تۇڭعىش پروكۋرور

ماقاشتىڭ وتباسىندا 8 ۇل, ءبىر قىز بولعان. ءوزى جاڭگىر مەكتەبىندە ءبىلىم الىپ, ودان ءارى نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىندا وقىعان اكىم بالالارىن دا وقۋعا بەرگەن. ۇلدارى العاش تەڭىز جاعالاۋى مەكتەبىندە, كەيىن استراحان گيمنازياسىندا وقىعان. ۇلكەن ەكى ۇلى ءامىرجان مەن ءشامىلجان جاس كەزىندە دۇنيەدەن وتكەن. شافحات تا اعالارىنان كەيىن 1902 جىلدىڭ 7 قازانىندا استراحان گيمنازياسىنا وقۋعا قابىلدانىپ, ونى 1912 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا ءبىتىرىپ شىعادى. سول جىلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ءوز وتىنىشىمەن زاڭ فاكۋلتەتىنە اۋىسادى. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەنىندە ستۋدەنتتەر قوزعالىسىنا قاتىسقانى ءۇشىن وقۋدان شىعارىلىپ, قايتا الىنادى. ستۋدەنت كەزىنەن ەلدەگى ساياسي جاعدايلارعا ارالاسقان شافحات 1916 جىلعى پاتشا جارلىعىنا قارسى كوتەرىلگەن قازاق جۇرتى قانعا بوكپەسىن دەپ, كوتەرىلىسشىلەردى جازالاۋدى تەجەۋگە كۇش سالعان قازاق زيالىلارى قاتارىندا دا بولعان. ول تىل جۇمىسىنا الىنعان قازاق جىگىتتەرىنە جاردەم كورسەتۋگە قازاق وقىعاندارىن مينسك قالاسىنا باستاپ بارعان بولاتىن. 1917 جىلدىڭ 2-6 ءساۋىر ارالىعىندا ورىنبوردا وتكەن سەزدە, 21 ساۋىردە وتكەن جالپىبوكەيلىك سەزدە ستۋدەنت بولسا دا, ءبىلىمدى شافحات پرەزيديۋمعا مۇشە بولىپ سايلانادى. وسى جىلى وقۋىن ءتامامداپ, ەلگە ورالادى.

كەڭەس وكىمەتى ورناعان سوڭ بوكەي رەۆكومنىڭ مۇشەلىگىنە ءوتىپ, جەر-سۋ كوميسسارى بولىپ سايلانادى. ول كەزدە ءىس جۇزىندە بيلىك كەڭەس وكىمەتىنىڭ قولىندا بولعانىمەن, جەر-جەردە بيلىككە قارسى بوي كوتەرۋلەر بولىپ جاتقان ەدى. بوكەي ورداسى ماڭىزدى ايماق بولعاندىقتان, ۇلت ىستەرى جانىنداعى قازاق ءبولىمى قازاق اسكەري بولىمدەرىن وردادا جاساقتاۋدى ۇيعارادى. 1918 جىلى م.تۇڭعاشيننىڭ باسشىلىعىمەن قازاق اسكەري كوميسسارياتى وردا قالاسىنا كەلىپ, قازاقتىڭ ءى اتتى اسكەر پولكىن جاساقتاۋعا كىرىسەدى. اسكەري كوميسساردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالعان ش.بەكمۇحامەدوۆ تە پولكتى جاساقتاۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسادى.

