دۇڭگەندەردىڭ قازاقستانداعى تاريحى

قىتايلىق دۇڭگەنتانۋشىلاردىڭ پىكىرىنە جۇگىنەر بولساق, قىتاي مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن ەتنوس رەتىندە قا­لىپتاسۋىنا ەڭ اۋەلى ارابتار مەن پار­سىلار, سونان سوڭ موڭعول ءداۋىرى كەزەڭ­ىندە قىتايعا بارعان – ورتا ازياداعى مۇسىلمان تۇركى حالىقتارى نەگىزگى ءرول اتقارعان دەپ سانايدى. ءتۇرلى تاريحي دەرەك­تەرگە قاراعاندا, ارابيالىق, پەرسيالىق مۇسىلمانداردىڭ الدىڭعى لەگى VII عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ قىتاي جاعا­لاۋلارىنا دەيىن بارىپ, ساۋ­دا جاساپ تۇرعان. وسى ساۋداگەرلەردىڭ كەيبىرى قىتاي جەرىندە ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ, جەرگىلىكتى حالىقپەن ءسىڭىسىپ, وتباسىن قۇرىپ, مەكەندەپ قالدى. قىتايلار ولاردى «فانكە» (番客-fاnkە, ياعني «شەتەلدىك قوناقتار») دەپ اتاپ ولارعا ەرەكشە جەڭىلدىكتەر جاساپ وتىردى. فانكەلەر مۇسىلمان الەمىمەن بايلانىسىن جو­عالتپادى. مۇسىلمان ارابتار مەن پار­سىلاردىڭ قىتاي ەلىمەن اراداعى بۇل قارىم-قاتىناسى VII-XII عاسىرلار اراسىندا تۇتاستاي جالعاسىن تاۋىپ وتىردى. قىتايلىق دۇڭگەنتانۋشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ العاشقى توبى وسى كەزەڭدە قالىپتاستى دەپ سانايدى. قىتايدا مۇسىلماندار سانىنىڭ ەسەلەپ ارتۋى, سونداي-اق بۇكىل قىتاي اۋماعىندا اۋقىمدى تۇردە تارالۋى موڭعول جورىعىنان باستالدى.

XIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنان باستاپ شىڭعىس حان مەن ونىڭ مۇراگەرلەرىنىڭ باتىس ازيا, ورتا ازيا, پەرسيا جانە ارابياعا جاساعان جورىقتارىنان كەيىن موڭعولدار جاۋلاپ الىنعان ەلدەردىڭ مۇسىلماندارىنان ارناۋلى قوسىندار جاساقتاپ, ولاردى قىتايعا جورىقتارعا اتتاندىردى. ولاردىڭ قاتارىندا تەك جاۋىنگەرلەر عانا ەمەس, عۇلاما عالىمدار, ءدىني ادامدار, ءتۇرلى سالانىڭ بىلىكتى ماماندارى, قولونەر شەبەرلەرى, ارحيتەكتورلار, قۇ­رىلىس شەبەرلەرى, قارۋ-جاراق جاساۋ­­شى ۇستالار, دارىگەرلەر, ءىرى ساۋداگەرلەر, تالانتتى قولباسشىلار جانە ت.ب. بول­دى. ولار شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ قى­تاي­دا قۇرعان مەملەكەتىنىڭ دامۋى مەن كەمەل­دەنۋىنە دە ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى.

