردى سايكەستەندىرۋدى جۇرگىزۋگە ارنالعان بيركالاردى جانە قان سىنامالارىن الۋ جۇيەلەرىن ساتىپ الۋ جانە جەتكىزۋ ماسەلەسىندە مينيسترلىككە تاۋەلدى. ساتىپ الۋ بويىنشا كونكۋرستىق راسىمدەردىڭ ۇزاقتىعى, ۆەتەرينارلارعا قاجەتتى پرەپاراتتاردى اكىمدىكتەرگە بەرۋدەگى بيۋروكراتيالىق جاعداي دا جۇمىستىڭ ءتيىمدى جۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
«2022 جىلعى 1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن بىردەيلەندىرۋ بازاسىندا 33,3 ملن باس مال تىركەلدى. سونىڭ ىشىندە 8,3 ملن ءىرى قارا, 20,6 ملن قوي-ەشكى, 3,4 ملن جىلقى, 649 مىڭ شوشقا جانە 250 مىڭ تۇيە بار. بىراق وڭىرلەرگە قۇلاق سىرعالارىنىڭ ۋاقتىلى جەتكىزىلمەۋىنە بايلانىستى بازاعا تولدەردى تىركەۋ 2020 جىلى جۇزەگە اسىرىلمادى. سوعان بايلانىستى مينيسترلىك «جاسىل ءدالىزدى» ىسكە قوسۋ ارقىلى ولاردى تىركەۋگە ءماجبۇر بولدى. ناتيجەسىندە, 2021 جىلدىڭ ناۋرىز-مامىر ارالىعىندا قوسىمشا 1,1 ملن باس تىركەلدى. قولدانىستاعى سايكەستەندىرۋ جۇيەسىنىڭ تيىمسىزدىگى «جاسىل ءدالىز» ءىس-شارالارىن ۇنەمى جۇرگىزۋدى قاجەت ەتەدى», دەدى ە.قاراشوكەەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋ ءۇشىن بىرقاتار وزگەرىس ۇسىنىپ وتىر. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن بىردەيلەندىرۋ ءۇشىن سىرعالاردى ساتىپ الۋ فۋنكتسياسىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرۋ جوسپاردا بار. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن بىردەيلەندىرۋ بازاسىنا اۋداندىق دەڭگەيدە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە ارنالعان الگوريتم جانە راستايتىن قۇجاتتار تىزبەسى بەكىتىلمەك. سونداي-اق تىركەلمەگەن ءۇي جانۋارلارىن ەنگىزۋ دە قاراستىرىلادى. بۇدان بولەك اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن بىردەيلەندىرۋ بازاسىنىڭ ءموبيلدى نۇسقاسىن ىسكە قوسۋ دا ويلاستىرىلىپ جاتىر. بۇل جانۋارلاردى سايكەستەندىرۋدى جانە الدىن الۋ شارالارىن ۋاقتىلى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«دەرەۋ شەشۋدى تالاپ ەتەتىن وتكىر پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى ۆاكتسينالاردى ساتىپ الۋدى ءوزى جۇرگىزەدى جانە ونىڭ قولدانىلۋىنا باقىلاۋ جاسايدى. ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتكەن تىزبەگە ەنگىزىلگەن جانۋارلاردىڭ اسا قاۋىپتى اۋرۋلارىنىڭ پروفيلاكتيكاسى ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ 23 ءتۇرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى. بۇل پرەپاراتتاردى ساتىپ الۋدى اتالعان كوميتەت جانە ونىڭ ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىمدارى, ال جەتكىزۋدى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جۇزەگە اسىرادى», دەدى ە.قاراشوكەەۆ.
مينيستر كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2021 جىلى ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى ساتىپ العان ۆەتەرينارلىق پرەپاراتتاردىڭ جالپى كولەمى 136 ملن دوزانى قۇراعان. ونىڭ ىشىندە 13 وتاندىق جانە 7 شەتەلدىك پرەپارات بار.
ايتسە دە, بۇل باعىتتا دا بىرقاتار پروبلەما تۋىنداعان. اتاپ ايتقاندا, ۆەتەرينار مامانداردىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرىن ورىنداۋىنا كەدەرگى كەلتىرىلگەن. بيىل وتاندىق وندىرۋشىلەرمەن ءبىر كوزدەن تىكەلەي شارت جاساسۋ زاڭنامادا كوزدەلمەگەن. ۆاكتسينالاردى ساقتاۋعا مۇمكىندىك جوق بولعاندىقتان, بيۋدجەت قاراجاتى ءتيىمسىز پايدالانىلعان.
وسىعان بايلانىستى مينيسترلىك ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى مەن ونىڭ ۆەدومستۆالىق باعىنىستى ۇيىمدارىنان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ فۋنكتسيالارىن الىپ تاستاۋدى ۇسىنادى. سونداي-اق ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتار مەن دياگنوستيكانى ساتىپ الۋ بويىنشا بىرىڭعاي ديستريبيۋتور قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
«ۆەتەرينارلىق پرەپاراتتار بويىنشا بىرىڭعاي ديستريبيۋتوردى قۇرۋ وتاندىق وندىرۋشىلەرمەن ۇزاق مەرزىمدى شارتتار جاساسۋعا, سونداي-اق قازاقستاندىق ءوندىرۋشى زاۋىتتارعا ءوندىرىس, تەحنولوگيا ترانسفەرتى بويىنشا بيولوگيالىق ونەركاسىپتىڭ الەمدىك كوشباسشىلارىمەن تىكەلەي كەلىسىمشارتتار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرادى. وتاندىق ۆەتەرينارلىق پرەپاراتتار مەن دياگنوستيكۋمداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن, ساپاسىن جەدەل باعالاۋ, سونداي-اق ۆەتەرينارلىق پرەپاراتتاردى تىركەۋ جانە باقىلاۋ راسىمدەرىن وڭايلاتۋ پروبلەماسى شەشىلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جۇيەسىندە پرەپاراتتاردى ساتىپ الۋدى جۇرگىزۋ كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى تولىعىمەن جويىلادى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
بۇدان بولەك, مينيسترلىك اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن بىردەيلەندىرۋ ءموبيلدى قوسىمشاسىن ازىرلەمەك. بۇل باعدارلاما جانۋاردىڭ بيركاسىن سكانەرلەۋگە جانە جۇيەگە دەرەكتەردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءموبيلدى قوسىمشا وفلاين رەجىمدە دە جۇمىس ىستەيدى.
سونىمەن قاتار ۆەتەرينارلىق پرەپاراتتاردى قولدانۋدى رەتتەۋگە ارنالعان جاڭا اقپاراتتىق جۇيە ازىرلەنەدى. ۆەتەريناريا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ اۆتوماتتاندىرىلماق.
«ۆەتەريناريا پروتسەستەرىن تسيفرلاندىرۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ دۇرىستىعىن قامتاماسىز ەتەدى. ۆەتەرينارلىق دارىگەرلەردى قاعازباستىلىقتان بوساتادى. ەكسپورتقا/يمپورتقا رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن الۋ كەزىندە مەرزىمدەر مەن بيۋروكراتيالىق اۋرە-سارساڭدى قىسقارتادى. باقىلاۋداعى وبەكتىلەردىڭ ورنىن اۋىستىرۋ مەن اينالىمىن باقىلاۋدى كۇشەيتەدى. سۋبسيديالار مەن جەڭىلدىكتى كرەديتتەر الۋ كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىق پەن الاياقتىق تاۋەكەلدەردى تومەندەتەدى», دەدى ە.قاراشوكەەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اگرارلىق سەكتورداعى ەڭ تومەنگى جالاقى الاتىن ماماندىقتاردىڭ ءبىرى – ۆەتەرينارلار. مال دارىگەرلەرىنىڭ ورتاشا جاسى 40-55 جاستى قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا سالادا جوعارى بىلىكتى جاس كادرلار جەتىسپەيدى. مىسالى, كوممۋنالدىق ۆەتەرينارلىق كاسىپورىنداردىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى وڭىرلەرگە بايلانىستى 80 مىڭنان (قىزىلوردا وبلىسى) 206 مىڭ تەڭگەگە دەيىن (پاۆلودار وبلىسى).
جالاقى ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن كوممۋنالدىق ۆەتەرينارلىق كاسىپورىندار كورسەتەتىن اقىلى قىزمەتتەر كولەمىن ۇلعايتۋ كەرەك. وسى ماقساتتا اقىلى قىزمەت تۇرلەرىنىڭ تاريفتەرى بەكىتىلەدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ءتيىستى زاڭنامالىق بازانى قابىلداي وتىرىپ, كەلەسى جىلدان باستاپ كوممۋنالدىق ۆەتەرينارلىق كاسىپورىندار ۆەتەرينار ماماندارىنىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسىنا 50 پايىزدىق قوسىمشا ۇستەمەاقى جانە زياندى ەڭبەك جاعدايلارى ءۇشىن مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق مەكەمەلەردىڭ بازالىق لاۋازىمدىق جالاقىسىنا 140 پايىزدىق قوسىمشا اقى تولەنەدى. سونداي-اق ساۋىقتىرۋ جاردەماقىسى رەتىندە 2 لاۋازىمدىق جالاقى بەرىلمەك.
ۇكىمەت ساعاتىندا دەپۋتات ەرلان بارلىباەۆ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەرمەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى ادامدارعا بەرىلەتىن جانۋارلاردىڭ ءجىتى جانە سوزىلمالى جۇقپالى اۋرۋلار كوبەيگەن.
«بارلىق جەردە قۇتىرۋ جانە برۋتسەللەز اۋرۋلارىنىڭ ءورشۋى بايقالادى. بۇل اۋرۋلارمەن كۇرەستە وڭ ديناميكا جوق. مىسالى, 2020-2021 جىلدارى برۋتسەللەز اۋرۋىنىڭ سانى 2 پايىزعا ءوستى. سونىمەن قاتار ءسىبىر جاراسى سياقتى اۋرۋلار 6 ەسە, لەپتوسپيروز – 5 ەسە, اناەروبتى ەنتەروتوكسەميا – 5 ەسە, ۆيرۋستىق ديارەيا جانە ينفەكتسيالىق رينوتراحيت 113 پايىزعا ارتتى. يمپورتتىق اسىل تۇقىمدى مال باسىن اكەلۋ جونىندەگى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ دا كوپتەگەن پروبلەمالار تۋعىزعانىن ايتا كەتەن ءجون. ەلگە ينفەكتسيالىق رينوتراحەيت, بليۋتانگ, نودۋليارلىق دەرماتيت, شمالەنبەرگ اۋرۋى جانە ۆيرۋستىق ديارەيا سياقتى اۋرۋلار كەلدى», دەدى ە.بارلىباەۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ۆەتەرينارلىق ينسپەكتسيانىڭ قىزمەتىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 2010-2012 جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلگەن قۇنى 14,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 114 ۆەتەرينارلىق زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق ە.بارلىباەۆ ۆەتەريناريا سالاسىنا قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىسىن ايتتى.
جيىن بارىسىندا دەپۋتاتتار سالانىڭ وزەكتىلىگىن تالقىلاپ, ۆەدومستۆو باسشىسىنا سۇراقتارىن قويدى. سوڭىندا ۇكىمەتكە, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە, وبلىس اكىمدىكتەرىنە ۇسىنىم جاسادى.