ەل قوسىلا حورمەن شىرقايتىن ءاننىڭ كوبى اناعا ارنالعان تۋىندىلار دەسەك, قاتەلەسە قويمايمىز. قاي وتىرىستا بولسىن, توي-دۋمان, قىزىق-قۋانىشتاردىڭ كوبىندە, اسىرەسە ۇلكەندەر جاعى انالارىن ايتىپ مەيىرلەنەدى.
انا تۋرالى اننەن كوڭىلگە مەدەت تاۋىپ, داتكە قۋات الادى. «ەسەيىپ كەتسەم دە, مەن ساعان ءسابيمىن» دەپ تەبىرەنەدى. انا دا, بالا دا, اعا دا, دانا دا ءبارى وسىلاي جىرلايدى. جالعىز اناعا قاتىستى ەمەس, بايتاق دالاعا دا ايتىلىپ تۇرعانداي سەزىلەدى بۇل ءان كەيدە. «مەن ساعان ءسابيمىن» دەپ.
قازاق جەر-انا دەيدى عوي. ماحاببات اتاۋلىنىڭ ءبارى باستاۋىن انادان الادى. تۋعان جەر دەيسىز, ول دا انا. تۋعان ەل, وتان دەيسىز, ول دا انا. العاش ەسىڭ اۋىپ عاشىق بولعان ماحابباتتىڭ سەبەپشىسى بويجەتكەن قىز – ول دا بولاشاق انا, سۇيگەن جار. «سول دالانىڭ قىزى ەدى عوي, جۇرەك العاش سۇيگەنى» (قۋاندىق شاڭعىتباەۆ). دەمەك, وسىناۋ اندە ايتىلعانداي, «الەمنىڭ جارىعىن سىيلاعان انا».
«الەمنىڭ جارىعىن, سىيلادىڭ سەن ماعان» ءسوزىنىڭ يەسى, قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنى عافۋ قايىربەكوۆ ۇلكەن جۇرەكپەن, الاپات سەزىممەن جازىپ قويعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس ولەڭدى. بىراق «انا تۋرالى جىردى» قاعازدان وقىپ باستاسا بولدى, ءانى تارتا بەرەدى. جۇرەككە, كوڭىلگە جاتتالىپ, ءسىڭىپ قالعانى سونشا پوەزياسىن وقي قويماققا بەكىنسەڭ, اۋەنى جەتەلەپ الىپ جونەلەدى. ەستۋىمىزشە, بۇل تۋىندىنىڭ سوزىنەن ءانى, ياعني اۋەنى بۇرىن تۋعان دەسەدى بىلەتىندەر. قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى, ءان ونەرىنىڭ الىبى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ كونسەرۆاتوريادا وقىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. ايگىلى كومپوزيتور وقۋدا جۇرگەنىمەن, اتاعى شىعىپ, قازاق دالاسىنا ەسىمى بەلگىلى بولا باستاعان. اندەرى راديودان دۇركىن-دۇركىن شىرقالىپ, ەلدىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان 1959 جىلداردىڭ شاماسى. سونىڭ الدىندا عانا اناسى ساقىپجامال اۋىلعا ارنايى شاقىرتىپ, ماڭدايىنان يىسكەتىپ قايتقان جاس كومپوزيتور. شەشەسى باتا بەرگەن: «قايدا جۇرسەڭ دە امان بول, بالام. سالعان اندەرىڭ ۇزاققا جەتسىن, ايتىلماي جاتىپ ۇزىلمەسىن», دەگەن جالعىز اۋىز سوزدە قانشاما سالماق جاتىر دەسەڭىزشى. بۇعان قاراعاندا اناسى بالاسىن قاپىسىز تانىعانعا ۇقسايدى. بەلگىلى جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ اتالارىنىڭ شاڭىراعىنا حاكىم اباي باتا بەردى دەيتىن ءسوز بار. ء«سوز ۇستايتىن ۇل بەرسىن» دەپ. سازگەردىڭ اناسىنىڭ اۋزىنان شىققان جاڭاعى ءبىراۋىز ءسوز وسى باتانى ەسكە ءتۇسىردى. دۋالى اۋىزدان شىققان مەرگەن ءسوز نىساناعا تيمەي قويمايدى.