قۇبىلاي قۇرعان يۋان پاتشا­لىعى داۋىرىندە (1271-1368 جج.) مۇسىل­مان­داردىڭ قوعامدىق ورنى باسقالار­عا قاراعاندا جوعارى بولدى. سەبەبى يم­پەريانىڭ ءبىرىنشى دەڭگەيلى حالقى – موڭ­عولدار بولدى. مۇسىلماندار بولسا يمپەريادا موڭعولداردان كەيىن ەكىنشى ساناتتاعى ازامات سانالعان «سىمۋجەن» توبىنا جاتتى. «سىمۋجەن» توبىنا جات­قاندار اراسىندا ارابتار مەن پار­سىلار, موڭعول داۋىرىنە دەيىن ورتا­لىق ازيادا بيلىك ەتكەن بىرقاتار مۇسىل­مان تۇركى تايپالارى, سونىڭ ىشىندە قىپشاقتار, قاڭ­لىلار, قارلۇقتار, ارعىندار, جەتىسۋلىق باس­قا دا تۇركى تايپالارى, كاۆكازدىق حالىق­تاردىڭ ۋاكىلدەرى, ورىستار, شىعىس تۇركىس­تاندىق تۇركى ءتىلدى مۇسىلماندارى, اسۋت­تار بولدى.

يسلام ءدىنىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ۋاعىزدالۋى اسەرىندە ءدىن دوگمالارى مەن راسىمدەرىن تاراتاتىن يسلام ورتالىقتارى قالىپتاستى, مۇسىلماندار بار جەردىڭ بارىندە دەرلىكتەي مەشىت-مەدرەسەلەر بوي كوتەردى. مۇسىلمانداردى جاپپاي «حۋەيحۋەي» (دۇڭگەن) دەپ اتاۋ رەسمي تۇردە ورنىعا باستادى.

1368 جىلى يۋان پاتشالىعى جويىلىپ, موڭعول اقسۇيەكتەرىنىڭ قىتايدا­عى بيلىگى قۇردىمعا كەتتى. قىتايدا ەتني­كالىق قىتايلار قۇرعان مين ديناس­تيا­سى ورنادى. موڭعول اقسۇيەكتەرىنىڭ ءبىر بولىگى موڭعولياعا كوشىپ كەتتى. الاي­دا موڭعولدارمەن بىرگە قىتاي جەرى­نە كەلگەن مۇسىلمانداردىڭ ۇرپاق­تا­رى قىتاي جەرىندە قالا بەردى. ولار قىتايدىڭ سولتۇستىك باتىس جانە وڭ­تۇستىك باتىس اۋداندارىندا شوعىرلى تۇر­دە قونىستانىپ وتىردى. ولار يۋان داۋىرىندە قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا «حۋەيحۋەي» دەپ اتالدى. كەي جەردە «حۋەيجەن» (回人) دەپ اتالدى. يۋننان پروۆينتسياسى اۋماعىنا قونىستانعان توبى «حان چۋان حۋەي» (汉穿回 - قىتايشا كيىنەتىن مۇسىلماندار) دەپ تە اتالدى.

مانجۇرلەردىڭ تسين پاتشالىعى بيلىك جۇرگىزگەن داۋىردە (1636 -1912 جج.) كۇللى مۇسىلمانداردى جاپپاي «حۋەيحۋەي» نەمەسە «حۋەيمين» ء(Huىmىn) دەپ اتادى. XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تسين پاتشالىعى قاشقاريانى جاۋ­لاپ العاننان كەيىن ونداعى تۇركى ءتىلدى مۇسىلمانداردى (كەيىن كەلە ءبىر تۇتاس ۇيعىر اتانعان مۇسىلمان تۇركىلەر) قىتاي جەرىندەگى مۇسىلمانداردان پارىقتاۋ ماقساتىندا «چان حۋەي» (Chاn ءhuى) نەمەسە «چانمين» (Chاn ءmىn) دەپ اتاي باستادى.

تسين پاتشالىعى داۋىرىندە دۇڭگەن­دەردىڭ نەگىزگى بولىگى شانسي, گانسۋ جانە يۋننان پروۆينتسيالارىندا شوعىرلى تۇردە قونىستاندى. ولار ءوز اتا-بابا ءتىلىن بىرەر ۇرپاق وتكەننەن كەيىن مۇلدە ۇمى­تىپ, قونىستانعان ايماقتارىنداعى ەتني­كالىق قىتايلاردىڭ جەرلىك ديالەكتىسىندە سويلەيتىن بولدى.

قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىل­عاننان كەيىن رەسمي بەيجىڭ ولاردى «حۋەيتسزۋ» (回族) دەپ اتاپ, «ۇلت» مارتەبەسىن بەردى ءارى رەسمي تۇردە ەلدەگى 56 ۇلتتىڭ ءبىرى دەپ سانادى. 2010 جىلعى ساناق بو­يىنشا قىتايدا حۋەيتسزۋلاردىڭ (دۇڭ­گەن) سانى 10 586 087 ادام بولعان.

XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تسين پاتشالىعى جىل سايىن سالىقتى ءوسىرىپ وتىردى. سودان 1862 جىلى شان­سي-گانسۋ پروۆينتسياسىنداعى مۇ­سىلمان دۇڭگەندەردىڭ كوتەرىلىسى باستالىپ, ونىڭ سوڭى الاپات اۋقىمدى قانتوگىس شايقاس­قا ۇلاستى. 1874 جىلى تسين ۇكىمەتى شى­عىس تۇركىستاندا ورىن العان ۇلت-ازات­تىق كۇرەستەردى جانىشتاۋعا بەل بۋ­دى. تسين پاتشالىعى گەنارالدارى تسزو تسزۋنتان مەن شانسي-گانسۋي جانە كو­تەرى­­لىسشىلەردىڭ باسشىلارى بيانحۋ (باي يانحۋ), ما داجەن (ما دالاو-ە), ما احۋن, دا سىفۋلار (ديداو ادە نەمەسە يۋسۋف حاجى) اراسىنداعى شايقاس شى­عىس تۇركىستاندا ءوز جالعاسىن تاپتى. 1875 جىلى كوكتەمىندە تسين اسكەرى شى­عىس تۇركىستاننىڭ شىعىس بولىگىندەگى قا­لالاردى باسىپ الدى. 1876 جىلدىڭ كۇزىندە تسزو تسزۋنتانعا «دۇڭگەن قاراق­شى­لارىنىڭ كوزىن ءبىر جولا قۇرتۋ» تۋرالى پاتشا جارلىعى ءتۇستى. 1877 جىلى تسين پاتشالىعى توقسۋن, تۇرفان, كورلا, قاراشار, اقسۋ, ءۇش-تۇرفان جانە قاش­قا­ريانى تولىعىمەن باسىپ الدى. ەندى دۇڭ­گەندەرگە رەسەيگە (رەسەيگە تاۋەلدى ورتا ازياعا) قاشۋدان باسقا امالى جوق ەدى.

ما داجەن باسقارعان دۇڭگەندەر جازالاۋشى قوسىنداردان جەڭىلىپ 1 000 اداممەن وش قالاسىنا كەلىپ جەتتى. دا سىفۋ باس­تاعان گانسۋلىق دۇڭگەندەر 1878 جىلى كوك­تەمدە 1 130 اداممەن پرجەۆالسك قالا­سىنا (قاراكول) جەتتى. بيانحۋ باس­تاعان توپ (3 314 ادام) قىرعىزستان اۋما­عىنداعى توقماققا كەلىپ جەتتى.

ودان جەتىسۋ جەرىنە قونىس اۋدارعان دۇڭگەندەرگە قازاق حالقى ىستىق قۇشاعىن اشىپ, جەرىنەن ەنشى ءبولىپ بەردى. اتاپ ايتقاندا, قورداي اۋدانىنا كەلگەن دۇڭگەن جۇرتىنىڭ الدىنان شىعىپ, قازاق حالقىنىڭ تۋا ءبىتتى دارقاندىعىن تانىتقان, شۇرايلى جەرىنەن جەر ءبولىپ بەرىپ, قونىستاندىرعان نوعايباي ءبيدىڭ (نوعايباي داۋلەتباق ۇلى) جومارتتىعى مەن ىزگى ىستەرى كۇنى بۇگىن ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ ايتىلىپ كەلەدى.

