قايرات كەمالوۆ: كەرەي حاننىڭ ادامي بولمىسىن سومداۋعا تىرىستىم

– الپىستى القىمداعان شاعى­ڭىزدا كينوداعى دەبيۋتى­ڭىزدى جاسادىڭىز. بىراق قاتار­داعى كوپ ءرولدىڭ ءبىرى ەمەس, قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان كەرەيدەي كەمەڭگەر حاننىڭ كەسەك بەينەسىن كەسكىندەۋ باقىتى بۇيىردى. كينەماتوگرافياداعى جۇلدىزدى ءساتىڭىزدىڭ بۇلايشا كەش تۋىنا نە سەبەپ؟ 

– ونىڭ سەبەبى كوپ. مەنىڭ, مەن قاتارلاستاردىڭ ءومىرىنىڭ, شىعار­ما­شىلىق شەدەۆر تۋدىراتىن جا­لىندى شاعىنىڭ كوپ بولىگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءوتىپ كەتتى. جاس­تىعىمىزدى بەرگەن سول كەزەڭدە دۇ­نيەنىڭ ءبارىن ماسكەۋ شەشەتىن. سول جاقتىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ تىرلىك كەشتىك قوي. بۇل كينەماتوگرافيا سالاسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. ول كەزدە قازىرگىدەي قاپتاپ ءتۇسىرىلىپ جاتقان كينو جوق. ماسكەۋ «قازاقفيلمگە» جىلىنا ءبىر, ءارى كەتسە ەكى-اق كينو تۇسىرۋگە رۇق­سات بەرەتىن. «قازانشىنىڭ ءوز ەركى, قايدان قۇلاق شىعارسا» دەي­دى. سول ەكى ءفيلمدى رەجيسسەرلەر الماتىداعى اكتەرلەرمەن تۇسىرەدى, ءرول سولاردان ارتىلمايتىن دا. ال قاراعاندى, سەمەي, شىمكەنت سياقتى وبلىس-وبلىستىڭ تۇكپىرىندە جاتقان ارتىستەردى كىم شاقىرىپ جۇرەدى؟ ەكى كينو كىمگە جەتەدى؟ مەن ءوزى تابيعاتىمنان, ءتۋابىتتى بولمىسىمنان شاقىرماسا سۇرانىپ, «مەنى الىڭدارشى» دەپ جالىنۋعا جوق اداممىن. ونىڭ ۇستىنە تەاتردا دا تىرشىلىك, شىعارماشىلىق قايناپ جاتىر. باسقا دۇنيەنى ويلاۋعا, پەندەاۋي پيعىلدارعا بەرىلۋگە مو­يىن بۇرعىزا دا بەرمەيتىن. ءسويتىپ جۇرگەندە كوپ ۋاقىت ءوتىپ كەتتى.

كينوعا تۇسسەك دەگەن اسقاق ارمان جاستىعىمىزبەن بىرگە قول بۇلعاپ قالىپ بارا جاتتى. بىراق مەن وعان وكپەلەمەيمىن. زامان سولاي, تاعدىر بىلاي بولعان شىعار. امبە مەن وزگەدەن ەمەس, كىنانى ۇنەمى وزىمنەن ىزدەيمىن. وسى ۋاقىت­قا دەيىن كينوعا شاقى­رىل­­ماسام, دەمەك كامەرا مەنى سۇي­مەي­­تىن, قا­بىلدامايتىن بول­عانى دەپ ءتۇيدىم. ويتكەنى رەجيس­سەر­لەر­گە ءمان-جاي بىزگە قاراعان­دا ايقى­نى­راق كورىنەدى عوي. سوندىق­تان كينو سالاسىنداعى بۇل تىنىش­تىقتى قابىلداپ, سوعان ءۇنسىز كونگەن ەدىم. الايدا كەرەي حان رولى­نە ش­اقىرىلعان ساتتەن باس­تاپ بار­لىعى بىردەن وزگەرىپ شىعا كەلدى. سونگەن ءۇمىت جانىپ, شىعار­ما­شى­­لىعىمنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلعانداي بولدى.