1919 جىلى بولشەۆيكتەر پارتيا­سىنا قابىلدانعان شافحاتتى بوكەي گۋباتكومى قازاق ولكەسىن باسقاراتىن رەۆكومعا ماندات بەرىپ, ورىنبورعا جىبەرەدى. جەر بولىمىندە حاتشى قىز­مەتىن اتقارعان ول كەيىن ورىنبور جۇ­مىسشى-شارۋا ينسپەكتسياسىندا القا مۇشەسى, بوكەي گۋبەرنيالىق جەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. 1921 جىلى قىركۇيەك ايىن­دا وتكەن ءىى جالپىقازاق سەزىندە قازاتكومنىڭ ۇسىنۋىمەن قازاق اكسر-ءىنىڭ يۋستيتسيا (ادىلەت) كوميسسارى بولىپ سايلانادى. يۋستيتسيا كوميسسارياتىنىڭ بۇيرىق كىتاپشاسىنا 17 قازان كۇنى: «بۇگىننەن باستاپ مەن يۋستيتسيا حالىق كوميسسارى قىزمەتىن اتقارۋعا كىرىستىم. بەكمۇحامەدوۆ», دەپ قول قويعان ەكەن. باسشىلىق قىزمەتتى اتقارعان كەزدە قىلمىسپەن كۇرەس ادىستەرىن جەتىلدىرۋ, ايماقتىق حالىق سوتتارىن قۇرۋ, سوت رەفورماسىن جۇرگىزۋ, تۇڭعىش كەڭەستىك زاڭداردى قابىلداۋ سىندى جۇمىستاردى جانداندىرۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇم­سايدى. ازامات سوعىسىنان كەيىن ەل ىشىندە ازىق-ت ۇلىك, مال ۇرلىعى كوپ بولاتىن. سوندىقتان كەڭەس وكىمەتى اسا زيان­دى قىلمىستاردى جويۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. شافحات مۇحامەدجان ۇلىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كوميسسا­ريات بولىمدەرى قىلمىستارعا قاتىستى تۇسكەن مالىمەتتەردى توپتاستىرىپ, قىلمىستىڭ تۇرىنە انىقتاما بەرىپ, جازا تاعايىنداۋ جوباسىن جاسايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, 1921 جىلدىڭ قاراشا ايىن­دا «مال ۇرلىعىمەن كۇرەس» دەكرەتى بەكىتىلەدى. وسى دەكرەتكە بايلانىس­تى شافحات مۇحامەدجان ۇلىنىڭ باس­تاماسىمەن گۋبەرنيالىق سەزدەر وتكىزىلەدى. الايدا اۋىلداردىڭ ءبىر-بىرىنەن الىس, بىتىراڭقى ورنالاسۋى, قىزمەتكەرلەردىڭ جەتىسپەۋى جانە تاعى باسقا دا سەبەپتەردەن مال ۇرلىعى, بارىمتامەن كۇرەس جۇمىستارى بىرنەشە جىلعا سوزىلىپ, 1924 جىلدان كەيىن عانا وڭ ناتيجە بەرە باستادى.

1922 جىلدىڭ ورتا شەنىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن قايتا قۇرۋ ءىسى باستالادى. رەفورمالار نەگىزىندە بۇكىلوداقتىق توتەنشە كوميتەت جويىلىپ, ورنىنا قۇرىلعان مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما ىشكى ىستەر كوميسسارياتىنىڭ قۇرامىنا كىرگىزىلەدى. سوت رەفورماسى تۋرالى قاۋلى, ەرەجەگە سايكەس ءۇش ساتىلى جۇيە: حالىق سوتى, گۋبەرنيالىق سوت, جوعارعى سوت قۇرۋ بەلگىلەنەدى. پروكۋراتۋرا, ادۆوكاتۋرا, تورەلىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانادى. سونىمەن قاتار كسرو كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن جاساۋ جونىندە دە ارنايى كوميسسيا قۇرىلادى. ادىلەت حالىق كوميسسارى ش.بەكمۇحامەدوۆكە رەسپۋبليكالىق زاڭ ورىندارىنىڭ قىزمەتىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ مىندەتى جۇكتەلەدى. سوعان سايكەس «پروكۋراتۋرا تۋرالى» جانە «ادۆوكاتۋرا تۋرالى» ەرەجەلەردىڭ جوباسى ازىرلەنەدى. پروكۋراتۋرا تۋرالى ەرەجەدە: «يۋستيتسيا كوميسسارى رەسپۋبليكا پروكۋرورى قىزمەتىن قوسا اتقارادى», دەپ كورسەتىلەدى. ەرەجەگە سايكەس 1922 جىلدىڭ 1 تامىزىنان رەسپۋبليكا پروكۋرورى مىندەتىن شافحات بەكمۇحامەدوۆ اتقارادى. قازاتكومعا وتكىزگەن ءبىر ايلىق جۇمىسىنىڭ ەسەبىندە ءوز بۇيرىعىمەن گۋبەرنيا پروكۋرورلارى ەتىپ, ورىنبورعا ە.ا.باشيلوۆتى, اقمولاعا ف.ي.كوۆالەۆتى, بوكەي وردا­سىنا ا.گالكيندى تاعايىنداعانىن, باسقا گۋبەرنيالارعا ماماندار تابىلماعا­نىن, ادۆوكاتۋرا تۋرالى تەك نۇسقاۋ بەرگەنىن حابارلاعان.