دۇڭگەن كوشىنىڭ ەكىنشى لەگى 1881 جىلى رەسەي مەن قىتايدىڭ ىلە ايماعىندا­عى شەكارا ماسەلەسىن ايقىنداۋعا ار­نالعان «پەتەربۋرگ شارتى» نەگىزىندە مۇمكىن بولدى. اتالعان كەلىسىمشارتتىڭ قاتىستى تارماقتارىندا دۇڭگەندەر مەن ۇيعىرلاردىڭ قىتايدىڭ ىلە ايما­عىن­دا قالۋىنا نەمەسە رەسەي اۋماعىنا قونىس اۋدارۋىنا بولاتىنى تۋرالى ناقتى قۇقىقتارى قاراستىرىلعان. وسى تارماقتارعا بايلانىستى جەتىسۋ وڭىرىنە دۇڭگەندەر مەن ۇيعىرلار كەلە باستا­دى. سەبەبى دۇڭگەن كوتەرىلىسىن جانشۋ كەزىندە­گى تسين جازالاۋشىلارىنىڭ قاتىگەزدىگى­نەن ابدەن تۇڭىلگەن قۇلجا اتىرابىندا­عى ۇيعىرلار مەن دۇڭگەندەردىڭ بەلگىلى بولىگى تسين پاتشالىعىنىڭ تاعىلىق بي­لىگىنەن قۇتىلۋ ءۇشىن اتا مەكەندەرىن تاس­تاپ, رەسەيگە كەتۋگە ىنتالى بولدى. 1884 جىلعى مالىمەت بويىنشا ىلە (قۇلجا) ولكەسىنەن جەتىسۋ وڭىرىنە 4 682 دۇڭگەن قونىس اۋدارىپ, جاركەنت, ۆەرنىي, پىش­پەك ۋەزدەرىنە قونىستانعان.

دۇڭگەندەردىڭ قازاقستانعا كەلۋى وتكەن حح عاسىردا دا جالعاستى. بۇل جول­عى قونىس اۋدارۋشى دۇڭگەندەر نەگىزى­نەن سين­تسزياندىق دۇڭگەندەر بولدى. ولار­دىڭ ەلەۋلى توبى 1950-1966 جىلدارى كسرو مەن قحر قارىم-قاتىناسىندا قا­لىپتاسقان جاعدايلارعا بايلانىستى قازاقستانعا قونىس اۋدارىپ, الماتى قالاسىنا, جاركەنتكە جانە ت.ب. جەرلەرگە ورنىقتى. دۇڭگەندەر قازاقستانعا قونىستانعاننان كەيىن ولاردىڭ ءومىرى قازاق حالقىنىڭ تاريحي تاعدىرىمەن ساباقتاسىپ كەتتى. جەرگىلىكتى قازاقتار ولاردى بارىنشا باۋىرىنا باسىپ, ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ وسى توپىراقتا بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە, ءوسىپ-وركەندەۋىنە اسا زور قامقورلىق جاساپ كەلەدى.

150 جىلداي دۇڭگەندەر مەن قازاق­تار ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ, دوستاسىپ, اعايىن-تۋىس بولىپ كەت­تى. دۇڭگەندەر قازاقتارمەن XX عاسىر­دىڭ باسىندا ورىن العان جۇت پەن اشار­شىلىق قيىنشىلىعىن بىرگە كورگەن. رەسەي پاتشالىعىنا قارسى كوتەرىلىستە دۇڭگەندەر قازاقتارمەن بىرگە بەلسەندىلىك تانىتقان. مىسالى, دۇڭگەن ەتنوسىنىڭ باتىرى ماعاز ماسانشى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى, اتاق­تى قازاقتىڭ باتىرى امانگەلدى يما­نوۆپەن بىرگە بولعان.