– كەرەيمەن قالاي تابىس­تىڭىز؟ رەجيسسەر شاقىردى ما, الدە كاستينگ ارقىلى ارنايى ىرىكتەۋدەن ءوتتىڭىز بە؟

– كينودان ءبىرجولاتا كۇدەرىمدى ۇزگەنىمدى جوعارىدا ايتتىم عوي. كاستينگ دەگەنگە دە تىپتەن قىزىق­پايتىن بولعانمىن. سودان ءبىر كۇنى كولىكتە كەلە جاتسام, تەلەفونىم شىلدىرلايدى. تۇتقانى كوتەرە بەرگەنىم سول ەدى, ارعى جاقتان ءوزىن كاستينگ ديرەكتورىمىن دەپ تا­نىستىرعان ادام اماندىق-ساۋ­لىقتان سوڭ ماعان الماتىعا كە­لۋىم­دى, تۇسىرىلەيىن دەپ جاتقان اۋقىم­دى جوبا – «قازاق حاندىعى» ءفيلمىنىڭ كاستينگىنە قاتىسۋىم­دى سۇرادى. وسىعان دەيىن قيۋى كەلمەگەن سالادان ابدەن ءۇمىتىمدى ۇز­سەم كەرەك, بىردەن باس تارتتىم. بىراق تۇتقانىڭ ارعى جاعىندا داۋىس عالامتوردان فوتوسۋرەتتەرىم مەن سپەكتاكلدەگى مەن ويناعان رولدەردىڭ ۇزىندىلەرىن كورىپ, رەجيسسەر رۇستەم ءابدىراشتىڭ ءوزى ار­­نايى شاقىرعانىن ايتتى. «مىن­دەتتى تۇردە كەلسىن, تەكسەرىپ كورە­مىن», دەپتى. سودان نە كەرەك, شۇعىل جي­نالىپ الماتىعا جول تارتتىم. كەلسەم, كاستينگ ءوتىپ جاتقان عيمارات ادامعا لىق تولى. مەن بارعان كۇننىڭ وزىندە كەرەي رولىنە 15-20 ادام ءتۇستى-اۋ دەيمىن. ءار كۇنى وسىلاي ەكەن. ءتىپتى شەتەلدىڭ اكتەرلەرى كەلىپ جاتىر. ءبىر-ەكى كارتيناسىنا ءتۇستىم. سوسىن رۇستەم ماعان ءارى قاراپ, بەرى قاراپ, دەنساۋ­لى­عىمدى سۇرادى, ءتۇرلى سۇراق قويدى. كەيىن «حابار وزىمىزدەن بولادى, جۇرە بەرىڭىز», دەدى. مەن: «مىناۋ جاي شارۋا بولدى عوي», دەپ كەتىپ قالدىم. ءتىپتى ول تۋرالى ۇمىتىپ تا كەتىپپىن. ارادا شامامەن ءبىر ايداي ۋاقىت وتكەندە, الماتىدان حابارلاسىپ, تەز ارادا باستان-اياق كيىم ولشەمىن جىبەرۋىمدى سۇرا­دى. ءمان-جاي­دان حابارسىزبىن. دەرەۋ كاستينگ ديرەكتورىنا تەلەفون شالدىم. شارۋا كوپ بولىپ, حا­بار­­­لاسا الماي جاتقانىن ايتىپ اق­تالعان قارىنداس كوركەمدىك كەڭەس­تىڭ شەشىمىمەن كەرەي رولىنە بەكى­تىل­گەنىمدى ايتىپ سۇيىنشىلەدى. اري­نە, قۋانىشىمدا شەك بولعان جوق. قۋاندىم. بىراق ول قۋانىش ءارى كەتسە ءبىر ساعاتقا سوزىلعان شىعار, ودان ءارى جۇرەكسىنە باستا­دىم. باستى ءرولدى بۇرىن كينو سالا­­سىن­دا تاجىريبەسى جوق اكتەرگە وي­لان­­باستان بەرە سالعان رەجيس­سەر رۇس­تەمنىڭ جۇرەكجۇتقان تاۋەكەل­شىل­دىگىنە تاڭعالدىم. مەن ول كىسى­نىڭ ورنىندا بولسام, مۇنداي قادام­عا بارا الماس ەدىم. قالاي دەگەنمەن مۇقىم قازاق كۇتىپ وتىرعان اۋقىمدى جوبا عوي, قورقاقتايتىن ەدىم. الايدا رۇستەم ماعان سەندى. سول سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەۋگە بارىمدى سالدىم.

