سماعۇل ەلۋباي: اشارشىلىقتىڭ اقيقاتىن ايتۋعا ەندى كىم كەدەرگى بىزگە؟!

– اقپارات قۇرالدارى تاراتقان حابار-وشاردى وقي الاتىن جەر بەتىندەگى ءاربىر ادام ۋكراينانىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋبەتكە الاڭداپ وتىرعانى بەلگىلى. تاڭ­عى ۇيقىمىزدان كوزىمىزدى تىرناپ اشا سالا, ء«بىر ءتۇننىڭ ىشىندە نە وزگەرىپ كەتتى ەكەن؟» دەگەن سا­ۋالمەن ويانىپ, جاعدايدى بىلگەنشە بوي­دى مازاسىزدىق بيلەيدى. بىرىنشىدەن, ءبىز ۋكراي­نادا بولىپ جاتقان قانتوگىسكە جان-تانىمىزبەن قارسىمىز. شارتاراپ شوشىنا قاراعان بۇل اسكەري قاقتىعىستى ەش اقتاۋعا بولمايدى.

– حالىقتى تاريح تاربيەلەيتىنىنىڭ ءبىر مىسالىن بۇگىنگى ۋكراينا حالقى كور­سەتىپ وتىر. ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە جويداسىز گەنوتسيد كورگەن ۋكراين ەلى بۇدان ارى وزبىرلىققا توزە المايتىنىن ءبىلدىرىپ, اس­كەري الەۋەتى الدەقايدا قۋاتتى ەلگە قار­سى تاباندى كۇرەس جۇر­گىزىپ جاتىر. كىشى حالىقتىڭ رۋحى ادام نانعىسىز وسكەن. كەشەگى قارالى تا­ريح حالىققا تار­بيە بەرەدى ەكەن دەپ وتىرعانىمىز دا سون­دىقتان. ال ءبىز شە, ءبىز دە تاريحتىڭ تا­لاي قىلكوپىرىنەن ءوتىپ, زۇلمات كەشكەن حالىقپىز عوي, ءبىز تاريحتان ساباق الدىق پا؟

– بايقاساق, وسىعان دەيىن ۋكراينادا ءبىر-بىرىنە سالەم بەرمەي جۇرەتىن ساياسي قايراتكەرلەر ەل باسىنا كۇن تۋعان كەز­دە بارلىق وكپە-نازىن ۇمىتىپ, ەل تۋى­نىڭ تۇبىنە جينالىپ, قولىنا قارۋ الىپ, وتانىن قورعاۋعا شىقتى. ەلدىڭ بۇ­رىنعى باسشىلارى پوروشەنكو مەن تيموشەنكولاردىڭ زەلەنسكيمەن سايا­سي كوزقاراسى قابىسا بەرمەيتىن ەدى. بىراق مۇنداعى ماسەلە ۋكراينا تاعدىرى بول­عان­دىقتان, سول تاعدىر قىل ۇستىندە قالىپ, ب ۇلىڭعىر-بۇلاعاي كۇن تۋعاندا, جەكە مۇددەسىن جيىپ قويىپ, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي وزبىرلىققا قارسى تۇردى. اتىس ۋكراينا حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىردى. بۇل جانجالدىڭ بىزگە بەرەر باستى ساباعى – بىرلىك. باسىمىز بىرىگۋى كەرەك. مۇنى مەن نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ قاڭتار ايىندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ باسىندا دا ءدال وسىعان ۇقساس قاتەرلى جاعداي ورىن الدى. قازاق جاستارى, جۇمىسسىزدار, ۇيسىزدەر, كۇيسىزدەر, بازاردا اربا سۇيرەپ جۇرگەندەر, تاپقانى تاماعىنا جەتپەيتىن كەمباعال حالىق ۇزاق جىلدار بويى بيلىكتەن ءۇمىت كۇتتى. تاۋەلسىز ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنا, جاع­دايىنىڭ وڭالارىنا سەنىپ كەلدى. ءسويتىپ, وتىز جىل ءوتىپ كەتتى. الەۋمەتتىك ما­سەلەسى شەشىلمەدى. كەرىسىنشە, بۇل جاعداي قازاقستاننىڭ استى-ءۇستى بايلى­عىن ءوز قولىنا شوعىرلاندىرعان 162 ادامنىڭ پايدا بولۋىنا جانە قاتارى­نىڭ ارتا تۇسۋىنە اكەلدى. قازاق جاستارى كەدەيلىكتىڭ قامىتىن كيىپ, ءبىر باسپاناعا قول جەتكىزە الماي جۇرگەندە, ولار شەتەلدەن ەليتالىق پاتەرلەر, ءزاۋلىم سارايلار ساتىپ الىپ, ەل امان, جەر قارادا ءۇرىم-بۇتاعىن سوندا قونىستاندىرىپ, وزدەرى مۇندا شالقىپ ءومىر ءسۇردى. بۇلار­دىڭ بىردە-ءبىرى كاسىپ ىستەپ بايىعان ادامدار ەمەس, مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ مەملەكەت يەلىگىندەگى حالىقتىڭ قا­زىناسىن مايشەلپەككە اينالدىرىپ, جەمقورلىقپەن اينالىسقانى بار­­شا­عا ءمالىم اقيقات. 162 ادامنىڭ بايلىعى – بۇگىنگى قازاقستاننىڭ جارتى بايلىعى. مىنە, وسىنداي اقپاراتتار 2 ملن جۇمىسسىزدىڭ ەداۋىر بولىگىن كو­شەگە شىعاردى. ولاردى «كوشەگە نەگە شىقتىڭ؟» دەپ ايىپتاۋعا ەشكىمنىڭ حاقىسى جوق. بالا-شاعاسىن باعا الماي, قينالىپ جۇرگەن سول بالالاردىڭ ورنىندا ءبىز بولساق, ءتىپتى ازاماتتىق ۇستانىمى بار, قوعامعا ساۋ كوزبەن قاراي الاتىن كەز كەلگەن ادام, وسىلاي ايعايلاپ الاڭعا شىققان بولار ەدى. سوندىقتان قارا حالىققا وكپەمىز بولماۋعا ءتيىس.

– جاعدايدىڭ ءبىر-اق ساتتە وزگەرۋى مۇم­كىن ەكەنىنە ءبارىمىزدىڭ كوزىمىز جەتتى. مەم­لەكەت بولىپ قالۋ, ۇلت بولىپ قالۋ ماسە­لەسى تۋىنداعاندا ىشتەن شىعاتىن جاۋ­دىڭ دا بولاتىنىن, وتانىن ساتاتىن وپاسىزداردىڭ دا شىعاتىنىن كوردىك. قازاق ەلىن بولشەكتەۋ كىمدەرگە ءتيىمدى؟

– وكىنىشكە قاراي, الەۋمەتتىك ادىلەت­سىزدىككە ۇشىراعان ونداعان مىڭ ادامدى ىشكى-سىرتقى دەسترۋكتيۆتى كۇشتەر پايدالاندى. دەرەۋ سولاردىڭ ال­دى­نا شىعىپ, قولىنا قارۋ بەرىپ, «انانى تونا, مىنانى قيرات» دەگەن شەتەلدەن كەلگەندەردىڭ بۇيرىعىن ورىندادى. كوشەگە شىققان قالىڭ توبىر, ىزالى جاستار قازاقستاندى توڭكەرمەك نيەتتەگى ساياسي كۇشتەردىڭ قولشوقپارىنا اينالدى دا كەتتى. ولاردىڭ جالعىز-اق ماقساتى بولدى – قازاقستانداعى پرەزيدەنت بيلىگىن قۇلاتۋ.

ءبىز ءدال وسى مەزەتتە ۇلكەن الاساپىران­نىڭ الدىندا تۇردىق. بۇكىل قازاقستاندى قامتيتىن ازامات سوعىسىنىڭ ءورتى لاۋلاۋعا ءبىر قادام عانا قالدى. كلاندار اراسىنداعى ناعىز بيلىككە تالاس سول ساتتە بولاتىن ەدى. بيلىك قۇلاعاننان كەيىن قازاقستانداعى ىشكى سەپاراتيزم بىردەن باس كوتەرگەن بولار ەدى دە, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىنىڭ ب ۇلىككە ۇشىراۋ ىقتيمالدىلىعى ارتتى. وعان ەكى كۇننىڭ بىرىندە «قازاقستاندى كەزىندە ءبىز سىيعا تارتقانبىز, سولتۇستىكتەگى حالىققا سەندەر زورلىق-زومبىلىق كورسەتپەڭدەر, ولاردى قورلاماڭدار» دەپ قولتىققا سۋ بۇركىپ وتىرعان شوۆينيستىك پيعىلداعى جيرينوۆسكي, نوۆيكوۆ, زيۋگانوۆتاردىڭ ماسكەۋ جاقتان ءالسىن-ءالسىن باعىتتاپ جاتاتىن بۇرالقى جەبەسى جەتكىلىكتى. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىن ءبولىپ الۋ ءۇشىن ىشتەن ب ۇلىكتىڭ شىعۋى ولاردىڭ ۇپايىن تۇگەندەي تۇسەدى. قازاقستان حالقىن ءبىر-بىرىنە قارسى قويىپ, بيلىكتى السىرەتىپ, السىرەپ, دارمەنى كەتكەندە, قازاق جەرىن بولشەكتەۋ كەرەك بولىپ تۇر. قاڭتاردىڭ العاشقى كۇندەرى ءبىز ءدال وسىنداي اپاتتىڭ الدىندا تۇردىق. جار باسىنان قۇلاپ كەتۋگە شاق تۇرعاندا, پرە­زيدەنت بۇكىل بيلىكتى ءوز قولىنا العان­نان كەيىن كوك تۋىمىز قۇلاماي, امان قالدىق.

