تۇتاس قوعامنىڭ تامىرىن تاپ باسىپ, تالعامىن تاني قويۋ قيىن. بىراق سول قوعامدا سان ءتۇرلى كەيىپكەرلەردىڭ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىن بىلەمىز. ءومىر دەگەننىڭ دە اق پەن قارانىڭ, جەڭىس پەن جەڭىلىستىڭ, ۇمتىلۋ مەن ءسۇرىنۋدىڭ بايانى ەكەنىن كۇندەلىكتى تىرشىلىك كورسەتۋدە. پەندەنىڭ عۇمىرى دا, وي-قيالى دا ەستە جوق ەسكى كەزەڭدەردەن باستالىپ, اياق جاعى كوز ەمەس, كوڭىل عانا جەتەتىن الىس بولاشاققا قاراي جەتەلەي بەرەدى. ەگيپەت جازۋشىسى ناگيب ماحفۋزدىڭ ء«بىزدىڭ كوشەنىڭ اڭىز-ءاپسانالارى» رومانىندا دا سول پەندە-عۇمىردىڭ وسىنداي ءبىر كورىنىستەرى باياندالادى. كايردىڭ ەڭ ەسكى ماحاللالارىنىڭ ءبىرى عاماليەدە تۋعان قالامگەر دە سوناۋ ەجەلگى زاماننان باستاپ, الىس بولاشاققا قاراي وي ساپارىن شەگەدى. كوركەم شىندىق پەن قيالدى قاتار ورەدى.
كوپتەگەن ادەبيەتشى ء«بىزدىڭ كوشەنىڭ اڭىز-ءاپسانالارى» رومانىن ناگيب ماحفۋز شىعارماشىلىعىنىڭ جاڭا كەزەڭى دەپ باعالايدى. اتاقتى جازۋشىنىڭ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا نوبەل سىيلىعىن الۋى دا تەگىن ەمەس بولار. نەگىزىنەن بۇل شىعارما يۋدايزم, حريستياندىق جانە يسلامنىڭ پايدا بولۋىنان سىر تارتادى. ءسويتىپ, وسى قاعيدالار ارقىلى ادامزاتتى باقىتتى قىلاتىن جول ىزدەيدى. ءارتۇرلى كەزەڭدى قامتيتىن وقيعالار تىزبەگىن اۆتور ءبىر كوشەدە بولىپ جاتقان وقيعا رەتىندە بەرەدى. تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى, بىراق ءار وقيعانىڭ ۋاقىتى ءار باسقا. كىتاپتاعى نەگىزگى كەيىپكەر اۋلەتباسى عابالاۋي. ول قولىندا بيلىگى بار جومارت مىنەزدى جان, بىراق قاتال. ادامداردىڭ بويىندا استاسىپ, بىراق كوزگە كورىنبەي جاتاتىن قيان-كەسكى مىنەزدەر وسى عابالاۋيدىڭ بويىندا بار. جازۋشى وسى عابالاۋيدىڭ باسقارۋشىلىق, امىرشىلدىك قاسيەتىن بىلاي سۋرەتتەيدى: «بىردە ءۇي قوجاسى ەسىگى باۋعا قارايتىن تومەنگى زالعا بالالارىن شاقىرادى. جىبەك گالابەيالارىنا مالىنىپ ۇلدارى ىدىرىس, ابباس, ريدۋان, جالەل مەن ادھام كەلەدى. اكەلەرىنىڭ الدىنا كەلىپ, ءموليىپ تومەن قاراپ تۇرا قالادى – ونى قوشەمەتتەپ, قۇرمەتتەيتىنى سونداي, جۇزىنە تۋرا قاراۋدان قايمىعادى. عابالاۋي وتىرۋعا ءامىر ەتەدى, ولار اكەسىنىڭ جانىنا جايعاسادى». مىنە, كوشەدەگى وقيعا وسىلاي باستالىپ, ارى قاراي شيەلەنىسە تۇسەدى. اكەلەرى مەكەنجايدى باسقارۋ ىسىنە كەنجە ۇلى ادھامدى لايىق كورىپ, ونى تاڭداعانىن جەتكىزەدى. سونداعى ىدىرىستىڭ «ول بارىمىزدەن دە كىشى. ءىستىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرشى ماعان. نەلىكتەن سەن ونى مەنەن ارتىق سانايسىڭ؟ الدە مالايلار مەن قۇلدار مىرزالاردان باسىم تۇسە باستاعان با؟», دەگەن قارسىلىعىنان كوپ دۇنيەنىڭ سىرى اشىلىپ سالا بەرگەندەي بولادى. ونىڭ قالاي ەكەنىن ءوز پايىمىمىزشا باعامداپ كورەيىك.
بىردەن ايتايىق, بۇل ءدىني شىعارما ەمەس. ءدىن قاعيدالارىن ناسيحاتتايتىن, بارلىق ادامداردى سوعان شاقىراتىن يدەيالار جوق. دەگەنمەن بارشا ادامزات تاريحىندا ۇلى بەتبۇرىستار جاساعان ءۇش بىردەي ءدىننىڭ باستى وقيعالارىنىڭ كەيبىرىن رومان قاھارماندارىنىڭ مىنەز-قۇلقى, ارەكەتى ارقىلى كورسەتەدى. بىرىنشىدەن, باسقارۋ, ءامىر ەتۋ تۋرالى. يسلام تۇسىنىگىندە بۇل تەك قۇدىرەتى كۇشتى قۇدايعا عانا ءتان. ونىڭ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى تۇرلەرى ادامداردىڭ اراسىندا دا بار. ەكىنشى, ادامزات بالاسىنا بەرىلگەن ءومىر مەن ءولىم حاقىنداعى ءىلىم اۋەلى ادام پايعامباردان باستالادى. ءۇشىنشى, تاكاپپارلىق ىبىلىستەن شىققان. ءتورتىنشى, ەڭ العاشقى كورەالماۋشىلىق پەن قىزعانىش قابىلدىڭ ءابىلدى ولتىرۋىنەن بولعان. مۇنىڭ ءبارى دە قاسيەتتى قۇران قيسسالارىندا ايتىلادى. مىنە, بۇل كوشەدە ءوتىپ جاتقان وقيعادا تاڭداۋ ادھامعا تۇسەدى, ىدىرىس اكەسىنىڭ بۇل شەشىمىنە قارسى شىعادى. ەندى اللانىڭ ادامدى جاراتقان كەزىندە وعان قۇرمەت ساجدەسىن جاساۋدان باس تارتىپ, قارسى شىققان ءىبىلىستىڭ وقيعاسىن ەسكە الايىق. ءىبىلىس ادامدارعا قارسى شىعۋ ارقىلى كەيىنگى بولاتىن قارسىلىقتاردىڭ بەتىن اشىپ بەردى. ىقىلىمدا, عايىپتا بولعان وقيعالار ادام اتا جەرگە تۇسكەننەن كەيىن ارى قاراي جالعاستى. ءىبىلىس ادام ۇرقىنىڭ اراسىنا كىرىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن سايران سالىپ ءجۇر. جازۋشى مۇندا ءبىر جاعدايدى سۋرەتتەۋ ارقىلى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءاربىر ارەكەتىن وسىنداي قيلى وقيعالارمەن ساباقتاستىرادى. ول مىنەزدىڭ باستاۋى قايدان كەلەدى, سونى ىزدەيدى. ارينە, ادھام ادام, ىدىرىس ءىبىلىس ەمەس.
ال عابال تۋرالى تاراۋدان مۇسا پايعامباردىڭ زامانىندا بولعان كەيبىر وقيعالاردى ۇشىراتۋعا بولادى. روماندا «ولار بۇل كوشەنى اياعىنا دەيىن تۇگەل كوكتەي ءوتىپ, بوس جاتقان قۋ مەكەننىڭ شەتىنە كەلىپ جەتتى. عابال وقشاۋ تۇرعان شاعىن ءۇيدى كوردى. ونىڭ قابىرعالارى تاستان ءورىلىپتى. قيللا كوشەسىنەن كەزدەسكەن ۇيلەرمەن سالىستىرعاندا, بۇل ءۇي وعان مۇلدە جاڭا بولىپ كورىندى», دەگەن جولدار بار. بۇل – جىلان ارباۋشى بالقىتىنىڭ ءۇيى ەدى. تاريحتان بەلگىلى, مۇسا داۋىرىندە سيقىرشىلار كوپ بولعان. ياعني ادامزاتتى تۋرا جولدان اداستىراتىن, كوزدى بايلايتىن, سانانى تۇمشالايتىن سيقىرشىلىق ونەر ەمەس, بۇل دەرت. بالقىتى بەينەسى, كۇندەلىكتى تىرشىلىك ارەكەتى ارقىلى ادامزات قوعامىنداعى تەرىس ارەكەتتەردى سىنعا الادى. عابالدىڭ تاعدىرى اۋەلى مۇسا پايعامباردى بالا كۇنىندە پەرعاۋىننىڭ ايەلى اسىراپ الاتىن قيسسانى ەسكە تۇسىرەدى. ودان كەيىن كىتاپتا مۇقاتتام دەپ سۋرەتتەلەتىن تاۋعا كەتىپ, جىلان ارباۋشىنىڭ قىزىمەن تانىسۋى دا مۇسا تاعدىرىن ويعا ورالتادى. بۇل دا مۇسانىڭ شۇعايىب پايعامباردىڭ قىزدارىمەن تانىساتىن وقيعانى كوز الدىمىزعا اكەلىپ تۇرعانداي. روماندا مۇنداي وقيعالار كوپ. اۆتور مۇندا ءدىني اڭىزداردىڭ جيىنتىعىن جاساۋدى ماقسات تۇتپاعان. بىراق ەجەلگى اڭگىمەلەردى سول كوشە تۇرعىندارىنىڭ باسىنان كەشكەن اڭىز-ءاپسانالارىنا اينالدىرىپ جىبەرگەن. اتالعان جايتتاردى عابالاۋي باستاعان كوشە تۇرعىندارى ءار كەزەڭدە باستان كەشىرەدى. بۇل ارينە, ادەبيەتتە بار ءتاسىل. ماسەلەن, ورتاعاسىرلىق ىستانبۇل سۋرەتشىلەرى جايلى جازىلعان تۇرىك جازۋشىسى ورحان پامۋكتىڭ «مەنىڭ اتىم قىرمىزى» رومانىنداعى كەيبىر وقيعالار مەن شىعىستىڭ ۇلى شايىرى ءنيزاميدىڭ «حۇسىراۋ-شىرىن» پوەماسىنداعى كەيبىر وقيعالاردىڭ ۇقساستىعى سياقتى.
وتكەن مەن بولاشاقتى بايلانىستىرۋ, ادامزات ءجۇرىپ وتكەن جولعا زەر سالىپ, ۋاقىتتار مەن وقيعالاردى ءوزارا ساباقتاستىرۋ دا شىعارمانىڭ نەگىزگى ماقساتى بولسا كەرەك. ناگيب ماحفۋزدىڭ ءوزى روماننىڭ العىسوزىندە «ال ءبىزدىڭ اتامىز – جاتقان ءبىر جۇمباق. ول ءومىر كەشكەلى قاش-شان... كىسىنىڭ قيالى دا جەتپەيدى», دەپ ءبىراز جايدى اڭعارتادى. ارينە, رومان مۇنداي وقيعالاردىڭ توڭىرەگىندە عانا وربىمەيدى. سونداي-اق ريفايا, قاسىم, ارافا بەينەلەرى دە ادامزاتتىڭ ارعى-بەرگى اڭىز-ءاپسانالارىنان حابار بەرەدى. رومان تۋرالى جازىلعان پىكىردە «ەگيپەتتىڭ بالزاگى» اتالعان ن.ماحفۋزدىڭ بۇل رومانىنىڭ وقيعاسى, كەيىپكەرلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتى ء«بىزدىڭ كوشەمىزدە» ءوتىپ جاتقانىمەن, ءىس جۇزىندە ونىڭ گەوگرافيالىق اۋماعى كەڭ – بۇكىل تاياۋ شىعىستى, ءۇش مونوتەيستىك ءدىننىڭ بەسىگى بولعان قاسيەتتى جەرلەردى قامتيدى», دەپ جازىلعان. ياعني بۇل قوعامداعى قايشىلىقتار تۋرالى تولعام. پايعامبارلاردىڭ ءومىرىن, سول كەزەڭدەگى ءتۇرلى وقيعالاردى ەسكە سالعانىمەن, شىعارمانىڭ ءون بويى ادامدار اراسىنداعى بىتپەس قايشىلىقتارعا تولى. عابالاۋيدان باستالعان بيلىككە تالاس, قىزعانىش, تاكاپپارلىق, سودىرلاردىڭ سويقانى سياقتى كۇردەلى وقيعالار بۇگىنگى كۇننىڭ دە باستى ماسەلەلەرىن قامتيدى. سول شىعارمادا سۋرەتتەلگەن كەيبىر وقيعالاردىڭ بۇگىن دە ءاربىر قوعامدا اينا-قاتەسىز قايتالانىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى.
اۋەلى ءسوز باسىندا روماننىڭ ەستە جوق ەسكى زامان مەن الىس بولاشاقتى ساباقتاستىرا الاتىن ەرەكشەلىگى تۋرالى ايتقان ەدىك. كىتاپ جازىلعان كوپ جىلداردان كەيىن عالامنىڭ كوكەيىندە سىزداعان تاياۋ شىعىس وقيعاسى بۇرق ەتە قالدى. بۇل قازىرگى كەزدە كوپتەگەن ەلدەردىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر. جالعان دىندارلىق, اتاققۇمارلىق, سىرتى تازا, ءىشى لاس پيعىل, قاۋىمنىڭ باي مەن كەدەيگە ءبولىنۋى, بۇل قازىرگى كەزدە دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. بۇل حاقىندا تالاي دۇنيەلەر جازىلعان. ء«بىزدىڭ كوشەنىڭ اڭىز-ءاپسانالارى» مۇنىڭ مىڭنان ءبىرى عانا. جازۋشى سەكىلدى بۇكىل قوعامدى ءبىر كوشە دەپ, ادامداردى سول كوشەنىڭ تۇرعىندارى دەپ الساق, وقيعالاردى دا سول كوشەدە بولىپ جاتىر دەپ تۇسىنەمىز. بارلىق قوعامداعى تۇرعىندار دا, وقيعالار دا ءبىر-بىرىنە ۇقساس. ادامنىڭ ءتۇبى ءبىر بولعاندا, ارەكەتى بولەك بولمايدى عوي. ماسەلەن, روماندا ءاربىر ءبولىم اياقتالعان سوڭ كوشە تۇرعىندارىنىڭ جادىنىڭ السىزدىگى, ياعني ۇمىتشاقتىعى ءجيى ايتىلىپ وتىرادى. حيكاياشى تۇرعىنداردان قاي كوشەنىڭ تۇرعىنى ەكەنىن سۇرايدى. ادامزات تالاي الاپات سىناققا تۇسسە دە, تاعدىردىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىنەن امان شىقسا دا, باستان كەشكەن وقيعالارىن ۇمىتىپ قالا بەرەدى. ءومىر ساباعىنان شەشىم شىعارا قويمايدى. اقىر سوڭىندا «جارىق پەن كەرەمەت قۋانىشتىڭ دا ارايلى تاڭىن كورەمىز», دەگەن ۇمىتپەن ارى قاراي كۇن كەشە بەرەدى. ادامزات تاريحىندا ۇمىتىلعان وقيعالار كوپ قوي. ۇمىتىلعان تاريح كوپ. بۇل ادامزاتتىڭ ءوز باسىنان كەشكەن, بىراق ۇمىتىلعان وقيعالارىن ەسكە سالادى...
ءبىزدىڭ كوشەنىڭ تۇرعىندارىندا دا بۇل مىنەزدەر بار. سەبەبى بۇكىل ادامزات تۇتاس قوعام, ءاربىر قوعام بولەك-بولەك كوشە. ءاربىرىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بولعانىمەن, ءبىر-بىرىنەن ايىرماسى كوپ ەمەس. ادامزاتتىڭ بويىندا كەزدەسىپ جاتاتىن ءتۇرلى ارەكەتتەر مەن مىنەزدەر ءبارىمىزدىڭ دە بويىمىزدا جەتەدى.
جامبىل وبلىسى