– كەرەي حاننىڭ تۇلعاسىن سومداۋدا قالاي ىزدەندىڭىز؟ قانداي دەرەكتەرگە سۇيەندىڭىز؟

– مەن ءوزى قاراعاندى وبلى­سىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىنداعى اقتۇبەك ەلدى مەكەنىندە تۋىپ-ءوستىم. ءبىزدىڭ ەل ۇلت­تىق قۇناردى ساقتاعان, قاي­ما­عى بۇزىلماعان ناعىز قازاقى اۋىل ەدى. تاريحي وقي­عالاردى تىلگە تيەك ەتىپ, تەبى­رەنە اڭگىمە اي­تىپ وتى­راتىن دالا­نىڭ دانا قاريا­لا­رى كوپ بول­دى. سونىڭ اسەرى بولسا كەرەك, جاس­تايىمنان تاريحقا قۇ­مار بو­لىپ ءوستىم. سەبەبى ءبىزدىڭ كەزى­مىز­­دە تەلە­ديدار تۇرماق, ەلەكتر جا­رى­عى بولمادى. ويىنىمىز دا, بي كەشى­­مىز دە, كومپيۋتەرىمىز دە كونە قا­ريا­­لاردىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرى ەدى. ءتۇن­نىڭ ءبىر ۋاقىتىنا دەيىن جاس­تى­عىمىزدى جاستانىپ قويىپ تىڭ­­داي­تىنبىز. نەشە ءتۇرلى قور­قى­نىشتى, قيال-عاجايىپ اڭگىمە­لەر­دى تىڭداپ الىپ, بالا ويىمىز شوشىنىپ, تۇندە ەرىكسىز وياتاتىن. سول اڭگىمەلەر جادىمىزدا جات­تالعان. رولمەن جۇمىس ىستە­گە­ندە سوعان ءبىراز سۇيەندىم. اۋىل اق­ساقال­دارىنىڭ ءسوز ساپتاۋى, ولار­دىڭ كەڭدىگىن, تولعانا, كۇڭىرە­نە سوي­لەيتىندەرىن سالۋعا تىرىس­تىم. ودان كەيىن, ارينە, ەڭ باستىسى – ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوش­پەن­دىلەر» تريلوگياسىن نەگىزگە الدىق. ويتكەنى تاريح ماسەلەسى – داۋلى تاقىرىپ. سوندىقتان دا تاسقا باسىلعان دەرەكتەر نەگىزىندە بەي­نە تۋدىرۋعا كۇش سالدىق. ال­بەتتە, كوركەم كينو بولعاننان كە­يىن كوركەمدەۋ تاسىلدەرىن دە قول­دان­دىق. باستىسى, تاريحىمىزدى با­رىنشا تولىمدى, تۇششىمدى جانە كورەرمەندەرىمىزگە قىزىقتى ەتىپ بەرۋگە شىعارماشىلىق توپ بولىپ تەر توكتىك. قولىمنان كەلگەنشە كەرەيدىڭ باتىرلىعىن, تۇل­­عالىعىن عانا ەمەس, ادام رەتىن­دە ونىڭ باسىنا تۇسكەن تاۋ­قى­­مەتتى قالاي سەزىنگەنىن, ىشكى قينا­لىستارىن ويناۋعا تىرىستىم. سول ارقىلى كەيىپكەرىمدى حالىققا, كورەرمەنگە بارىنشا جاقىن ەتكىم كەلدى.

– ادەتتە اكتەرلەر جاس كەزىن­دە-اق «كينوداعى العاشقى سەزىم­نىڭ», ياعني دەبيۋتتىڭ تولقى­نى­سىن باستان كەشىپ قويادى. ءسىز قانداي سەزىمدە بولدىڭىز؟ كينو الاڭىندا قانداي دا ءبىر قيىندىق تۋىنداعان جوق پا؟

– البەتتە, شىعارماشىلىق بولعان سوڭ بارلىعى دا بولادى. مەن دە كينو الاڭىنا كەلىپ ءتۇرلى سەزىمدى, الۋان تولقىنىستى باستان كەشتىم. قاسىما سەرىگىم بولىپ فيلمدە جانىبەكتى سومداعان تالانتتى اكتەر ەركەبۇلان دايىروۆ­تىڭ تۇسكەنى سونداي جاقسى بولدى. ەركەبۇلاننىڭ جاس تا بولسا كينو سالاسىنداعى تاجىريبەسى مول, ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىنىڭ قىر-سىرىنا قانىق. قاي ءشيدىڭ اس­تىن­دا قانداي كامەرا جاتقانىن جاق­سى بىلەدى. اتتىڭ ۇستىندە كەلە جاتقاندا: «اعا, العا قاراي وتە بەرىڭىز, اناۋ جەردە كامەرا بار, ءسىز سوعان وينايسىز. مەن بەرگى جاق­تىڭ كامەراسىن الايىن» دەپ الدىن الا ەسكەرتىپ, بارلى­عىن ءتۇ­سىندىرىپ بەردى. ال مەن قاي ءشي­دىڭ اسىندا نە جاتقانىن قاي­دان بىلەيىن؟! مۇنىڭ بارلىعى تاجى­ري­بەمەن كەلەتىن شەبەرلىك قوي. سول جەتىسپەگەندىكتەن دە العاشقى 10-15 كۇندەي قينالدىم, كەيىن بار­لىعىن يگەرىپ كەتتىم. ءبىر قىزى­عى, «قازاق حاندىعىنا» ءتۇسىپ جات­قان ۋاقىتتا تاعى ءبىر رەجيسسەر جان­ۇشى­رىپ ءوزىنىڭ اۆتورلىق كينوسىنا شاقىردى. ول پسيحولوگيالىق جانر ەكەن. قويشىنىڭ ءرولى. تاۋ ىشىندە ەشكىمگە كەرەك بولماي قالعان شو­پان­نىڭ ءومىرىن بايان ەتەدى. ال مىنا جاق­تا قازاقتىڭ ءبىرىنشى حانىن ويناۋىم كەرەك. سودان ال­عاش­قىسىن بىتى­رە سالىپ, ىلە ەكىن­شى ءفيلمنىڭ جۇ­مى­سىن باستاپ كەت­تىك. ونى اياق­تاپ ەلگە كەلسەم, قارا­عان­دىدا قاز داۋىس­تى قازىبەك ءبيدىڭ مە­رەي­تويى­نا وراي كوركەم ءارى دەرەك­تى ءفيلم­نىڭ ءتۇسىرىلىمى قولعا الى­نىپ­تى. ءسويتىپ, كينو الا­ڭىن­داعى ىس­تىق-سۋىعىم باسىل­ماي تۇرىپ, قازى­بەك بي رولىنە ءتۇستىم. قازىر ساح­نادا «ساكەن» قويىلى­مى­مەن ءجۇرمىز.

– ءيا, شىعارماشىلىق ومىر­بايانىڭىزعا كوز تىكسەك, رەپەرتۋار قورجىنىڭىز اباي, اقان سەرى, ساكەن, قازىبەك بي سىندى كىل تۇلعالار بەينەسىنە تولى ەكەن. بۇل ءسىزدى اكتەر رەتىندە ءبىر امپۋلاعا, ياعني شتامپقا ءتۇسىرىپ جىبەرەدى دەپ قورىقپايسىز با؟

– دۇرىس ايتاسىز. تەاتردا قىرىق جىل ءۇزىلىسسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىرمىن. ىلعي سول حان, بي, باتىر بەينەلەرى. فاكتۋرام, ءتۇر-تۇرپاتىم كەلگەندىكتەن بولار, رەجيسسەرلەر كىلەڭ وسىنداي رولدەرگە ىڭعايلاعىسى كەپ تۇرادى. ال ودان باس تارتۋعا ءبىزدىڭ قۇقىعىمىز جوق. مۇنداي رولدەردى ويناۋدىڭ ءوز قيىنشىلىعى بار. ءوزىڭىز ايتپاقشى, «ترافارەت­­نىي شتامپقا» ءتۇسىپ كەتۋ قاۋپى باسىم. ويتكەنى اعزا بىرەۋ, سىرت­قى تۇلعا جالعىز, داۋىس تا سولاي. ويناۋدى جاقسى بىلەمىن, ونىڭ تەورياسىن, نەگىزىن اسقار توقپانوۆ, رابيعا قانىباەۆا باس­تاعان ۇستازداردان ۇيرەندىك قوي. مەنىڭ قورقىنىشىم – ساحنا مەن ەكراندا ءبىر ءتيپتى بولىپ كەتپەسەم ەكەن دەگەن الاڭ. سوندىق­تان دا شامام كەلگەنشە تاريحي تۇلعالاردى ويناردا كە­يىپ­كەرىمدى بارىنشا باسقا جاعى­نان, وزگە قىرىنان كورسەتۋگە تى­رىسامىن. وتكەندەگى رولدە قول­دانعان مىنەز, شتريحتاردى كەلە­سى جۇمىسىم­دا پايدالانباۋعا تىرىسامىن. كەز كەلگەن رولىمدە تۇلعادان بۇرىن, ەڭ اۋەلى سول تۇلعانىڭ ادام رەتىندەگى بولمىسىن, كەسكىنىن اشۋ­عا ۇمتىلامىن. ونىڭ دا ءبىز سياق­تى ادام ەكەنىن, ءبىز سەكىلدى ونىڭ دا رەنجيتىنىن, كۇلەتىنىن, سەزى­مى بار ەكەنىن كورسەتۋگە بارىمدى سالامىن. سودان كەيىن عانا تۇل­عا­لىعىنا وتەمىن. بىراق قانشا ايتقانمەن شتامپ ءبارىبىر وزىنە تارتىپ تۇرادى. ال ودان ارىلۋ ءۇشىن ىزدەنىس, تەك قانا ىزدەنىس, ءبىلىم جانە شەبەرلىك قاجەت. اراسىندا رەجيس­سەرلەردەن سۇراپ الىپ كوم­مەر­­تسيالىق رولدەردە وينايتىنىم بار. بۇل – از دا بولسىن ءوزىڭدى سىندىرۋ, باسقا قىرىڭنان كورىنۋ ءۇشىن اۋاداي قاجەت دۇنيە. ال قازىر مۇلدە كەرەعار رولدەردە ويناعىم كەلەدى. كەم بوپ قالعان, شەرمەندە كۇيگە تۇس­كەن, ءتىپتى كەيدە, شىنى كەرەك, كوشەدەگى ءۇي-كۇيسىز جۇرگەن جان­دار­دىڭ (بومج) دا الەمىنە ەنىپ, سونىڭ مىنەزىن, ويىن ساراپتاعىم كەلە­دى. ولار دا بىزدەي ادامدار, بىراق الەمى, ورتاسى, ومىرگە دەگەن كوز­قاراسى, تۇسىنىگى باسقا جاندار. سولار­دىڭ پسيحولوگياسىن زەرتتەسەم دەيمىن. مىسالى, «قازاق حان­دىعىن» اياقتاعاننان كەيىن مەنى دالادا قالعان قويشىنىڭ ءرولىن سومداۋ­عا شاقىردى. مەن وعان قۋانا-قۋانا باردىم. سەبەبى ەكەۋى ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى بەينە بولدى. مۇنداي تاجىريبە اكتەر ءۇشىن وتە قىزىق.

– شىعارماشىلىق جولى­ڭىز­دىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلت­تىق اكادەميالىق قازاق درا­ما تەاترىنان باستالعانىن بىلە­­مىز. ونەردەگى تۇساۋى­ڭىزدى كەس­كەن قاسيەتتى قاراشا­ڭى­راق­تىڭ تاعىلىمى, ءسىزدىڭ ال­داعى ومىرىڭىزگە اسەرى تۋرالى تول­عان­عاندا ويىڭىزعا نە ورالادى؟