توڭكەرىستە قۇرباندار بولدى. ويتكەنى كوتەرىلىستى باسقارۋشىلار قارۋلانىپ, قارۋلى كۇشتى اجىراتىپ جاتپاستان, جاپ­پاي قارۋ قولدانا باستادى. الماتى قالا­سىنىڭ اكىمدىگى مەن پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى وتقا وراندى, بۇل بەرگى جاعى, ال تۇپكى ماقسات تەلەۆيزياعا قول جەتكىزىپ, الماتىنىڭ كەپىلدىككە الىنعانىن جار سالىپ ايتىپ, بيلىكتىڭ اۋىسقانىن, حاليفات مەملەكەتى ورنايتىنىن ايتۋ بولا­تىن. وتىز جىل بويى ءماز بولعان تاۋەل­سىزدىگىمىز, كوك تۋىمىز تابان استىندا كۇيرەپ ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن ءبىز ءبىرىنشى رەت سەزىندىك. تاجىكستانداعىداي ۇزاق جىل­دارعا سوزىلعان ازامات سوعىسى باستالىپ كەتۋى دە ابدەن مۇمكىن ەدى. وكىنىشكە قاراي, سالدارى اۋىر بولاتىن وسىنداي قاۋىپ-قاتەردى بارشامىز بىردەي ءالى دە تولىق سەزىنبەي وتىرمىز.

ۋكراينانىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋبەت قا­زاقستاننىڭ باسىنا كەلمەسىن. ۋك­راي­نا­­­داعىداي جاعداي بولا قويماس دەپ ۇمىت­تە­نە­مىز, «بولمايدى» دەپ تە كەسىپ ايتۋعا تاعى بولمايدى. سەبەبى ۋكرايناعا شابۋىل جاساعان كرەمل ءالى ورنىندا, سول يمپەريالىق سەزىمنەن ارىلماعان, سوۆەتتىك جۇيەنى ارمانداعان كەۋدەمسوق كۇشتەر تۇرعاندا, قازاقستان قاۋىپ-قاتەردەن ءبىر­جولاتا ارىلىپ, مامىراجاي ءومىر سۇرە­دى دەپ ويلاۋ اڭعالدىق بولار ەدى. بي­ل­ىك توڭىرەگىندەگى ساياساتكەرلەرىمىزگە اڭعال­دىق جاساۋعا بولمايدى. ەندىگى جەردە ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىگىمىز, اسكەرىمىز دە, ءتىپ­تى وپپوزيتسيامىز دا مىقتى بولۋى كەرەك. جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدى ارمانداي­تىن كەز كەلگەن ەل ازاماتى بيلىككە, جە­كە تۇل­عالارعا, ءبىر-بىرىنە دەگەن وكپە-ناز­دارىن ىسىرىپ قويىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك تۋىنىڭ تۇبىنە شوعىرلانىپ, بىرىگۋى كەرەك. ونسىز كۇنىمىز قاراڭ. باسقا جول جوق.

– 1920 جىلدارى رسفسر-ءدىڭ ەكو­نوميكالىق قىلمىستى قاراستىرعان اي­گىلى 107-بابىنىڭ جاڭعىرىعى ءالى ۇمى­­تىلعان جوق. وسى باپپەن ۇستالعان قازاق بايلارىنىڭ ءبارى كامپەسكەگە ۇشى­­راپ, قولىنداعى 46 ملن مالدان 4 ملن عانا قالعان ەكەن. بۇل زاڭ, بۇل باپ قا­زىر دە بار. قازىر دە باي-باعلان قۋدا­­لا­نىپ جاتىر. بىراق ول باي مەن بۇل باي­دىڭ تەگى, مىنەزى قالاي وزگەردى؟ نەگە وزگەردى؟

– جاڭا قازاقستان – ءسوز جوق, تاماشا يدەيا. قازاقستان جاڭارۋى كەرەك. ويتكەنى ءبىز جەتكەن جەتىستىگىمىز ءوز الدىنا, جىبەرگەن كەمشىلىگىمىزدى قاي­تالاماۋىمىز كەرەك. ياعني جاڭا قازاق­ستانننىڭ جاۋى نە؟ كەشەگى قاڭتار وقيعاسى بۇل ساۋالعا تولىعىمەن جاۋاپ بەردى. جاڭا قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى جاۋى – جەمقورلىق. جەمقورلىق اياققا تۇساۋ, حالىقتى باي مەن كەدەي ەتىپ, ءبىر-بىرىنە قارسى قويادى. ەكىنشى جاۋى – جۇمىسسىزدىق. جەمقورلىق پەن جۇ­مىسسىزدىقتان قۇتىلماي, جاڭا قا­زاقستاندى قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. شەتەل اسىرىلعان قازاقستان قارجىسى قاي­تارىلۋى كەرەك. ەلىمىزدە 2 ملن جۇمىسسىز بار دەدىك, بۇل تىم كوپ قوي, سوندا جۇمىس­سىزدىقپەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى؟ ونىڭ ءبىر جولى, اmanat پارتياسى ومىرگە كەلدى. وسى پارتيانىڭ ءار وبلىستاعى, ءاربىر اۋدان, ءاربىر اۋىلداعى اكىمدەرى – وسى پارتيا مۇشەسى. اكىمدەر جۇمىسسىزدىقپەن كۇ­رەس جۇرگىزگىسى كەلسە, ءار ەلدى مەكەندە تۇ­راقتى تۇردە جۇمىسسىزدار جارمەڭكەسىن ۇيىمداستىرۋى قاجەت. جۇمىسسىزدىقتىڭ تۇراقتىلىقتى بۇزاتىن دەتوناتور ەكەنىن ءتۇسىنىپ, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەستى ءبىرىنشى ورىنعا شىعارعانىمىز ءجون. ياعني ءاربىر اكىم ءوز وڭىرىندە تۇراتىن حالىقتىڭ ىشىندەگى ءۇيسىز, كۇيسىز, ونىنشى قاباتتان سەكىرگەلى وتىرعان دەپرەسسيۆتى وتباسىلاردىڭ ءتىزىمىن جاساپ, وسى الەۋمەتتىك توپپەن ناقتى جۇمىس جاساۋدى قولعا الۋعا ءتيىس. جۇمىسسىزدار جارمەڭكەسىن جۇيەلى ۇيىمداستىرىپ, مۇقتاج توپتى وسى جەرگە شاقىرىپ, جۇمىس بەرۋشىمەن كەزدەستىرۋى كەرەك. مۇنى جاساۋ كەز كەلگەن اكىمنىڭ قولىنان كەلەدى. ماركس ايتپاقشى, «پرولەتارياتتىڭ شىنجىرىنان باسقا جوعالتاتىن ەشنارسەسى جوق». اكىمدەر مۇنى بۇگىن جاساماسا, ولاردى ەرتەڭ تاعى دا كوشەگە شىعارۋ تۇك تە قيىن ەمەس. جۇمىسسىزدىقتى جەڭۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە ءوز باسىم وسى ءتاسىلدى الدىعا تارتقان بولار ەدىم. جۇمىسسىزدىقتى جەم­قورلار تۋدىرىپ وتىر. ەلدىڭ باي­لىعىن ات توبەلىندەي از عانا ادامدار قال­تاعا باستى, ودان سىرت قالعان قالىڭ بۇ­قارانىڭ ءومىرى كەدەيلىكتىڭ شەگىنە جەتتى. قاڭتار وقيعاسى كەزىندە كوشەگە شىققان دا وسىلار. مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى جولىندا وسى وقيعا قايتالانباس ءۇشىن جۇمىسسىزدىق پەن جەمقورلىقتى جەڭۋگە كۇش سالۋى كەرەك.