ولەرىنىڭ الدىندا, ەكى-ءۇش اي بۇرىن ءشامشىسىن شاقىرتىپ, باتاسىن بەرگەنىنە قاراعاندا اناسى سەزگەن. عۇمىرى ۇزاققا سوزىلماسىن. اجال ۋاقىتى جاقىنداعانىن. ايتپەسە الماتىداعى ۇلىن شاۋىلدىرگە ارنايى شاقىرتىپ, ماڭدايىنان يىسكەپ, اقتىق ءسوزىن ايتا ما؟! ءشامشىسى اسكەردەن كەلگەندە اناسى ۇلىنا «بالام, ۇيلەنىپ شاڭىراق كوتەر, مەن نەمەرە ءسۇيىپ, ارمانىمنان شىعىپ كەتەيىن» دەپتى. ەرتەرەكتە قازاق ۇلكەندەرى تەكتەن-تەككە ءسوز شىعىندامايتىنى وسىدان اڭدالادى. انا تىلەۋى بۇلاي بولعانىمەن, ادام بالاسى قالاعانىنىڭ ءبارى ورىندالعان با ومىردە. ءارتۇرلى جاعدايعا بايلانىستى ول كەزدە ءشامشى ۇيلەنە قويماعانىن ايتادى تۋعان ءىنىسى قادىر قالداياقوۆ.
ۇلى سازگەرگە تولعاتىپ, عاسىر, بالكىم ءداۋىر ادامىن تۋعان شەشەمىز ساقىپجامال تورە زاتىنان كورىنەدى. قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى جاۋ قولىنان قاپىدا قازا تاپقاندا, كىشى ايەلىن ءىنىسى جاڭگىر تورە الادى. وسى كىسىلەردەن تۋعان ۇلدىڭ ءبىرى – اتاقتى ءشادى اقىن, مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامبار ءومىرىن جىرمەن كەستەلەگەن تۇڭعىش قازاق. قازاق يسلام ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى. ۇلى ءشامشىنىڭ اناسى ساقىپجامال دا وسى تەكتەن ەكەنى ايتىلادى.
كومپوزيتوردىڭ ءوزى تەمەكىنى بۇرقىراتىپ وتىرىپ اسا قيماستىقپەن ەسكە الاتىن ەكى ءانى بار. سونىڭ ءبىرى – قازىرگى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك گيمنى «مەنىڭ قازاقستانىم» بولسا, ەكىنشىسى – كومپوزيتور اناسىنا ارناپ شىعارعان «انا تۋرالى جىر» ءانى.
«مەنىڭ شەشەم اۋىلدىڭ سىرتىندا جاتىر, اكەمنىڭ قاسىندا. ول كىسى ومىردەن جاس كەتكەن ادام. ۇزاق ۋاقىت اۋىردى. اقىرى سول اۋرۋدان دۇنيە سالدى. ول كەزدە مەن بويداق ەدىم, 1959 جىلى. «اناڭدى مەكەگە قىرىق رەت ارقالاپ اپارىپ, اكەلسەڭ دە اق ءسۇتىن وتەي المايسىڭ» دەگەن ءسوز بار قازاقتا. سول اق ءسۇتىنىڭ ءبىر بەلگىسى بولسىن دەپ مەن 1959 جىلدان باستاپ انا تۋرالى ءان جازۋدى ويعا الدىم» دەيدى ءشامشى قالداياقوۆ.
كومپوزيتوردىڭ كوزى تىرىسىندە تىلەگەن احمەتوۆ ءتۇسىرىپ العان اڭگىمەسىندە ءوزى «مەنىڭ قازاقستانىم» اتتى «ۇران ءان» جازدىم دەسە, سونىمەن قاتار اتاعان مىنا تۋىندىسى دا انالار ءانىنىڭ گيمنى. «الەمنىڭ جارىعىن, سىيلادىڭ سەن ماعان» دەگەننەن اسىرىپ نە ايتۋعا بولادى؟ جانە بۇل ءسوز انىمەن قالاي جىمداسقان؟ اۋەن دە, ولەڭ دە ەلدىڭ ەكى شەتىنەن ءبىرىن-ءبىرى ىزدەپ ءجۇرىپ تاۋىپ, كىرىگىپ كەتكەندەي. ءجۇز جىلدا ءبىر تۋاتىن كەسەك تۋىندى. ءبىر قىزىعى, تۋىندىنى جالعىز قازاق ۇلتى عانا ەمەس, باۋىرلاس تۇرىك اعايىنداردىڭ ىشىندە تاتار, باشقۇرت, موڭعول, تاعى باسقا حالىقتار شىرقايتىنى تۋرالى مالىمەت بار.