– مەن نەگىزى ءوزىمدى باقىت­تى­مىن دەپ سانايمىن. ول ۋاقىت­تا تەاترعا باعىتتايتىن قۇر­مان­عازى اتىنداعى كون­سەر­ۆا­توريا­نىڭ تەاتر فاكۋلتەتى عانا بولاتىن. سول وقۋ ورداسىنا وقۋ­عا قا­بىل­دانعاننان باستاپ, اك­تە­ر­لىك جولىمدا تالاي جاقسى ادام­داردىڭ ءتالىمى مەن شاپاعاتىن كوپ كوردىم. قاراعاندىداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا الاڭسىز وقۋىن وقىپ جۇرگەن بالانىڭ ءومىرىن مەك­تەبىمىزگە الماتىدان ارنايى كەل­گەن ۇستاز رابيعا قانىباەۆنىڭ سا­پارى ءبىر-اق ساتتە تۇبەگەيلى وز­گەر­­­­­تىپ جىبەرگەن ەدى. تەاتر فا­كۋل­­­­تەتى­نە وقۋعا قابىلدايتىن تالانت­­­تى تا­لاپ­كەرلەردى ىزدەپ كەل­­گەن رابي­عا مۇقايقىزىمەن جولى­­­­عۋىم – تاعدىردىڭ ماعان بەر­گەن ۇل­كەن سىيى. سول كى­­سىنىڭ ار­­قا­سىن­دا الماتىعا كەلىپ, وقۋعا ءتۇسىپ, قازاقتىڭ تۇڭ­عىش كاسى­بي رە­جيسسەرى اسقار توق­­پ­انوۆ, قازاق­ستاننىڭ حالىق ءار­تىسى شول­پان جانداربەكوۆا باس­تا­عان ۇلا­عاتتى ۇستازداردىڭ ءتالى­مىن ال­دىم. وقۋ بىتىرە سالىپ, «اكەم­تەاتر­عا» جۇمىسقا قابىل­دان­دىم. ول ۋا­قىتتا وقۋدى ەندى بىتىر­گەن اكتەردىڭ م.اۋەزوۆ تەاترىنا قابىلدانۋى سيرەك جاع­داي ەدى. ديپلومدىق جۇ­مى­سىمىز ۋ.شەكسپيردىڭ «اساۋ­عا تۇ­ساۋىن­داعى» پەترۋچيو ءرولى ۇل­كەن تەاترعا جول سالىپ بەردى ءسوي­تىپ. سەركە قوجامقۇلوۆ, ءسابيرا ماي­قانوۆا, بيكەن ريموۆا, فاريدا ءشارىپوۆا, ىدىرىس نوعايباەۆ باس­تا­عان تالانتتاردىڭ ساحنا تۇ­عى­رىندا جۇرگەن كەزەڭى. مىنە, سول كىسىلەردىڭ ورتاسىنا كەلىپ ءتۇس­تىم عوي. قورقىنىشتى əرينە. ات­تارى­نىڭ وزىنەن ات ۇركەدى. سو­عان قاراماستان بۇل كىسىلەر مەنى ونەر­دىڭ ۇلى مەكتەبىنەن وت­كىزىپ قانا قوي­ماي, مەيىرىم شۋا­عىنا قوسا شو­مىل­دىردى. ول ۋاقىت­تىڭ ادامدارى بولەك ەدى. ومىر­دەگى ءجۇرىس-تۇرى­سى دا, جاس مامان­دارعا دەگەن جانا­شىرلىعى دا باسقاشا ەدى. جاي جاناشىرلىق ەمەس, سەن ءۇشىن الاڭ­داپ, جۇرەگى شىن اۋىرا­تىن. ءوزى­نىڭ تۋعان بالا­سىن­داي مەيىرىمىن توگەتىن. كەيىن وت­باسىلىق جاعدايىما بايلانىس­تى تۋعان جەرىم قاراعاندىعا كە­لىپ, س.سەيفۋللين تەاترىنا جۇ­مىس­قا ورنالاس­تىم. بۇل جەردە دە قارا­عاندى تەاترى­نىڭ نەگى­زىن قالا­عان ءجاميلا شاش­كي­نا­لار­دان باستاپ, قارعاش ساتاەۆ, ءاسيا ابى­لاەۆالار دا ايا­لاپ قارسى الىپ, بىل­گەندەرىن ۇي­رەت­تى. ءوزىم دە اق­­سا­قالدىق جاسقا جا­قىن­داپ قالعان­نان كەيىن, ويلانىپ قا­رايمىن عوي. شى­­نى­مەن دە ول زا­مان­نىڭ ادام­دارى بو­لەك ەكەن. بۇگىن دە تەاتردا جانا­شىر­لار بار, جاستارعا بارىن سالىپ جان­ۇ­شى­را كو­مەك­تەسەدى. بى­راق ءبارىبىر ءبىز­دىڭ كور­گەن مەيىرىم مەن ما­حاب­­باتى­مىز­دىڭ ءجونى بولەك. قالاي دەسەك تە قا­زىرگى قام­قورلىقتىڭ فورماسى باسقا...