– قوعام كۇندە وزگەرىپ جاتىر, انى­عىن ايتقاندا, قوعامدى ينتەرنەت وز­­گەرتىپ جاتىر. الەۋمەتتىك جەلى­دە­گى ءار­تۇرلى كوزقاراس بيلىكپەن ارادا كە­رى بايلانىس ورناتۋعا وتە قو­لاي­لى. الاي­دا قوعام تاجىريبەلى سايا­سات­كەر­لەردى توپتاس­­تىرىپ «وپپوزيتسيا» دەپ اتالعان ەركىن وي يەلەرىنىڭ وتكىر پىكىرىن كوپتەن بەرى ەستىمەي كەتتى. قازاقستاندا وسى وپپوزيتسيا بار ما؟ ول ءوزى كەرەك پە؟

– ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن وپپوزيتسيا­نى پرەزيدەنتتىك دەڭگەيدە تىڭداماي كەل­دىك. پرەزيدەنتتىك دەڭگەيدە تەك ءوزىمىزدى ماقتايتىن ادامداردىڭ عانا پىكىرىنە قۇلاق استىق, جيىنعا تەك سولار شاقىرىلدى, تەك سولار عانا الدەقانداي كەڭەستەرگە مۇشە بولادى. بۇل دا ەسكىلىكتىڭ قالدىعى. جاڭا قازاقستان جانە ونىڭ پرەزيدەنتى ەندىگى جەردە ساياسي ينستيتۋتتاردى دامىتۋعا, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وپپوزيتسيانىڭ پىكىرى بار ەكەنىن ەسكەرىپ, قوعامدى وپپوزيتسيا جانە وپپوزيتسيا ەمەس دەپ بولمەۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ويتكەنى وپپوزيتسيا – قازاقستان حالقىنىڭ ءبىر بولىگى. كەشەگى قاڭتار قىرعىنى كەزىندە جۇرت اكىمدەردى ەمەس, سولاردى تىڭداعانىن تەرىسكە شىعارا المايمىز. اكىمدەردى قايتا-قايتا شاقىرىپ الىپ تىڭداي بەرۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ پرەزيدەنت ءبىر ءسوزى بيىك, ءبىر ءسوزى الاسا, الا-قۇلا پىكىر ايتاتىنداردىڭ ءبارىنىڭ وي-پىكىرىمەن تانىس بولىپ, ولارمەن كەزدەسىپ, وزىنشە تۇجىرىم جاساعانى وڭ. شىندىقتى ايتىپ, شىرىلداپ جۇرگەن وپپوزيتسيامەن ساناساتىن كۇن تۋدى. بىرلىك وسىدان باستالادى. قازاقستانداعى بيلىك پارتياسىنىڭ دا, وپپوزيتسيانىڭ دا ماقساتى بىرەۋ, دەموكراتيالىق قاعيدامەن ءومىر سۇرەتىن جاڭا قازاقستان قۇرۋ بولسا, نەگە ولاردىڭ باسى ءبىر ۇستەلدە قوسىلا المايدى؟ ءبارىنىڭ باسى جينالۋى كەرەك. وپپوزيتسيانىڭ پايدالى كەڭەستەرىن قانجىعاعا بايلاۋ دەگەن ءسوز بۇل. پارلامەنت تورىندە قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا جۇمىس ىستەيتىن بىرنەشە پارتيا بولۋى كەرەك. پارتيالار ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەس بولعانىمەن, مۇددە – ءبىر, باس­تىسى, جاۋ بولماۋى كەرەك.

– بىرلىك تۋرالى كوپ اڭگىمەلەپ وتىر­­سىز, حالىقتى بىرىكتىرەتىن كوپ فاك­توردىڭ باسىندا ءتىل تۇر. ۋكراي­ناعا قاراعاندا, قازاقستاننىڭ سايا­سي جۇيەسىندەگى ەرەكشەلىك تىم نازىك, كوپۇلتتى ۋنيتارلى مەملەكەت بول­عاندىقتان, ەلىمىزدىڭ بىرلىگىنە پو­لي­مادەنيەت جىكتەلىسى اسەر ەتپەي قوي­ماي­دى. بۇل كەشە قاڭتار وقيعاسى كەزىندە حالىق توبەسىنە كوتەرەر ءبىر كوشباسشى تۇلعانىڭ تابىلماعانىنان دا بايقالدى ەمەس پە؟

– «قاڭتار وقيعاسى كەزىندە بۇكىل حالىقتى ءبىر اۋىز سوزبەن توقتاتاتىن تۇلعا نەگە جوق؟» دەگەن سۇراق, راس, كوپ قويىلدى. جاعداي بىلاي. شىنىن ايتقاندا, كوشەگە شىققان سول بالالارعا اقىلدىڭ كەرەگى جوق ەدى. ولار اقىلعا تويىپ بولعان. اش ادامعا اقىلدان گورى تالعاجاۋ ەتەر تاماق كەرەك. باسىندا ءۇيى, قالتاسىندا تيىنى, ەكى قولعا ۇستايتىن ءبىر كۇرەگى جوق كەمباعال جاندار توڭىرەكتە تولىپ ءجۇر. اراسىندا جۇمىسى بولسا دا, ايلىعى 50 مىڭ تەڭگە عانا بولاتىن, ونىسى وتباسىن اسىراۋعا جەتپەيتىن تۇرمىسى تومەندەر ءتىپتى كوپ. ولارعا اقىلدىڭ كەرەگى جوق. كەشەگى اتالارىمىز ءپىر تۇتقان تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي ءتىرىلىپ كەلسە دە, تىڭدايىن دەپ تۇرعان ولار جوق. «بالا-شاعامدى باعاتىن, بولاشاعىنا الاڭدامايتىنداي جالاقىسى دۇرىس جۇمىس بەر» دەپ تۇر ولار. الاڭعا باسالقى ءسوز ايتۋعا شىعاتىن ادامنىڭ نە ايتاتىنى دا, شەرۋشىلەردىڭ نە سۇراپ تۇرعانى دا بەلگىلى بولعاندىقتان, قازاققا قادىرى بار دەگەن ءبىر قايراتكەر دە جۇرەگى داۋالاپ, جينالعان توپتىڭ الدىنا شىعا المادى. جۇمىستى كىم بەرەدى – بيلىك بەرەدى. ولار بيلىكتەن وتىز جىل بويى جۇمىس سۇرادى, جاعداي سۇرادى, بيلىك قامتاماسىز ەتە المادى, انىعىندا, قامتاماسىز ەتۋگە ق ۇلىقسىز بولدى. جەمقورلىق توقتاماي, ۇرلىق تىيىل­ماي, حالىقتىڭ ماسەلەسى شەشىلمەيدى. بيلىك باسىنداعى شەنەۋنىكتەر توناعانىن توقتاتپاسا, اmanat-تىڭ ءوزىن بالشىققا باتىرامىز. حالىقتان ءبولىنىپ قالعان بيلىكتىڭ حالىققا كەرەگى بار ما؟

ەل تىزگىنىن قولىنا العان پرەزيدەنتىمىز ۇلكەن قاتەلىكتەردى ەسەپكە الا وتىرىپ, ايعايلاپ جۇرگەن, الداعى ۋاقىتتا دا ايعاي­لاي بەرەتىن ازاماتتارمەن جۇزدەسىپ, ايتقانىنا قۇلاق قويعانى ءجون. ونسىز ايعايدان قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس. ايعايدىڭ كوبەيۋى, ەرتەڭ ول ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا, ەلدىڭ جا­ڭارۋىنا, بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى. ودان ەلگە, قوعامعا ەش پايدا جوق. كوشەدەگى ايعاي بيىك عيماراتتارداعى كابينەتتەردە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. بۇل دا ابدەن ءپىسىپ جەتىلگەن ماسەلە.

– وتكەن 2021 جىلى اشارشىلىققا 100 جىل تولدى. وسىنى ءبىز قالاي ۇلىق­تاپ ءجۇر­مىز جانە الداعى ۋاقىتتا قالاي ۇلىقتاۋعا ءتيىسپىز؟ نەگە وسى ۋاقىتقا دەيىن ءۇنسىز وتىرمىز؟

– قوعامدا جاپپاي بەلەڭ العان جاعىم­پازدىقتان, جەمقورلىقتان, جۇمىس­سىز­دىقتان شارشاعان ءاربىر ازامات جاڭا قا­زاقستاندى ارمانداپ وتىرمىز. ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن سيمۆوليكالىق قۇن­دىلىقتار بولادى. مىسالى, ءتىل, ءدىن تازا­­لى­عى, ءداستۇر بەرىكتىگى. وسى قۇن­دى­لىق­تار جۇيەنىڭ جەمساۋىنا ءتۇسىپ, وڭباي سوققى العاننان كەيىن جايلاعان تىلسىزدىك پەن دىنسىزدىك قازاقتىڭ ءوز بىرلىگىنە اۋىز سالدى.

از ۇلتتاردى باعىندىرۋ ساياساتىنداعى باسقا كەمشىلىگىن ايتپاعاندا, كەڭەستىك كومپارتيانىڭ ەڭ ۇلكەن كەشىرىلمەيتىن قىلمىسى دەپ قازاقستانداعى, ۋكراينا­دا­عى, ۆولگا بويىنداعى شارۋالاردىڭ اۋزىنداعى نانىن, قولىنداعى مالىن تارتىپ الىپ, قىرىپ سالعانىن ايتۋعا بولادى. اشارشىلىقتىڭ, اسىرەسە قازاق­ستانداعى كورىنىسى تىم سۇراپىل بولدى. ءبىرىنشى اشارشىلىق 1918-1919 جىلى بولدى. اق قا­شىپ, قىزىل قۋىپ, ءوزارا قىرقىسىپ ءجۇرىپ, قازاقتىڭ قوراسىن تىپ-تيپىل ەتىپ, دا­لاسىن تاقىرعا اينالدىرىپ كەتتى. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل اشتىقتا 1ملن 114 مىڭ قازاق قىرىلدى. 1921 جىلعى ەكىنشى اشارشىلىقتا 1 ملن 700 مىڭ قازاق اجال قۇشتى دەدىك. مۇنى اشارشىلىققا قارسى كوميسسيانىڭ بەلسەندى مۇشەسى بول­عان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دەرەگى راستايدى. ال گولوششەكين ۇيىمداستىرعان كام­پەسكەدەن كەيىنگى 1931-1933 جىلدارى بولعان اشارشىلىقتان 2 ملن 300 مىڭ قازاق ءولدى. ءبارىن قوسقاندا 5 ملن قازاق جەر بەتىنەن جوق بولىپ كەتتى. وسى شىندىقتى 70 جىل بويى ايتا الماي كەلدىك. اشارشىلىقتىڭ اقيقاتىن ايتۋعا ەندى كىم بىزگە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر؟

الدا 31 مامىر اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى كەلە جاتىر. وكىنىشتىسى, وسى اتاۋلى كۇن تۋرالى زاڭ قابىلدانعان كەزدە «اشارشىلىق» دەگەن ءسوز ماتىننەن قاساقانا الىنىپ تاستالدى. سول سەبەپتى پارلامەنتىمىز زاڭداعى «اشارشىلىق» دەگەن ءسوزدى ورنىنا قويىپ, تاريحي ادىلەتتىلىك ىزىمەن قايتا جازۋى كەرەك. ءسويتىپ, «31 مامىر – اشارشىلىق جانە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» بولىپ قايتا قالپىنا كەلۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىزدىڭ اشارشىلىقتىڭ دا, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ دا الدىندا ءجۇزىمىز جارقىن بولادى. اشارشىلىق قۇربانى بولىپ جوقتاۋسىز كەتكەن جارتى حالىقتىڭ ارۋاعىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەسكە الاتىن ۋاقىتتى قاشانعى كۇتىپ وتىرامىز؟ قارالى كۇن, ازالى كۇن جاريالاۋدى ايتپاعاندا, وسى وتىز جىلدا مەملەكەت بولىپ جوقتاۋسىز كەتكەن ارۋاقتاردى ەسكە الاتىن 30 سەكۋند ۇنسىزدىك جاريا­لاي الدىق پا؟ جوق! قازاقتىڭ باسىنا ورناعان ەڭ ۇلكەن قاسىرەت وسى – اشارشىلىق. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ازالى كۇن جاريالانىپ, تۋ تومەن ءتۇسىرىلىپ, مەشىتتەر مەن شىركەۋلەردە دۇعالار وقىلۋى كەرەك. مۇنى جاساماي, جاڭا قازاقستان قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى جاساماي, كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ سال­دارىنان ارىلۋىمىز مۇمكىن ەمەس. شىن جاڭارعىمىز كەلسە, گولوششەكين مەن ستالين ۇيىمداستىرعان كوممۋنيستىك جۇيە­مەن كەلگەن قىلمىستاردى تۇگەل ايتۋىمىز كەرەك. بۇدان ارى تەرەڭدەي تۇسە­تىن بولساق, الماتى قالاسىندا ازا سارايىنىڭ ىرگەتاسى قالانۋى كەرەك.

– ازا سارايى دەگەن نە؟

– ازا سارايى تۋرالى ويىمدى قاسىم-جو­مارت كەمەل ۇلىنىڭ وزىنە ايتقان­مىن. بۇل ساراي ماقساتى جاعىنان لون­دون­داعى مادام تيۋسسو مۋزەيىمەن قا­راي­لاس بولعاندىقتان, فرانتسۋز رەۆوليۋ­تسياسىنىڭ قۇرباندارى مەن الەمگە ايگىلى قانىشەرلەردىڭ ءمۇسىنى ارقىلى تاريح شىن­دىعىن بوياماسىز بايانداپ تۇرعان وسى مۋزەيدىڭ فورماتىندا جاسالسا دەگەن ۇسى­نىسىمىز بار. بۇل مۋزەيدە ورتا عاسىردان بەرى ەۋروپا باسىنان كەشكەن كۇللى قاتىگەزدىكتى بالاۋىز ونەرىنىڭ شەبەرلەرى تولىقتاي ءتۇسىندىرىپ بەرەدى, ءار بالاۋىز ءمۇسىن ءۇنسىز كەيىپپەن تاريحتان سىر شەرتىپ تۇرادى. وسىنى ايتقانىمدا, ق.توقاەۆ: ء«سىز بىلەسىز بە, قازاقستاندا بالاۋىزدان ءمۇسىن جاسايتىن ءبىر-اق ادام بار عوي» دەدى. بالاۋىز ونەرىن ءوز ەنتۋزيازمى­مەن ۇيرەنگەن جالعىز ءمۇسىنشىنىڭ ەلوردادا تۇراتىنىن پرەزيدەنتتەن ەستىدىم. بۇل ونەر ەلىمىزدە مۇلدە دامىماعان. ءبىر ەسەپتەن, ەسكەرىلمەي ەلەۋسىز كەلە جاتقان ونەردى ورىستەتۋگە سەپتىگى دە تيەر مە ەدى. بۇل مۋزەيگە كىرىپ-شىققان كەز كەلگەن ادام, شەتەلدىك تۋريستەر 1916 جىلدان باستالىپ, 1938 جىلعا دەيىن سوزىلعان اقتاڭداقتار تاريحىمەن تانىسىپ, اشارشىلىق زۇلماتىن, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءتىرى بەينەسىن كورىپ, كوزىنىڭ جاسى مولتىلدەپ شىققان بولار ەدى. ازا سارايىنىڭ كونتسەپتسياسى – وسى. پرەزيدەنت قارسى بولعان جوق.

– وتكەن تاريحتى ۇلىقتاۋ ءۇشىن الدىمەن عىلىم كەرەك, سونىڭ نەگىزىندە ونەر جاسالادى. ءسىز بالاڭىزبەن بىرگە تۇسىرگەن «اق بوز ءۇي» ءفيلمى وسى قيسىن­نىڭ ناتيجەسى بولار؟

– پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋدە تاعى ءبىر يدەيامدى ايتتىم. «اق بوز ءۇي» تۋرالى ءوزى­ڭىز دە جاقسى ايتتىڭىز. بىراق وسى رومان جەلىسىمەن اشارشىلىق تۋرالى فيلم ءتۇسىرىلۋى كەرەك. سول ءفيلمنىڭ ستسە­ناريىن جازىپ الىپ كەلىپ وتىرمىن» دەدىم. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بىردەن پار­مەن بەردى. شىندىق بوياماسىز قاز-قال­پىندا كورىنىس تابۋى ءۇشىن فيلم ماڭ­عىستاۋ وڭىرىندە ءتۇسىرىلدى. فيلم ون­دىرىسكە دا­يىن تۇر, تەك كينونىڭ شارتى بويىنشا, قازاقستاندىق پروكاتقا شىق­پاس بۇرىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تۇساۋكەسەرى وتكەن سوڭ كورەرمەن تاماشالاۋعا مۇمكىندىك الادى. قازىر مامىر ايىندا وتەتىن كانن فەستيۆالىنە جولداما الدى. ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى, بۇعان دەيىن «اڭشى بالا», «وازيس», «بالا عاشىق» فيلمدەرىن ءتۇسىرىپ تانىلعان ءوزىمنىڭ ۇلىم بەكارىس ەلۋباەۆ. فيلم رەكۆيەم-جوقتاۋ جانرىندا ءتۇسىرىلدى. كانن كورسەتىلىمىنەن كەيىن جولى بولىپ كەتسە, الەمدىك كينونارىققا جولداپ وتىرۋ, كينوفەستيفالدەرگە قاتىسۋ جوسپارىمىزدا بار. اشارشىلىق تاقىرىبى – ۇلت­تىڭ باسىن قوسىپ, ۇيىستىراتىن تا­قى­رىپ. ءتىپتى ىشىمىزدەگى وزگە ۇلتتىڭ وكىل­دەرىنە دە بۇل تاقىرىپ جاقىن بولۋى كەرەك. 1930 جىلدارداعى قاسىرەتتى تاريح قازاق حالقىنىڭ جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋ قاۋپىن تۋعىزدى. قياناتقا ۇشىراعان حا­لىق­تىڭ قارالى تاريحىن ءبىز الەم حالقىنا كورسەتە الساق, بار شىندىعىن ايتىپ, نا­سيحاتتاي الساق, ارۋاق الدىنداعى, كەلەر ۇر­پاق الدىنداعى بورىشىمىزدى وتەگەنىمىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ايگۇل احانبايقىزى,

«Egemen Qazaqstan»