دۇڭگەندەر قازاق جەرىنە ورنىققاننان بەرى قازاق حالقىنىڭ وزدەرىنە جاساعان باۋىرمالدىعى مەن جاناشىرلىعىن ءبىر ءسات ەستەرىنەن شىعارماي كەلەدى. بۇل رەتتە, اسىرەسە دۇڭگەن حالقىنىڭ باتىر ۇلى بۇلار ماگۋەۆتىڭ قازاق حالقىنا جاساعان جاقسىلىعىن ايرىقشا اتاپ ايتۋعا بولادى. بۇلار باتىر 1870 جىلى قىتايدىڭ شانسي ولكەسىندە ومىرگە كەلگەن. 1877 جىلى دۇڭگەن كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ باسشىسى بيانحۋ باتىر باستاعان 3314 ادامنان تۇراتىن بوسقىن توپتىڭ ىشىندە بۇلاردىڭ اكەسى ماگۋي باتىر دا بار ەدى.

قازاق, قىرعىز, دۇڭگەن حالىقتارىنىڭ تاربيەسىن تەڭ كورىپ, مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن تەل ەمىپ وسكەن جاس بۇلار ىسكەر, شەشەن, ادىلەتشىل, باتىر بولىپ ەسەيەدى. وسە كەلە بۇلار ماگۋەۆ قاراقوڭىز (نيكولاەۆ) بولىسىنا بولىس بولىپ سايلانادى. ول قازاق-قىرعىزدىڭ شابدان جانتاەۆ, ءدۇر ساۋرانباەۆ, عالي وزبەكوۆ, بارلىبەك سىرتانوۆ, ىدىرىس سادىبەكوۆ, بەكبولات اشەكەەۆ, ءسات نيابەكوۆ, ىبرايىم جايناقوۆ سەكiلدi بەلگiلi كiسiلەرiمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ, جەتiسۋ وڭiرiندەگi ساياسي جانە مادەني-كوپشiلiك ءىس-شارالارعا دا بەلسەندi تۇردە قاتىسىپ وتىرادى.  

1916 جىلعى كوتەرiلiس باستالعاندا دۇڭگەندەردىڭ باسىم بولiگi قازاق-قىر­عىزعا تiلەۋلەس بولدى. ەلگە تونگەن تاۋ­قىمەتتى جىلداردا قازاقتار وزگە ەتنوس وكىل­دەرىنە, سونىڭ ىشىندە دۇڭگەندەرگە قامقورلىق كورسەتىپ وتىردى. ال دۇڭگەن ەتنوسى ءوز تاراپىنان قولدان كەلگەن كو­مەگىن بەردى. مىسالى, قاراقوڭىز بولىسى بۇلار ماگۋەۆتiڭ باسشىلىعى­مەن ەل بولىپ, جابىلا جۇرگiزگەن سۋلان­دىرۋ جۇيەلەرi قوردايلىقتارعا ءالi كۇن­گە قىزمەت ەتiپ كەلەدi. قازاقستانداعى دۇڭگەندەردىڭ 70 پايىزىنا جۋىعى قور­داي وڭiرiندە تiرشiلiك ەتۋدە. سونىڭ بiراز بولiگiن بۇلار باتىردىڭ ۇرپاقتا­رى جانە اعايىن-تۋىستارى قۇراپ وتىر. سونداي-اق بۇلار باتىردىڭ تىكەلەي ۇر­پاقتارى قازاقستاننىڭ عىلىم, ءبىلىم, ءوندىرىس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا دا جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. سولاردىڭ ءبىرى – كورنەكتى قوعام قايراتكەرى ءىلياس ءجۇسىپ ۇلى بۇلاروۆ. ول 30 جاسىندا-اق «كوممۋنيستيچەسكي» (قازiرگi سورتوبە) اۋىلىنىڭ كولحوز توراعاسى قىزمە­تi­نە كوتەرiلiپ, نارىقتىق ەكونوميكاعا كو­شۋدiڭ العاشقى قيىندىقتارى تۇسىن­دا باسشىلىق قىزمەتتە بولدى. ءارىسى تۇ­تاس ەلىمىزدەگى, بەرىسى قورداي وڭىرىندەگى كوپتەگەن قايىرىمدىلىق iس-شاراعا مۇرىندىق بولعان Iلياس ءجۇسىپ ۇلى رەس­پۋبليكامىزداعى ەكi بiردەي جوعارعى وقۋ ورنىن بiتiرگەن ينجەنەر, ۇزاق جىلدار «كازترانسگاز-الماتى» اكتسيونەرلiك قوعامىندا ابىرويلى قىزمەت ەتتى. بۇگىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى.