وسىنشاما حالىقتار اراسىنا تارالىپ, ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن سالاتىن تۋىندىنىڭ دۇنيەگە كەلۋ جولى تۇنعان تراگەديا. ءشامشى اناسى قايتىس بولعاندا, جەتىسى مەن قىرقىن وتكەرىپ قويعان سوڭ ءبىر-اق بارىپ ازا تۇتقان. وعان دەيىن ساقىپجامال انامىز حال ۇستىندە توسەك تارتىپ جاتقاندا اعايىندارى تەلەگرامما جونەلتكەن ەكەن. الايدا ول سازگەردىڭ قولىنا جەتكەن ۋاقىتىنان ءبىر جارىم اي اسقاندا بارىپ تيەدى. ىلە اۋىلى شاۋىلدىرگە جەتكەن سازگەر اناسىنىڭ سۋىعان توپىراعىن عانا قۇشىپ قالادى. قىرقىنا دەيىن اتقارىلىپ قويعان. سودان ءشامشى اۋىلىندا قىرىق كۇن ازا تۇتىپ جاتادى. ءوزى ايتپاقشى, 1959 جىلدان باستاپ اناسىنا ءان شىعارۋدى ويلاپ جۇرگەن دە, جاڭا ءان ارادا ەكى جىل وتكەندە عانا تۋىپتى. ءىنىسى قادىرعا «كادەن, بۇل ءاننىڭ وتىز نۇسقاسىن جازىپ, ىشىنەن ەلدىڭ جۇرەگىنە جەتەدى-اۋ دەگەن ەڭ جاعىمدىسىن الىپ قالدىم» دەيدى ەكەن. ونىمەن قويماي ءان بىردەن جازىلا سالماعان. ەكى جىل وتكەندە اناسى تۇسىنە كىرىپ, ك ۇلىمدەپ رازىلىعىن بىلدىرگەنىن ايتىپتى ءوزى. سودان كەيىن عانا دۇنيەگە اۋەن كەلگەن. ەكى جىل بويى مازالاپ شىقپاي قويسا, شىعارماشىلىق يەسىن سول جىلدار بويى قيناپ ءجۇردى دەگەنگە سايادى. ازابى مەن عاجابى مۇنىمەن دە شەشىلىپ كەتپەگەن جانە. دۇنيەگە ءان كەلگەن سوڭ وعان لايىقتى ءسوز جازىلۋى كەرەك. ادەتتە ءشامشى ءانىن جازىپ بولعاندا ولەڭىن كىمگە جازدىرۋ كەرەكتىگىن بىردەن پايىمداپ, شەشىپ قويادى دەلىنەتىن. بۇل جولى ونداي بولمايدى. لايىقتى ماتىنگە تاپسىرىس بەرەتىن اقىن تاپپاي قينالادى. مەن دەگەن اۆتورلاردىڭ كوبى جۇرەكسىنەدى. ۇلى ءشامشىنىڭ اناسىن جوقتاي الماي قالام با دەگەن كۇدىكپەن الماي قويادى. ءسويتىپ تە ءبىراز ءجۇرىپ قالادى اۆتور.
كۇندەردىڭ كۇنىندە وتىز مارتە جازىپ, ىشىنەن ەڭ سۇلۋىن تاڭداپ العان ءانىن ءابىلاحات ەسپاەۆقا تىڭداتادى. تىڭداپ بولعان ابەكەڭە ەندى وسىعان لايىقتى ءسوز جازاتىن اقىن تاپپاي جۇرگەنىن ايتقاندا, ول كىسى بىردەن عافۋ قايىربەكوۆتى اتايدى. جاقىندا ونىڭ دا اناسى ول دۇنيەلىك بولعانىن ەسىنە الادى. ءابىلاحات اعاسى ارقىلى عافەكەڭدى ىزدەپ تابادى ءشامشى. سويتسە, ەكى اۆتور تاعدىرلاس بولىپ شىعادى. اناسى قايتقاندا ءشامشىنىڭ باسىنان وتكەن جاعداي عافۋ اعاسىندا دا قايتالانعان ەكەن. عافەكەڭنىڭ تۋعان اناسى ەرتەرەكتە قوشتاسقان فانيمەن. اقىندى تۋعانىندا اعاسىنىڭ ايەلى باۋىرىنا سالىپ العان دا, ول كىسى عافەكەڭنىڭ تۋعان شەشەسىندەي بولىپ كەتەدى. سول اناسى باقيعا اتتانعاندا ۋاقىتىندا جەتە الماي قاپا كۇيى جۇرەدى دە, ءشامشىنى كەزدەستىرەدى. اتاقتى اقىن اعاسىنىڭ قۇلاعىنا تيگەن ءان كوپ ۇزاماي قۇيقىلجىپ, تامىلجىپ الا جونەلەدى. ءاننىڭ باعىنا قاراي ءسوزى دە قۇيىلىپ تۇسكەنىن بۇگىندە بۇل تۋىندى بارشا قازاقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن تاپقانىمەن تۇسىندىرسە دە جەتكىلىكتى. ءوز انالارىنا ەسكەرتكىش قويماقشى بولعان اقىن مەن سازگەر وسىلايشا كۇللى انالارعا ماڭگى ولمەس ەسكەرتكىش سوعىپ كەتتى. قازاق دالاسىندا بۇل ءان شىرقالمايتىن كۇن از شىعار. اسىرەسە 8 ناۋرىز كۇنى ەرەكەشە شىرقالارىنا كىم دە بولسا كۇمان كەلتىرمەس. جالعىز قازاق ەمەس, تاتار, باشقۇرت, موڭعول, تاعى باسقا ۇلتتار قوسىلا سالادى.