ەڭبەك دەمالىسىن الىپ, تۋعان جەرى بوكەيلىككە كەتكەنىندە ۋاقىتشا مىندەتىن اتقارۋدى ورىنباسارى س.س.پيلياۆسكيگە جۇكتەيدى. الايدا دەمالىستا جۇرگەنىندە قازاتكوم شەشىمىمەن ادىلەت حالىق كوميسسارى مەن رەسپۋبليكا پروكۋرورى بولىپ م.اتانيازوۆ تاعايىندالادى. دەمالىستان ورالعان شافحاتقا قوس­تاناي گۋبەرنيالىق پروكۋرورى قىز­مەتى ۇسىنىلادى. ءوزىنىڭ سەبەپسىز قىز­مەتتەن بوساتىلۋى زاڭسىز دەپ تانى­عان ش.بەكمۇحامەدوۆ قىزمەتتەن باس تارتادى. كوپ كەشىكپەي ۇكىمەت بەرگەن قىزمەتتەن باس تارتتى, تارتىپكە باعىنبادى دەگەن جەلەۋمەن پارتيا قاتارىنان شىعارادى. سوعان قاراماستان, 1930 جىلدارعا دەيىن ادىلەت كوميسساريا­تىندا تەرگەۋشى, زاڭگەر-كەڭەسشى بولىپ جۇمىس جاساعان. كەيىن قىزمەتتەن ءبىرجولا كەتىپ, شىعارماشىلىقپەن اينالىسادى. 1937 جىلدىڭ زوبالاڭى دا اينالىپ وتپەيدى. نەگىزسىز ايىپتار تاعىلىپ, ءتۇرلى تەرگەپ-تەكسەرۋدەن وتەدى. شافحات مۇحامەدجان ۇلى 1958 جىلى الماتى قالاسىندا دۇنيەدەن وتەدى.

جۇبايى حاديشا دا كەڭەس وكىمە­تى ورناعان تۇستاعى بەلسەندى قازاق ايەلىنىڭ ءبىرى بولاتىن. ءوزى شەبەر, ءبىلىمدى حاديشا ازەرباەۆا-بەكمۇ­حامەدوۆا ءرازيا مەڭدەشەۆامەن بىرگە اشتىققا ۇشىراعاندارعا جاردەم بەرۋ ءۇشىن ورىنبوردا قويىلىمدار ۇيىمداستىرىپ, قايىرىمدىلىقتان تۇسكەن قاراجاتپەن كومەك كورسەتتى.

شافحاتتىڭ كامىل (1922 جىلى تۋعان), بايازيت (1924 جىلى تۋعان) ەسىمدى ەكى ۇلى بولعان. ەكەۋى دە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان. كامىل ءى دارەجەلى, بايازيت ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى كامىل ۇلتتىق كىتاپحانادا جۇمىس ىستەگەن. بايازيت ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, سوندا قىزمەت ەتكەن.

«نارىندا تۋىپتى اسىلدار, دارىندار» دەپ, قادىر اقىن جىرلاعانداي, اسىلدىڭ سىنىعى, اكەدەن كورگەن ءتالىم-تاربيەسىمەن ەلىنە ادال قىزمەت ەتكەن شافحات بەكمۇحامەدوۆتىڭ تۋعانىنا بيىل 130 جىل, ال شافحات  نەگىزىن قالاعان رەسپۋبليكامىزدىڭ پروكۋراتۋرا قىزمەتىنە 100 جىل تولىپ وتىر.

گۇلمارۋ مىرزاعاليەۆا,

باتىس قازاقستان وبلىستىق حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق- ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعىنىڭ عىلىمي حاتشىسى