جالپى, دۇڭگەن حالقى قازاق حال­قىنىڭ, ونىڭ ىشىندە نوعايباي بي باستا­عان ەل ازاماتتارىنىڭ قامقورلىعى مەن جاقسىلىعىن ەشقاشان ەستەن شىعار­عان ەمەس, اسىرەسە دۇڭگەن حالقىنىڭ ۋاكىل­دەرى وزدەرىنىڭ العاش قازاق اراسىنا كەلگەن كەزدەگى ازىپ-توزعان تاعدىرىن ءالى كۇنگە ءجيى ەسكە الادى ءارى قازاق حال­قىنىڭ «باۋىرىم» دەپ اشقان ىستىق قۇشاعىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ, ماڭگى ەستە ساقتاۋدى ناسيحاتتاپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قوردايداعى دۇڭگەندەر نوعايباي ءبيدىڭ باسىنا ەسكەرتكىش ورناتىپ, جانىنان شاعىن مەشىت سالدى. 2013 جىلى دۇڭگەندەر قازاق حالقىنا تاعى ءبىر ەرەكشە قۇرمەت كورسەتتى. بيانحۋ باتىر ۇر­پاقتارى مەن حالىق بىرىگىپ «سيان – ماسانچي» اتتى قاشىقتىعى 6300 شا­قىرىم بولاتىن حالىقارالىق ۆەلوشەرۋ وتكىزدى. ۆەلوكوماندا ماسانشى اۋىلىنا قايتا ورالعان ساتىندە « ۇلى قازاق حالقىنا دۇڭگەن ەتنوسىنان» دەگەن ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ ءراسىمىن جاسادى. 2018 جىلى «ۆەنحۋا» دۇڭگەن ەتنومادەني ورتالىعى, اقساقالدار جانە اكىمشىلىك بىرىگىپ سورتوبە اۋىلىندا نوعايباي بيگە ەسكەرتكىش ورناتتى.

دۇڭگەندەر وزدەرىنىڭ ادال ەڭبەگىمەن قازاق حالقىنا زور قۇرمەت كورسەتىپ, ەل ەكونوميكاسى مەن ءوڭىردىڭ دامۋىنا ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار دۇڭگەندەر ەلىمىزدىڭ سپورت سالاسىنىڭ دامۋىنا دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەسىمى كۇللى الەم جۇرتىنا بەلگىلى مايا مانەزا, زۋلفيا چينشانلو, راشيد داۋروۆ, شا­ميل فۋشانلو, يسكاندەر حارسان سەكىل­دى جەرلەستەرىمىز قازاقستاننىڭ كوك تۋىن الەمدىك ارەنادا سان مارتە جەلبىرەتتى.

كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى قارسا-­­ڭ­ىندا, ياعني 1989 جىلعى ساناق بويىنشا قازاق­­ستانداعى دۇڭگەن حالقىنىڭ سانى 30 165 ادام بولسا, 2014 جىلعى سوڭعى مالىمەت­تەردە دۇڭگەن حالقىنىڭ سانى 62 029 ادامعا جەتكەن. مۇنى قا­زاقستان دۇڭ­گەندەرى­نىڭ تاريحىندا دۇڭ­گەندەردىڭ باسىنا «قوي ۇستىنە بوز تورعاي جۇمىرتقالاعان» بەيبىت زامانى ورناپ, باي-باقىتتى ءومىر كەشە باس­تاعانىنىڭ ناقتى دالەلى دەۋگە بولادى.

دۇكەن ماسىمحان ۇلى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,

جانىمحان وشان ۇلى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت