ۇلىق ۇلىس – التىن وردا مۇراسىن زەرتتەۋگە قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ەرەكشە نازار اۋداردى. 2019 جىلدىڭ 24 تامىزىندا « ۇلىتاۋ-2019» حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە ول, ۇلىتاۋ – قازاق حالقىنىڭ التىن بەسىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
قالىڭ قاۋىم وسى كيەلى ولكەدە ەل بيلەگەن حانداردى اق كيىزگە كوتەرىپ, تاققا وتىرعىزعان. « ۇلىتاۋ – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ەتنوگرافيالىق ءتۋريزمنىڭ ورتالىعى بولۋى ءتيىس. بۇل جۇمىستار التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ اياسىندا باستالۋى قاجەت», دەپ مالىمدەدى مەملەكەت باسشىسى. سونىمەن قاتار ول «شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى – جوشىنىڭ مازارى قازاق جەرىندە تۇرعانىن بۇگىندە ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەگى جۇرتشىلىقتىڭ كوبى بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان ءبىز التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حاننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى مىندەتتى تۇردە قولعا الۋىمىز قاجەت. ونىڭ تاريحي تۇلعاسىنا الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ, كەسەنەسىن مادەني تۋريزم نىسانىنا اينالدىرۋ – وتە ماڭىزدى مىندەت», دەپ اتاپ ءوتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسى ناقتى دا, كەڭ ماعىنالى سوزدەرى ارقىلى ادامزات تاريحىنداعى ۇلىق وردانىڭ ءرولى مەن ورنىنا باعا بەرىلدى. جانە دە عالىمدار ءۇشىن, جالپى وركەنيەت تاريحىمەن اينالىساتىن بارلىق ادام ءۇشىن دە ەۋرازيا حالىقتارى مەن مەملەكەتتەرىنىڭ قالىپتاسۋىندا ەلەۋلى ءرول اتقارعان وسىناۋ مەملەكەتتىڭ تاريحىنا دالمە-ءدال جانە سىندارلى قارىم-قاتىناس ءۇشىن قولايلى كەزەڭ تۋىپ, ولاردىڭ تاريحىنا كەڭىنەن جانە رياسىز كوزقاراسپەن قاراۋ مۇمكىندىگى اقىرى اشىلدى.
سونىمەن وتكەن كەزەڭ ماسەلەلەرىنىڭ كۇڭگىرت بەتتەرىن ايقىنداۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى. ءوز زامانىندا ءاليحان بوكەيحان, سانجار اسفەندياروۆ, جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, ساكەن سەيفۋللين سياقتى ەلىمىزدىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرلەرى, ءتول وردانىڭ جانە كەيىنگى مەملەكەتتەردىڭ ماڭىزى تۋرالى جازعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ بارلىعى ستاليندىك قاپاستاردا ازاپتالىپ, قازا تاپتى, ال سول كەزدەگى بيلىك ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن جويدى نەمەسە ەستەن شىعارتىپ, ۇمىت قىلدى.
1970-1980 جىلدارى ءىلياس ەسەنبەرلين, مۇحتار ماعاۋين, ءابىش كەكىلباەۆ جانە باسقا دا وتاندىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى وسى ءبىر اسا ماڭىزدى تاقىرىپقا قوعامنىڭ نازارىن تاعى دا اۋدارعان بولاتىن. ولار كوپشىلىكتى ءتانتى ەتكەن كەرەمەت ونەر تۋىندىلارىن جازدى.
XIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى شىڭعىس حان يمپەرياسى مەن جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرىلۋى الەم تاريحىنداعى ەڭ كوپ تالقىلاناتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وسىناۋ اۋماعى مەن سالدارى بويىنشا اسا زور مەملەكەتتىڭ گەنەزيسى, ءومىر ءسۇرۋى جانە ىدىراۋى بويىنشا كاسىبي دايىندالعان جۇمىستار ءالى دە كەمشىن. ۇلى مەملەكەتتى قۇرعان حالىقتار وعان ەتنوستىق ەمەس, ساياسي جانە ءبىر جاعىنان, ءبىر-ءبىرىن الماستىرعان ورداعا جانسىز ساياسي اتاۋ بەردى. شىڭعىس حان قۇرعان يمپەريانىڭ حالقى تولىعىمەن موڭعول تەكتەس بولدى دەگەن ابدەن جاۋىر بولعان ۇعىم بار. ءيا, جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرازى موڭعول تەكتەس انتروپولوگيالىق تيپتە بولاتىن. بىراق مىسالى, سلاۆيان دەرەكتەرىندە «پولوۆەتستەر» دەپ اتالعان قارا تەڭىز قىپشاقتارى, بۇلعار نەمەسە باشقۇرتتار, شىعۋ تەگى جاعىنان ءسوزسىز, ەۋروپالىق ءناسىلدى نەمەسە ارالاس تيپتە بولعان. سونداي-اق وسى ۇلى وردا – ۇلىق ۇلىستىڭ قۇرامىنا كوپتەگەن كاۆكاز حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى – قازىرگى زامانعى قاراشاي, بالقار (مالقار), قۇمىق, چەركەس, ابازين, ازەربايجانداردىڭ اتا-بابالارى كىردى. امىرلەر جانە ءتىپتى حانداردىڭ اراسىندا چەركەس, سارى نەمەسە ۋرۋس ەسىمدى ادامدار بولعان. ال قازىرگى كازاكتار ءپىر تۇتىپ, قاستەرلەيتىن العاشقى ەۋروپالىق كازاك «سارى-وزمان» دەپ اتالدى. ونىڭ شىن ەسىمى سارى-وسمان (وسپان, اسپان) بولۋى مۇمكىن. ۇلىق ۇلىس – التىن وردا ۇلى امىرلەرىنىڭ ءبىرى, مىسالى قاجى-چەركەس دەپ اتالعان, بۇل ونىڭ سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنا جاقىن ەكەندىگىن كورسەتەدى. سوعىس ولجالارىنىڭ تۇراقتى ءبىر ءتۇرى «اي ءجۇزدى قىزدار» بولعانى, ال جاياۋ اسكەر قۇرامىندا سلاۆيان, كاۆكازدىقتار وكىلدەرى, ۆالاحتار مەن بولگارلار قىزمەت ەتكەنى تۋرالى جازبا دەرەككوزدەرىندە كوپ ايتىلعان.
بىراق تەمۇجىن-شىڭعىس حان قۇرعان يمپەريانىڭ تۇركى قاعاناتىنىڭ داستۇرلەرى مەن تايپالارىنان كوپ نارسەنى العانى ءسوزسىز. تۇعۇرىل حان باستاعان كەرەي ۇلىسى نەمەسە نايمان حانى كۇشلىكتىڭ ۇلىسى سياقتى بىرقاتار حاندىقتىڭ ءومىر ءسۇرىپ, قىزمەت اتقارۋى XIII عاسىردىڭ باسىنا جاتادى. التايدان دۋنايعا دەيىنگى ۇلكەن اۋماقتى قىپشاق حاندىعى الىپ جاتتى. ولاردىڭ بارلىعى شىڭعىس حان اسكەرلەرىنەن جەڭىلىپ نەمەسە وعان مويىنسىنىپ, جاڭا ورداعا ءسىڭىپ كەتتى. مىنە, وسىلايشا ۇلىق ۇلىستىڭ بۇرىنعى قاۋىمداستىقتاردىڭ كوپتەگەن ءداستۇرىن قابىلداعانى تۇسىنىكتى ەدى. ال «وردا» تەرمينى موڭعول داۋىرىنە دەيىنگى كەزەڭدە بەلگىلى بولعان جانە كوپتەگەن ماعىناعا يە.
وردا جاۋىنگەرلەرى ادەتتە ورتا بويلى جانە اتقا مىنۋگە ىڭعايلى بولىپ كەلەتىن. ءبىزدىڭ تۇجىرىمىمىز ۇزاق قاشىقتىقتا اتپەن ءجۇرۋدىڭ جانە ساربازداردان تەك ىستىق-سۋىققا كۇيىپ-پىسكەن شىمىر بولعانىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار دەنساۋلىق پەن ەرەكشە ەپتىلىكتى تالاپ ەتەتىندىگىنە نەگىزدەلگەن. كوپتەگەن قىتاي سۋرەتتەرى مەن پارسى مينياتيۋرالارىندا ۇلىق ۇلىستىڭ بيلەۋشىلەرى مەن جاۋىنگەرلەرىنىڭ كەلبەتتەرى جاقسى ساقتالعان.
تاعى ءبىر تاڭعالارلىق نارسە – تۇركى-موڭعولداردىڭ ات توبەلىندەي از توبى وزدەرىنىڭ مىقىر بويلى اتتارىمەن جانە از عانا قارۋ-جاراعىمەن وتە قىسقا مەرزىمدە قانشاما جەر مەن حالىقتاردى جاۋلاپ الا الدى؟! سونىمەن قاتار ولار بۇل كەڭىستىكتى جاۋلاپ قانا قويماي, ولاردى كوپتەگەن جىل بويىنا وزدەرىنىڭ زاڭدارى مەن بۇيرىقتارىنا باعىندىرىپ ۇستاي بىلگەن. وسى رەتتە ءبىز كونە ۇلىستىڭ كەيبىر زاڭدارى توڭىرەگىندە بىرقاتار ماسەلەگە توقتالا وتكەندى ءجون كوردىك.
* * *
ايتالىق, حاندى ۇلىقتاۋدان كەيىن اق كيىز جىرتىلىپ, جيىلعان جۇرت ونى ىرىمداپ, ۇلەستىرىپ ءبولىپ الادى. ەجەلگى نانىم بويىنشا, كيىزدىڭ ءار بولىگى ساتتىلىك پەن ارمانداردىڭ ورىندالۋىنىڭ تابيعي نىشانىنا اينالعان. قازاقتار بۇل ءراسىمدى «حانتالاپاي» دەپ اتاعان. شيلتبەرگەرگە سىلتەمە جاساعان ت.ي. تۇرسىنوۆ حان «اق كيىزگە وتىرىپ, ءۇش رەت كوتەرىلگەنىن» ايتادى. سودان كەيىن ولار ونى شاتىردىڭ ىشىندە الىپ جۇرەدى دە (ۇلكەن كيىز ءۇي – ب.ا.), تاققا وتىرعىزادى جانە وعان التىن قىلىش بەرەدى; وسىدان كەيىن ول ادەت-عۇرىپ بويىنشا انت بەرۋى كەرەك. ءراسىم اياقتالعاننان كەيىن بىرنەشە كۇن بويى ۇلتتىق مەرەكە جاريالانادى.
كونە زاماننان جەتكەن وسى سالت قازاقتار اراسىندا ۇزاق ۋاقىت ساقتالدى. ماسەلەن, ءحىح عاسىردىڭ 40-جىلدارى بيلەۋشى بولىپ سايلانعان كەنەسارى حان وسى ءراسىم بويىنشا تاققا وتىردى.
ۇلىق ۇلىس حاندارى كوپتەگەن عاسىرلار بويى جوعارعى اكىمشىلىك بيلىكتى اتقاردى. ادەتتە, ولار سونداي-اق جوعارى اسكەري كۇشكە يە بولدى. سونىمەن بىرگە حانداردىڭ جانىندا سوعىس پەن جورىقتاردى جوسپارلايتىن كوپتەگەن قانداس حانزادالارى مەن بەكلەربەكتەرى بولعان.
جالپى, ۇلىق ۇلىستاعى حاننىڭ وكىمى وتە كەڭ بولدى, الايدا راقىمسىز وزبىر تۇردە ەمەس ەدى. كەيبىر جاعدايدا ونىڭ بيلىگى بيلەر مەن اسىلتەكتى امىرلەرمەن شەكتەلدى. ال مىسالى, يرانداعى, ماۋەرەنناحرداعى بيلىك قاتال قىسىم نەگىزدە جۇرگىزىلدى, ونداعى بيلەۋشىلەر ءوز قولدارىنا اكىمشىلىك, اسكەري جانە ءتىپتى سوتتىڭ مىندەتتى اتقارىمدىق قىزمەتتەرىن دە شوعىرلاندىردى.
ۇلىق ۇلىستىڭ كولەمى دە وتە زور, ۇلكەن ەدى. مەملەكەت اۋماعىنا قاتىستى سۇراقتارعا اراب ء(ال-وماري), پارسى (جۋۆەيني) جانە ورىس تىلدەرىنەن, سونىڭ ىشىندە كەڭەس اۆتورلارىنان دا دالەل كەلتىرىلگەن. جالپى العاندا, وسى تاقىرىپتا جازاتىن اۆتورلاردىڭ اراسىندا سايكەسسىزدىكتەر جوق. ولاردىڭ بارلىعىنا ۇلىق ۇلىستىڭ كەلەسى اۋماقتارى كىرەدى: حورەزم جانە ماۋەرەنناحردىڭ بارلىق اۋماعى, سىعاناق, سايرام جانە دەشتى قىپشاق, قاجى-تارحان, قازان جانە بۇكىل ەدىل ايماعى, قىرىم مەن سولتۇستىك كاۆكاز, باكۋ جانە ازەربايجاننىڭ سولتۇستىك بولىگى, ءسىبىر مەن التاي, باشقۇرتتاردىڭ جەرى. ە.حارا-داۆان مالىمەتىنشە, رەسەيدىڭ ۇلىق ۇلىستىڭ قۇرامىنا كىرەتىن جەرلەرىنەن باسقا, ءتىپتى سەربيا مەن بولگاريانىڭ ءبىر بولىگى دە ەنەدى.
رەسەي كنيازدىكتەرى مەن مولدوۆا, كيەۆ جانە كاۆكاز ايماقتارىنىڭ جەرلەرى بولەكشە مارتەبەگە يە بولدى. سالىقتاردى (ياساك) گەنۋيا ساۋداگەرلەرى, ءىشىنارا ءتىپتى پولياكتار دا تولەدى.
باتۋ, بەركە جانە ولاردىڭ ۇرپاقتارى اشىق شايقاستاردا جەڭىسكە جەتىپ, يتاليا, گەرمانيا, ۆەنگريا جانە اۋستريا شەكارالارىنا جەتتى. XIII-XIV عاسىرلاردا الەمدە ۇلىق ۇلىستىڭ جىلجىمالى ارمياسىنا قارسى تۇرا الاتىن الەمدە كۇش بولعان جوق.
بۇكىل تاياۋ شىعىس – يران, كۇردىستان, اراب الەمى شاعاتاي مەن تولە ۇرپاقتارىنا باعىندى. قۇبىلاي قىتاي مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ ءبىراز جەرىن جاۋلاپ الدى.
باتۋ حان تۇسىندا « ۇلى جاساق» ورىندالۋعا مىندەتتەلدى, ال ونىڭ قاعيدالارىن بۇزعاندار ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. وزبەك حان كەزىندە «جاساق» شاريعات ەرەجەلەرىمەن تولىقتىرىلعان بولاتىن. XIX عاسىردىڭ اياعىندا مۇنداي جازالاۋ ءتارتىبى دالا ەرەجەلەرى مەن داستۇرلەرىن بۇزۋشىلارعا, مىسالى, ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ اتالاس تۋىسىنا (قودارعا) دا قولدانىلعان.
ايتقانداي, دىنگە كەڭشىلىك تۋرالى ەرەجەلەرى ەنگىزىلگەن «جاساقتىڭ» قاعيدالارىن كاۆكازدىڭ حريستياندىقتى ۇستانعان حالىقتارى يران (پەرسيا) مەن ەگيپەتتىڭ مۇسىلمان اسكەرلەرىنەن قورعانۋ ءۇشىن پايدالاندى. وردانىڭ اسكەرلەرى كنياز الەكساندر نەۆسكيگە (1242 ج. ءساۋىر) كومەكتەسىپ, تەۆتون رىتسارلارىنان ورىس جەرلەرىن قورعاۋعا قاتىستى.
سونداي-اق شىڭعىس حان, باتۋ, بەركەنىڭ كەزدەرىندە كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى مەملەكەتتەرگە ءتان ءتيىمدى باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاستى. اكىمشىلىك قۇرىلىمعا بەكلەربەك نەمەسە بي لاۋازىمى جانە اسكەري قولباسشىلاردىڭ تۇتاس ءتىزىمى ەنگىزىلدى. كەيبىر ەۋروپالىق زەرتتەۋشىلەر وردادا ۋازىرلەردىڭ بولعانىن كورسەتەدى, بىراق بۇل ينستيتۋت اناعۇرلىم كەشىرەك پايدا بولعان. جالپى, باسقارۋ قۇرىلىمى باستاپقى كەزدە سان جاعىنان شاعىن بولىپ كەلگەن.
دەرەككوزدەر اسكەري ىستەر, قارجى جانە ءتىپتى عيبادات ءۇشىن جاۋاپتى لاۋازىمدار تۋرالى ايتادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, اكىمشىلىك جانە ەكونوميكالىق مىندەتتەر جۇكتەلگەن رۋلاردىڭ جەتەكشىلەرى (رۋباسى), بەكتەر مەن امىرلەر ۇلكەن ءرول اتقارعان. پارسى دەرەكتەرىندە ولاردى «ناكيب» دەپ اتايدى, بىراق بۇل ۇستانىم مۇراگەرلىك نەگىزدە بولعان. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن مۇنداي باسقارۋشىلار «اكىمدەر» دەپ اتالدى. بيلىك يەرارحياسىنداعى وتە ماڭىزدى ءرول «اتالىقتار» نەمەسە «اتابەكتەر» – حان ۇلدارىنىڭ تاربيەشىلەرىندە بولعان. ولار حانزادالار ەرەسەك بولعانعا دەيىن قامقورشى, ۇستاز مىندەتىن اتقاردى.
يسلام ءدىنىنىڭ ەنۋىمەن «قازى اسكەرلەر» – اسكەري ىستەردى شەشەتىن اسكەري سوت ينستيتۋتى پايدا بولدى. ولاردىڭ ءرولى اسىرەسە تۇركىستان مەن موعولستاندا بايقالدى. شايبانيلەر تۇسىندا «ديۋانبەك» – كەڭسە مەڭگەرۋشىسى بولعان. ولار ەكونوميكانى, ءتىپتى اسكەري سالانى دا باسقارۋى كەرەك ەدى. ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارعا «بۇحارا تراكتاتىندا» ايتىلعان كوكىلتاش, قۇشبەك, يناق جانە ءتىپتى اعا ۋازىرلەر كىردى. قاراجاتتىڭ ءتۇسۋى مەن جۇمسالۋىن «قازىناشىلار» قاداعالاپ وتىردى.
البەتتە, حانداردىڭ دانالىعىن جىرلايتىن نەمەسە بيلىكتى سىنايتىن جىراۋلاردىڭ ءرولى كۇشەيە ءتۇستى. گيلوم دە رۋبرۋك «گيتارادا» ويناعان ادامدار دەپ كورسەتەدى, ال دۇرىسى دومبىرا تارتقاندار بولاتىن. (كەيدە موناحتىڭ ءوزىن ۆيلوم جانە ءتىپتى ۆيلگەلم دەپ تە اتايدى). كوشپەلى يمپەريالاردا وسىنداي دالا جىراۋلارىنىڭ ءرولى زور بولعان. ولار حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرەدى نەمەسە ولاردى بيلىككە قارسى قويا الاتىن. ولار سونداي-اق مىسالى, سىپىرا جىراۋ, دوسپامبەت نەمەسە قازتۋعان جىراۋلار سياقتى تاماشا جاۋىنگەر دە بولا بىلگەن.
يسلام ءدىنى بويىنشا بيلىك قۇرىلىمىنداعى ءرولدى سەيدتەر نەمەسە قوجالار يەلەندى. سەيدتەر ارابيادان, حورەزمنەن نەمەسە بۇحارادان كەلگەن يسلامدى تاراتۋشىلاردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى بولدى. ولار ارابشا ساۋاتتى بولىپ, قۇران سۇرەلەرىن ءتۇسىندىرۋ قۇقىعىن يەلەندى. سەيدتەردىڭ بولعاندىعىن راشيد اد-دين, جۋۆەيني حابارلارىنان بىلەمىز, اسىرەسە كۋحيستاني (XV ع.) ولاردى ەرەكشە ءبولىپ كورسەتەدى. اسكەري قاقتىعىستار نەمەسە قانداي دا ءبىر ارپالىس الدىندا, حاندار ءجيى ولاردىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋگە ۇمتىلىپ, سىيلىقتار ۇلەستىردى نەمەسە وزگە دە ارەكەتتەرمەن وزىنە قاراتۋعا ۇمتىلدى.
سونىمەن قاتار بيلەر (دالالىق سوتتار) جانە دالالىق جيناققا تۇسىنىك بەرۋشىلەردەن تۇراتىن ەرەكشە توپ بولدى. شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ العاشقى ءبيى – ء«ۇيسىن» تايپاسىنىڭ وكىلى مايقى بي بولىپ سانالادى. ولار سوت ءىسىنىڭ راسىمدەرىن ورىنداۋعا ءتيىستى بولدى; ءبىر ۋاقىتتا مۇنداي بيلەردىڭ قاتارىندا ءامىر ەدىگە دە بولعان.
ءتىپتى كەيبىر كەزدەرى حانداردىڭ بيلەرگە جۇگىنۋگە تۋرا كەلگەن جاعدايلارى بولىپ تۇرعان. بىراق جازبا دەرەككوزدەرىنىڭ ءىس جۇزىندە بولماۋىنا بايلانىستى بيلەردىڭ, باتىرلاردىڭ جانە سەيدتەردىڭ ءرولى تولىق اشىلماي, كومەسكى سيپاتتالادى. باتۋ مەن بەركە حان قايتىس بولعاننان كەيىن بيلەر مەن امىرلەردىڭ ءرولى ارتقان سياقتى, ويتكەنى ولاردىڭ سول كەزدەگى بەلسەندى ساياسي قىزمەتى تۋرالى مالىمەتتەر از. الايدا ولار تۋرالى اۋىزشا اڭىزدار – نوعاي, قازاق پەن تاتار داستاندارىندا جەتكىلىكتى باياندالادى. مىسالى, ولاردىڭ قىزمەتى توقتامىس پەن ەدىگە, قىرىم حاندارى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەردە, سونداي-اق قازاق باتىرلارىنىڭ قيسسالارىندا كورىنىس تاپتى.
ۇلىق ۇلىستا سول كەزدەگى احۋالعا سايكەس كەلەتىن سوت جۇيەسى بولدى. ەۋروپالىق سوتتاردان ايىرماشىلىعى بۇل جۇيە وتە جەدەل قالىپتاستى. 1318 جىلى تۆەر كنيازى ميحايل ياروسلاۆيچ ۇستىنەن ماسكەۋ كنيازى يۋري دانيلوۆيچ جانە تاتار شەنەۋنىگى كاۋعاداي (كاۆگادىي) شاعىم بەرگەنى بەلگىلى. جانە دە, ميحايلدىڭ ءوزىنىڭ قورعاۋشىسى مەن كۋاگەرلەرى بولعان. ميحايلعا سالىق تولەمىن كەشىكتىردى, وردانىڭ ەلشىلەرىنە قارسى ارەكەت جاسادى, سونداي-اق تاتار حانشايىمى قونشاقتى, بالكىم ق ۇلىنشاقتى (كونچاك) جابىرلەدى دەگەن ايىپتار تاعىلعان (ب.شپۋلەر). ءىستى تىڭداۋ مەن سوت ىسىنە شىڭعىس اۋلەتىنەن باسقا, بيلەر مەن امىرلەردىڭ دە قاتىسۋىنا رۇقسات ەتىلدى. ءولىم جازاسى الدىندا بۇل كنيازعا جاقىندارىمەن قوشتاسۋ جانە ءدىن قىزمەتكەرىنىڭ عيبراتتىق قولداۋىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى بەرىلىپ, ۇكىم سودان كەيىن ورىندالعان.
سۇلتانداردىڭ وزدەرىنە دە نەمەسە جاقىندارىنا دا قارسى وسىنداي سوت ىستەرى بولىپ تۇردى. جانىبەكتىڭ باقىتسىز, «قارابەت» جەسىرى تايدوللا (تايدۋلا) سوت شەشىمىمەن قىلمىسقا قاتىستى كىنالى دەپ تانىلىپ, اۋىر ءولىم جازاسىنا كەسىلگەنىن وتەمىس قاجى باياندايدى. بۇل جازا ءتۇرى دالالىقتار ءۇشىن ادەتتەگى جازا سانالادى. ال سوت-قازىلاردىڭ ءرولىن شاماسى, جەڭىمپازداردىڭ وزدەرى اتقارعان.
بىراق ارينە, قىلمىستىق ىستەردى كوپ جاعدايدا اسكەري باسشىلار شەشتى. م ۇلىكتىك-قۇقىقتىق ىستەردى شەشۋ الدەقايدا كۇردەلى بولاتىن. بەيبىت ۋاقىتتاعى داۋ-جانجالداردى قىرىمدا بيلەر, قازىلار – مۇسىلمانداردىڭ ءدىني سوتتارى شەشتى. جالپى العاندا, كوشپەلىلەر شاريعات ارقىلى تۇرمىستىق ومىرگە ەنگەن ارابتىق نەمەسە پارسىلىق قۇقىق قاعيدالارىن ۇستاندى.
ايماقتارداعى بيلىك كنيازدەرگە (رۋستە), نەمەسە قانداي دا ءبىر اسكەرباسى نە سۇلتانعا (مولدوۆا, بۇلعار جانە كاۆكازدا) جارلىقتار بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان. ورداعا ەسەپ بەرەتىن كنيازدىڭ ءوزى بولعان, بىراق وردا, تەك قانا قازىنا تۇسىمدەرىنىڭ كولەمىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وزىنە باعىنىشتى تاۋەلدى باسشىلاردىڭ سەنىمدىلىگىن قاداعالاپ وتىراتىن وزدەرىنىڭ «باقىلاۋشىلارىن» دا ۇستاعان. الىم-سالىقتار تولەمەگەن جاعدايدا, سول ايماقتارعا جازالاۋ توبى جىبەرىلدى جانە وسىنداي تاجىريبە 300 جىلدان استام ۋاقىت بويى جۇرگىزىلدى.
ىشكى ىستەر سالاسىندا كوپتەگەن ماسەلەلەر سۇلتاندار, حانزادالار جانە اسكەرباسىلارى ارقىلى شەشىلدى. ءىرى شارۋاشىلىقتاردا قازىناشىلار تاعايىندالدى, ال تۇمەنباسىلارعا باتىرلار كومەكتەستى. «باتىرلار» ينستيتۋتى قازاقستاندىق تاريحنامادا جاقسى زەرتتەلگەن. تۋىستار مەن تايپالار تۋىستىق قارىم-قاتىناستارمەن بەكىتىلگەن, سوندىقتان دا ولاردىڭ اۋىزبىرلىگى كۇشتى بولعان.
بۇركىتباي اياعان,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى, پروفەسسور