– ول قانداي فورما ەكەن؟

– وسى زامانعا لايىق فورمالار. ولار بىلگەنىن ۇيرەتەدى, بىلمەگەنىڭدى تۇسىندىرەدى. بىراق مەن قامقورلىعىن كورگەن اعا-اپالار­دىڭ, اقساقالداردىڭ ءتالىمى بولەك ەدى. بەينەبىر تۋىسقانىڭ سياقتى بايەك بولىپ, جاقىنىڭداي جانىڭا ورنىعىپ الاتىن. ال بۇگىنگى زاماندا قاشىقتىق دەگەن بار. ۇلكەن رەتىندە, تاجىريبەلى اكتەر رەتىندە جاناشىرلىق قىلعان بولادى. بىراق ءبارىبىر ىشتەي جاتتىعىن بايقاتادى. ال انا كىسىلەر بولسا سەن تەاترعا كەل­گەن بەتتەن بىردەن قوينىڭداعى بالا­سى قىلىپ مەنشىكتەپ الادى. نەمەرەسىن قۇشاقتاپ, يىسكەپ جاتقان اتا-اجەلەر سياقتى ەركەلەتىپ ءجۇرىپ ونەگەسىن بويىڭا دارىتادى. سونداي ءبىر ايىرماشىلىعى بار. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, ول ادامداردا جۇرەك ۇلكەن­دەۋ ەدى. ارينە, بۇل بۇگىن­گى ادامداردا جۇرەك جوق دەگەن ءسوز ەمەس. بىراق ول كىسىلەردىڭ جۇرەگى باسقاشا ەدى.

– ءسىزدىڭ اكتەرلىك قىزمەتىڭىزدى ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. العاشقىسى – م. اۋەزوۆ تەاترىن­داعى كەزەڭ, ەكىنشىسى – اق­مولا وبلىستىق تەاترى كەزەڭى جانە قاراعاندى تەاترى. ومىرىڭىزدەگى وسى ءۇش تەاتردىڭ ورنىن ايتىپ بەرە الاسىز با؟

– م.اۋەزوۆ تەاترىنا العاش بالا بولىپ كەلگەن كەزدەگى اتمو­سفە­رانىڭ قانداي بولعانىن ايتتىم. الايدا ول جاقتا كوپ بولماي, ءبىر جىلدان سوڭ قاراعاندىعا كەلدىم. ول دا العاشقىنىڭ جالعاسى سياقتى بولدى. مۇندا دا تەاتر اقساقالدارى مەن انالارىنىڭ قولىنا ءتۇستىم, تاربيەسىن كوردىم. جاڭا بەينەلەر كورەرمەنىمەن قاۋىشىپ جاتتى. س.سەيفۋللين اتىنداعى قاراعاندى وبلىستىق دراما تەاترى مەنىڭ ەكىنشى وتباسىم دەسە دە بولعانداي. ءسويتىپ جۇرگەندە جاڭا زامان كەپ قالدى. استانامىز الماتىدان اقمولاعا كوشەتىن بولدى. اقمولا بارلىعىنا بەلگىلى كىشكەنتاي عانا وبلىس ورتالىعى ەدى. ول كەزدە اقمولادا قازاق تەاترى بولماعان ەكەن. قاراعاندى تەاترىندا جۇمىس ىستەگەن قازاقتىڭ مىقتى ازاماتى, ۇلكەن سۋرەتكەر, رەجيسسەر جاقىپ وماروۆتى سول كەزدەگى شاھار باسشىلىعى ارنايى الدىرتىپ, تاقىر جەردەن تەاتر اشقىزادى. جاقىپ اعامىز جەر-جەردەن مىقتى دەگەن اكتەرلەردى جيناپ, جاڭا تەاتردىڭ ترۋپپاسىن جاساقتايدى. سول شاقىرىلعان توپتىڭ ىشىندە ءبىز دە بولدىق. تەاتر شىمىلدىعى ەڭ العاش 1991 جىلدىڭ 15 قارا­شا­سىندا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتى» قويىلىمىمەن ءتۇرىلىپ, سپەكتاكلدە اقان بەينەسىن سومدادىم. تەاتر اشىلعان كۇننەن-اق جاقسى ناتيجە كورسەتتى. ونىڭ ءبارى قويىلىمنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جاقىپ وماروۆتىڭ بىلىك­تى, جوعارى دەڭگەيدەگى ۇيىمداستى­رۋ­شىلىعىنىڭ ارقاسىندا بولاتىن. كەيىن قادىر جەتپىسباەۆ, ءازىربايجان مامبەتوۆتەر قىزمەتكە كەلدى. تەاتر مۇلدەم باسقا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سوندىقتان ايتىلىپ جات­قان ءۇش مەكتەپتىڭ الدىڭعى ەكى مەكتەبى ءبىر-بىرىنە ۇقساستاۋ بولىپ كەلسە, ق.قۋانىشباەۆ تەاترىنىڭ ءجونى بولەك. جاڭا تەاتر. اركىم جاس تەاترعا ءوز تاراپىنان سەپتىگىن تيگىزۋى قاجەت ەدى. سول جولدا ۇز­دىك­سىز ىزدەندىك. 5-6 جىلداي وسىندا قىزمەت ەتتىم دە, تەاتر اياعىنان تىك تۇرىپ, ۇجىم ورنىققان سوڭ ەلگە قايتۋعا شەشىم قابىلدادىم. قالاي دەسەك تە, قانشا جەردەن جاعدايىڭدى جاساپ تۇرسا دا تۋعان جەر ادام ءۇشىن ءبارىبىر ىستىق قوي. مەنىڭ جاعدايىمدا ءتىپتى ەرەكشە. قاراعاندىعا كىندىگىم بايلانعان دەسە دە بولادى. ءسويتىپ, ساكەن تەا­ت­رى­نا قايتىپ ورالدىم. بۇل مەكەن مەن ءۇشىن ەڭ ىستىق ورتا. بيىل قاراشاڭىراق تەاترىمىزدىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى. وسى جىلدار ىشىندە تەاترىمىز گۇلدەنىپ, ءوسىپ-وركەندەپ جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. سايدىڭ تاسىنداي مىقتى اكتەرلىك بۋىن قالىپتاستى.

