احاڭنىڭ باتاسىن العان تەرگەۋشى

تەرگەۋشىنىڭ اڭگىمەسىن 1991 جىلى «تورعاي تاڭى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى تولەگەن سەيداحمەتوۆ پەن اۋداندىق راديونىڭ قىز­مەت­كەرى سۇلتانعالي بەيسەكەەۆ جازىپ العان.

حامزا نۇرجانوۆ 1904 جىلى 1 قاڭ­تار­­دا سول كەزدەگى قاراتورعاي بولىسى, بۇ­گىن­گى امانگەلدى اۋدا­نى­نىڭ بايعابىل اۋىلىندا دۇ­نيە­گە كەلگەن. العاش بولىس تۇر­كە­بايدىڭ بايمۇراتى اشقان اۋىل مەكتەبىنەن ساۋات اشقان زەرەك شاكىرت كەيىن باتپاققاراداعى ەكى سىنىپتىق مەكتەپتى ءتامامداپ, ودان تورعايداعى يۆانوۆ مەك­تە­بىنەن 4 كلاستىق ورىسشا ءبىلىم الىپ شىعادى. 1927-1930 جىلدارى ورىنبورداعى رابفاكتا وقيدى. ودان ەلگە كەلىپ, پارتيا جۇمىسىنا ارالاسادى. 1931 جىلى اۋداندىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باس­تىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تا­ع­ايىندالعان ح.نۇرجانوۆ بات­پاق­­­قارا كوتەرىلىسىنە قاتىستى قىل­­­­مىس­تىق ءىستى تەرگەپ كوزگە ءتۇ­­سىپ, كوپ ۇزا­ماي ال­ماتىداعى ىش­كى ىس­تەر حالىق كوميس­سارياتىنا تەر­­گەۋ­شى قىزمەتىنە اۋىس­تى­رىل­عان ەكەن.

– بىلتىر ءساۋىر ايىندا العاش بولىپ الاشتىڭ رۋحاني كوسەمى احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىنا ار­نالعان « ۇلى دالا­نىڭ ۇلى تۇلعالارى» اتتى كوش­پەلى كورمە ۇيىمداستىردىق. وسى شارا بارىسىندا سەكسەن جاس­­تاعى تەرگەۋشىنىڭ ءوز اۋزىنان ديكتوفونعا جا­زىلىپ الىن­عان اڭگىمەنى تىڭدادىق. كور­مە­نىڭ اشىلۋ راسىمىنە ارنايى كەلىپ قاتىس­قان الماتىداعى احمەت مۋزەي-ءۇيىنىڭ ديرەكتورى رايحان يماحانبەتكە وسى اۋديو­جازبانىڭ كوشىرمەسىن تارتۋ ەتتىك. حامزا نۇرجانوۆ – امان­گەلدى يمانوۆ, كەيكى باتىر, اب­دىعاپار حان سىن­دى تاريحي تۇلعا­لاردىڭ كوزىن كورگەن ادام. بۇگىندە تەرگەۋشىنىڭ ەستەلىگى ەڭ قۇندى جادىگەرلەرىمىزدىڭ قاتا­رىندا تۇر, جان-جاقتان سۇراپ, قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جات­قان­دار دا كوپ, – دەدى مۋزەي باسشىسى مارعۇلان وسپانوۆ.

تاريحي ەستەلىكتى ءبىز دە باستان-اياق مۇ­قيات تىڭداپ شىقتىق. 1933 جىلدىڭ قارا­­شاسىندا ح.نۇر­جا­نوۆ قىزمەت با­بى­­مەن ارال وڭىرىنە اۋىسىپتى. ودان ال­ما­تىعا شاقىرتىلادى. مۇندا ءبىر جىل­دىق جەدەل تەرگەۋشىنىڭ وقۋ­ىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, نكۆد جانىنان جۇمىس ىستەي­تىن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارمانىڭ ۋاكى­لەت­تى وكىلى بولىپ قىزمەتكە كىرەدى.

ەستەلىك «ەستەرىڭدە بار شى­عار, شى­راق­­بەك قابىلباەۆ دەگەن ىشكى ىستەر ءمي­­نيس­ترى بولعان, سول ەكەۋىمىزدى قىزمەتكە الىپ قالدى. 3-ءشى بولىمدە جۇمىس ىس­تە­دىك. ءبولىم باستىعى – ۆاحتانگ حۆوروسيان دەگەن پودپولكوۆنيك. سونىڭ قاراماعىندا ىستەدىك. 1937 جىل. ءبىر كۇنى قىزمەت ۇستىندە سول كىسى كابينەتىنە شاقىرىپ ال­ىپ: «وسىندا تۇرمەدە احمەت باي­تۇرسىنوۆ دەيتىن ەسكى الا­شور­دانىڭ باستىعى وتىر. سو­نىڭ تەرگەۋىن سەن اياقتايسىڭ. سا­عان سەنىپ تاپسىرىپ وتىرمىن. بىراق بايقا, ول «ستارىي ۆولكتىڭ» ناعىز ءوزى. ونىڭ كەڭەس وكى­مەتىنە ىستەمەگەن قاس­تاندىعى, قارسىلىعى قالعان جوق. ۇل­كەن دايىندىق كەرەك. جان-جاقتى دا­يىن­­دالىپ, تەرگەۋدى اياقتايتىن بول, دەدى. احاڭمەن سويلەسۋ ءۇشىن ارحيۆ قاز­دىم. نكۆد-نىڭ ۇلكەن ءبىر بولمەسى تول­عان الاشوردانىڭ قۇجاتتارى ەكەن. سول دوكۋمەنتتەردى قوپارىپ, احمەتتىڭ كوپ­تەگەن كىتاپتارىن وقىپ, ەرىكسىزدەن ولەڭ­دەرىن جاتتادىم. 5-6 كۇنگە دەيىن قاقىر­عام جوق» دەپ باستالادى.

بۇل جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر نارسە بار. الاش كوسەمىن بۇعان دەيىن تەرگەپ, ەڭ اۋىر جازا تا­عايىن­داۋعا جەتكىلىكتى ىلىك­تىڭ ءبا­رىن مۇقيات تۇگەندەپ, جەتەر جە­­رىنە جەتكىزىپ قويعان تىسقاق­قان باس تەرگەۋشى, 3-ءبولىمنىڭ باستىعى اككى ۆاحتانگ حۆو­رو­سيان الدىنداعى ايىپتالۋشىنىڭ ەكى­نىڭ ءبىرى ەمەس, تەلەگەي-تەڭىز ءبىلىم يەسى, ورىنبور, قازان, ۋفا, تاشكەنت توڭى­رە­گىنە بەلگىلى قايراتكەرلەر مەن زيالىلاردى بىلاي قويعاندا, بۇتىندەي ءبىر حا­لىق­تىڭ ارقا تۇتقان ارداعى, اسا قادىرلى ادامى ەكەنىنە ابدەن كوز جەتكىزگەندىكتەن قۇداي مەن كەلەشەك الدىنداعى اۋىر جاۋاپ­كەر­شىلىكتەن قورقىپ, ءىستىڭ سوڭ­عى نۇكتەسىن قويۋدى ءوز قارا­ما­عىندا قىزمەت اتقارىپ جاتقان قاتارداعى تەرگەۋشىگە ىسىرعان سياقتى.

بۇلاي دەيتىنىمىز, احاڭ ءوزىنىڭ سوڭعى تەرگەۋشىسى قويعان سۇراق­تار­عا جاۋاپ بەر­گەندە اقتا­لۋعا ەش ۇمتىلمايدى. ورىس وكتەمدىگىنە قارسى ەكەنىن بۇكپەسىز اي­تا­دى. «قاراعىم-اي!», «شىراعىم-اي!» دە­گەن قاراتپالاردى قىستىرا وتىرىپ, الدىندا نكۆد وكىلى ەمەس, جاس بالا وتىرعان سياقتى جاۋاپ قاتادى. سو­عان قارا­عاندا, سۇڭ­عىلا اقىل يەسى ءوز تاع­دى­رىنىڭ الدەقاشان شەشىلىپ قوي­عا­­نىن حامزا تەرگەۋشىنى كورىپ, بىل­مەي تۇر­عان­دا-اق سەزسە كەرەك.

قارت تەرگەۋشى مۇدىرمەي جاتقا وقىپ, اۋديو­جازبادا قالدىرعان شىعار­ما­لار­دىڭ مازمۇنىنا ۇڭىلسەك, تەرگەۋشىنىڭ احاڭنىڭ «قىلمىسىن» دالەلدەۋگە سەپ­تى­گى ءتيىپ قالادى-اۋ دەگەن كوسەمسوزدەر مەن ولەڭدەردى ىرىكتەپ جاتتاعانىن اڭعا­رۋ­عا بولادى. ويىمىزدى راستاۋ ءۇشىن قىسقاشا ءۇزىندى كەلتىرە كەتەيىك.

«مەن احاڭا ءسىز 1917 جىلى ورىن­بور­دا وتكەن ءبىرىنشى جالپىقازاق سەزىنە قاتىستىڭىز. وك­ى­مەتكە قارسى بولدىڭىز. كەڭەس وكىمەتىنە. نە سەبەپتى قار­سى بول­دى­ڭىز؟ ءسىزدىڭ «كوك ەسەك­­تەرگە» دەگەن ولەڭىڭىزدە: «نە جا­زىپ ەم, قۇداي-اۋ, مەن قا­زاق­­قا, ءمۇبتالا سالعانداي بۇل ازاپقا, ادامشىلىق ەسەبىنە كىرى­سىپ, قولى جەتسىن دەگەندىك پە ازاتقا؟ بار ما, قازاق, مۇنان باسقا قىلعانىم؟ نەڭدى شاشتىم, نەڭدى بۇزدىم, بىلعادىم؟», دەپسىز. ال «اناما حاتىڭىزدا»: «بارا الماي, وتىرىكشى بولىپ ابدەن, سەمەيدىڭ تۇرمەسىندە وتىر بالاڭ. مال ۇرلاپ, كىسى ولتىرگەن ايىبى جوق. وكىمەت, ءور زورلىققا نە بار شاراڭ!» دەپ تاعى جازىپسىز. ەڭبەكشىلەردىڭ وكىمەتىنە نەگە قارسى بولدىڭىز؟ اق پاتشا اقتاس, بايتۇرسىن اكەلەرىڭىزدى يتجەككەنگە ايداتىپ ەدى عوي. سول كەزدە 13 جاستا ەكەنسىز. جۋاننان قورلىق كورە تۇرا كەدەيدىڭ وكىمەتىنە نەگە قارسىلىق ءبىلدىردىڭىز؟, دەپ ەدىم تولىق جاۋاپ بەرە قويمادى. تەك «اي, شىراعىم-اي, قازاق دەربەس وكىمەت بولا ما دەگەن ۇمتىلىس قوي. ءار نارسەنىڭ ءوز زامانى بولادى!» دەپ قىسقا قايىردى, – دەيدى ارداگەر تەرگەۋشى.

قارت چەكيستىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, احمەت بايتۇرسىن ۇلى وتە مادەنيەتتى, سىپايى ادام بول­عان. ولەڭدەرىن جاتتاپ العان تەرگەۋشىگە «زەرەك بالا ەكەنسىڭ», دەپ ريزاشىلىق ءبىلدىرىپتى. سول كەزدە حامزا نۇرجانوۆ 33 جاستا بولسا, احاڭ 65-تە ەكەن.

– احاڭ ەكەۋمىز جولداس بول­دىق ءبىراز كۇن تەرگەۋدە, ارينە. جاسىراتىنى جوق, وكى­مەت­كە قارسى بولدى عوي. ءوزى «حالىق جاۋى» بولا تۇرا, ماعان العىس ايتتى. ءسىز عالىم ادامسىز, اتتەڭ بىراق ءوز ولە­ڭى­ڭىز وزىڭىزگە قارسى ايعاق بەرىپ تۇر دەيمىن. احاڭ: «زەرەكسىڭ», دەپ جىميعان بولادى. سوزگە ۇستالىعى, سويلەۋ مانەرى ەرەكشە ەدى. وتە ورنىقتى ادام بولاتىن. اسىپ-ساسۋ دەگەندى بىلمەيتىن سابىردان سومدالعان جان ەدى. ول كەزدە ەگدە تارتىپ قالسا دا, ۇنەمى ساقالىن قىرىپ, ءوزىن وتە تازا ۇستايتىن. قىس­تى­رىپ قويا­تىن كوزىلدىرىگى بار. التىن شىنجى­رىن قۇلاعىنا ءىلىپ قويادى. ورىس كەم­­پىرى بار, ون كۇن-ون بەس كۇن سايىن توق­­تاۋسىز كەزدەسۋگە كەلىپ ءجۇردى. كابي­نەت­تىڭ شەتىنە وتىرعىزام. ەكەۋى اڭ­گى­مە­لەسىپ, شۇيىركەلەسىپ, تاماعىن بە­رىپ وتىرادى. ابدەن سويلەسىپ بولعان سوڭ, «احا, بولدىڭىزدار ما؟», دەيمىن, «بولدىق», دەيدى. مەن دە ءوزىمدى سىپايى ۇستادىم. ويتكەنى, دانىشپان ادام عوي. تۇرمەدە باسقا تەرگەۋشى جاۋاپ الىپ جاتقاندارمەن بىرگە وتىردى عوي. ەڭ سوڭعى كەزدەسكەنىمىزدە: «باسقا تەرگەۋشىلەرگە بارعاندار ءزابىر كورىپ كەلەدى ەكەن, قاراعىم. ءادىل ادام ەكەنسىڭ, نە زورلىعىڭ جوق, نە سوگىسىڭ جوق. ءۇي-ىشىممەن كەزدەسۋ سۇراسام, ءبىر سوزگە كەلمەي رۇقسات بەرىپ تۇردىڭ. قۇداي بەرەتىن ادامسىڭ, شىراعىم!», دەدى. احاڭنىڭ بەرگەن باتاسى قابىل بولعان شىعار. قۇدايعا شۇكىر, بۇگىندە ءوز كىندىگىمنەن تاراعان جەتپىسكە تارتا ۇرپاعىم بار, – دەپتى تەرگەۋشى.

قىزىل كوممۋنيست حامزا اقساقال 98 جاسىندا دۇنيە سالدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن امانگەلدى اۋدانىنداعى بايعابىل اۋىلىندا تۇردى.

– ەندى نكۆد-دا نەشە ءتۇر­لى تەرگەۋ­شى­لەر بولعان عوي. بىراق سونىڭ ىشىن­دە مەنىڭ اكەم – قازاقشا تازا سويلەيتىن, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ بۇكىل شىعار­ما­­شىلىعىن جاقسى بىلگەن كىسى. ورىس-قازاق ءتىلىن بىردەي ءبىل­دى. اكەم مارقۇم: «احاڭنىڭ ءىسىن ماعان بەر دەپ سۇراپ العان جوقپىن. رەۆوليۋتسيا جاۋىنگەرى رەتىندە باس سالىپ تاپسىرادى. سونى ىستەيسىڭ, مىندەتىڭدى دۇرىس اتقارماساڭ, باسىڭ كەتەدى. تەرگەۋشى دە قىل ۇستىندە, باقى­لاۋدىڭ ۇستىندە باقىلاۋ عوي. سول كەزدە كوپتەگەن تەرگەۋشى جاۋاپقا تار­تى­­لىپ كەتتى» دەيتىن. ءبىز احاڭنىڭ ولەڭ­دەرىن بالا كەزىمىزدەن اكەمىزدەن ەس­تىپ, ءبىلىپ وستىك. اكەم جارىقتىق احاڭ­نىڭ شىعارمالارىن جاتقا ايتىپ, ونەگەسىن بىزگە وسيەت ەتىپ وتىراتىن. «احمەت دانىشپان, اۋليە ادام ەدى. جانى مەن ارى, ويى مەن بويى تازا ەدى. ول كىسىمەن كەزدەسىپ, از كۇن اڭگىمەلەسكەنىم قۇدايدىڭ ماعان بەرگەن سىيى دەپ بىلەمىن. «شىراعىم» دەپ سويلەيتىن» دەپ وتىراتىن اكەم. اكەم احاڭنىڭ باتاسىن العان ادام. اكەمە دەيىنگى تەرگەۋشىلەر ءبادريساپا انامىزدىڭ تۇرمەگە الىپ كەلگەن تاماعىن بەرگىزبەي, كەزدەستىرمەي ۇستاپتى. باسقا تەرگەۋشىلەردىڭ كوبى ۇيىقتاتپاي تەرگەۋ ءتاسىلىن قولدانعان. ءبىز­دىڭ اكەمىز كەرىسىنشە ەكەۋىن كەزدەستىرىپ, تاماعىن بەرگىزىپ, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ۇزاعىراق بىرگە بولۋىنا مۇمكىندىگىنشە جاعداي تۋعىزۋعا تىرىسقان. احاڭ اكەم وتىرعان كەڭسەگە جەتى سايىن جاۋاپقا كەلىپ, جەتى سايىن بادريساپامەن كەزدەسىپ وتىرعان. سوعان رازى بولعان الاش كوسەمى اكەمە «قاشاندا وسىنداي ادال بول! وركەنىڭ ءوسسىن, ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بول! ءبىلىمدى جاستار, سەندەر امان بولىڭدار, حالىقتىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەڭدەر», دەپ اق باتاسىن بەرىپتى. سودان, مىنە, اكەمىز كىندىگىنەن تاراعان 4 ۇل, 4 قىزدى باعىپ-قاعىپ, جاقسى تاربيە بەرىپ ءوسىردى. اكەم احاڭ زاماننىڭ قالىبىنا سىيماي كەتتى دەيتىن. مەن ءوزىم – قۇرىلىس ينجەنەرىمىن. جۇمىس بابىمەن احاڭنىڭ اقكولىنە ءجيى بارىپ تۇردىم. كەزىندە ارقالىقتا «تورعاي اۋىل قۇرىلىسى» دەگەن بولعان. سول مەكەمە اقكولدە جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن باستاپ, سودان ول تۇرىڭقىراپ قالعان ەكەن. قوستاناي وبلىسىندا دەپارتامەنت باسشىسى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە, اقكولگە قۇرىلىس جوبالاۋ­شى مامانداردى اپارىپ, جەرگىلىكتى حالىقپەن كەزدەسىپ, مەكتەپتى اياعىنا دەيىن سالدىرتىپ بەر­گەن­مىن. مۇنى دا تاعدىردىڭ وزىمە دەگەن سىيى شىعار دەپ جورامالدايمىن, – دەدى بۇگىندە قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن تەرگەۋشىنىڭ ورتانشى ۇلى جومارت نۇرجانوۆ.

مۋزەيدەگى اۋديوجازبادا: «احمەتتىڭ سوتىنا قاتىسا الدى­ڭىز با؟ سوتى قالاي ءوتتى؟ وكىم قالاي شىعارىلدى؟ ورىن­دال­ۋى قالاي بولدى؟», دەپ سۇراعان تىل­شى­گە قارت كوممۋنيست «وندايعا ءبىزدى قاتىستىرمايدى. اسكەري سوتتىڭ كوشپەلى القاسى دەگەن كەلەدى. «ۇشتىك» دەيدى ونى. كىلەڭ جوعارعى شەندى وفيتسەرلەر. احمەتتىڭ سوتى باستالىپ جاتقاندا مەنى دە الدىرتتى. احاڭ تۇر, ايدىكتەر وتىر. ءبىر وفيتسەر: «تەرگەۋشىنىڭ قولىنداعى قۇجاتقا زورلىقپەن قول قويعان جەرىڭىز بولدى ما؟», دەپ سۇرادى. احاڭ: «جوق, ماعان بۇل تەرگەۋشى ەشقانداي زورلىق جاساعان جوق. ءوزىمنىڭ ايتقانىمدى جازدى», دەدى. وسىدان كەيىن مەنى سوت بولىپ جاتقان جەردەن شىعارىپ جىبەر­دى. سوت نە ۇكىم شىعاردى, احاڭدى قايدا جىبەردى, وندا شارۋامىز جوق. ۇكىمدى جاڭالايتىن بولسا, وعان دەيىنگى تەرگەۋشىنىڭ جۇيكەسى بۇزىلادى, دۇرىس تەرگەمەيدى دەپ قا­تىستىرمايدى ولار. ءتارتىبى سولاي. ۇكىمدى ورىنداۋشىلار جازالانۋشىنى باسقا جاققا الىپ كەتەدى. ال احمەتكە قاتىستى بىر­نەشە تەرگەۋدىڭ قورىتىندىسى بار. الدىندا سوتتالعان. ماعان دەيىنگى تەرگەۋ قۇ­جات­تارى بار. ۇكىم شىعارار كەزدە سونىڭ ءبارى ەسكەرىلەدى. ول ەندى بەلگىلى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ادام. ودان باسقا نە دەيسىڭ ەندى؟», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

اسىل احاڭ, وسىلايشا, قاندى قاپاس­تان قايتا شىعار جول جوق ەكەنىن انىق بىلە تۇرا, ىمىراسىز مايداننىڭ قارسى شەبىندە تۇرعان جاس كوممۋنيستى جامان­دىق­قا قيماعان. كەرىسىنشە, تەرگەۋشىنىڭ اماندىعىن تىلەپ, باتاسىن ارناپ, العىس ايتىپ كەتىپتى.

قوستاناي وبلىسى