– كەزىندە ۇلىلاردىڭ ءتالى­مىن كورىپ, باتاسىن العان ءسىز دە بۇگىندە اقساقال جاسىنا جاقىن­داپ قالدىڭىز. تەاترداعى قازىرگى جاس­تاردىڭ تالابىن قالاي باعا­لايسىز؟ جالپى, بۇگىنگى قارا­عاندى تەاترىنىڭ ءحالى قانداي؟

– ىرگەلى قاراشاڭىراق بول­عان­­نان كەيىن دە تەاترىمىز ۇنەمى ىز­دەنىس ۇستىندە. جاقسى قويى­لىم­دار جارىققا شىعىپ جاتىر. ۇجىمىمىز دا ۇيىمشىل. تەك ءبىر اتتەگەن-ايى, وبلىستىق تەاتر­لارداعى مامان ماسەلەسى ءالى قيىن كۇيىندە قالىپ كەلەدى. بۇل بىزدە عانا ەمەس, بارلىق وب­لىس­تىق تەاترعا ءتان ماسەلە دەپ وي­­لايمىن. الماتى مەن ەلوردا­داعى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن جاستار تەاترىمىزعا كەلۋگە ق ۇلىقسىز. ۇلكەن قالادا قالىپ, شىعارماشىلىق مانساپ جاساعىسى كەلەدى. ولاردى دا تۇ­سىنۋ­گە بولادى. ويتكەنى وبلىسقا كەلەتىن جاس مامانداردى ىنتالاندىرۋ جاعى كەمشىن ءتۇسىپ جاتقانى بەلگىلى. ءۇيسىز-كۇيسىز پاتەردەن پاتەرگە كوشىپ جۇرگەن ايلىعى شايلىعىنا جەتپەيتىن جاستاردا وسىدان كەيىن قانداي قۇلشىنىس بولسىن؟ وبلىستىق تەاترلارعا جاستاردىڭ تۇراقتامايتىنىنىڭ نەگىزگى سەبەبى وسى. قالاي دەسەك تە سانانى تۇرمىس بيلەيتىنى راس قوي. ويتكەنى ءبارىمىز دە پەندەمىز. ولار­عا دا كىنا ارتۋعا بولمايدى. سون­دىقتان دا باسشىلىق, بيلىك تاراپى­نان وسى جاعىنا كوڭىل بولىنسە دەيمىز. ءبىز دە جاستار كەلمەدى دەپ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, قولى­مىزدان كەل­گەنشە شاكىرت تار­بيە­لەپ, ۇجىم­عا ورنىقتىرىپ جاتىر­مىز. تات­تىمبەت اتىنداعى ونەر كول­لەدجىن­دە «دراما» ءبولى­مىن اش­قانبىز. سول ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋ­شىسىمىن. جەرگىلىكتى تالانتتى بالالاردى اكتەرلىككە سول جەردە دايار­لاپ شىعارامىز. ازىرگە تاپقان شە­شى­مىمىز وسى. جالپى, ەلدەگى جاس­تار­دىڭ ونەرگە دەگەن قىزىعۋ­شىلىعى, ۇمتىلىسى قۋانتادى.

 – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

نازەركە جۇماباي,

«Egemen Qazaqstan»