قوستاناي دالاسىندا تۋعان ءبىرتۋار تۇلعا

ارينە, بولاشاق اكادەميكتىڭ ادامي تۇرعىدان قالىپتاسۋىنا ونىڭ ۇلى جەرلەستەرى, كەيىنگى ۇرپاققا بىلىمگە ۇمتىلۋدىڭ اسقاق رۋحىن قالدىرىپ كەتكەن احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ۇلكەن اسەر ەتكەنى دە داۋسىز. وسى تۇلعالاردىڭ كوزىن كورگەن اتا-انالارى مەن جاقىندارىنىڭ ولاردان قالعان ۇلى مۇرانى كەيىنگە جەتكىزە ءبىلۋى, تالانتتى جاستاردىڭ جاڭا شوقجۇلدىزىنىڭ پايدا بولۋىنا تۇعىرلى نەگىز بولدى. ءومىردىڭ ۇلى زاڭدىلىعىنىڭ ءوزى دە وسىندا ەمەس پە؟!

وسى ورايدا سەناتور التىنبەك نۇح ۇلىنىڭ احمەت بايتۇرسىنوۆ سىندى كورنەكتى وتانداسىمىزدىڭ 150 جىل­دىعىن تويلاۋدى يۋنەسكو باع­دارلاماسىنا كىر­گىز­گەنىن, ال ەكرانعا 6 سەريالى تاريحي فيلم شىعۋىنا باس­تا­ماشى بولىپ وتىرعانىن دا ريزا­شىلىقپەن جەتكىزگىم كەلەدى.

ۇلى وتان سوعىسى باستالاردان 3 جىل بۇرىن قوستاناي وبلى­سىنىڭ جانگەلدين اۋدا­نى­نىڭ №1 اۋىلىندا فەرم­ا مەڭگەرۋشىسى ساعادي تىنىشتىقباەۆتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ونىڭ ءومىر جولى سول ءبىر كۇردەلى جىلدارعا تاپ كەلدى. ءالى بۇعاناسى دا قاتپاعان 12 جاسىندا اكەسى قايتىس بولىپ, ەرتە ەسەيۋگە تۋرا كەلدى. مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىردى, قازمۋ-ءدىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىندە وتكىز­گەن ستۋدەنتتىك جىلدارىندا ستاليندىك ستيپەنديات بولدى.

ودان سوڭعى ماسكەۋدە وتكىزگەن جىل­دارىنىڭ ناتيجەسىن: «ماتە­ريالدى-تەحنيكالىق جابدىق­تاۋ­دىڭ ەكو­نوميكالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى (تەوريا, مە­تودولوگيا جانە ارتتىرۋ جولدارى)» تاقىرىبىندا 39 جاسىندا قورعاعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنان كورۋگە بولادى. سونىمەن قاتار 4 جوعارى وقۋ ورنى مەن قازاقستاننىڭ ۇلت­­تىق عىلىم اكادەمياسىن باس­­قارعان, ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى ءما­­جىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مەن قار­جى جانە بيۋدجەت جونىندەگى كو­مي­تەت­تىڭ توراعاسى بولعان جىل­دارى دا ونىڭ ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ايقىن كو­رىنىسى ەدى.

وسىنداي ۇلاعاتقا تولى ەڭبەك جولى دا ۇلى وزگەرىستەر مەن وتا­نى­مىزدىڭ يگىلىگىنە باعىت­تالعان كوپتەگەن ناقتى ىستەرمەن تولىعىپ وتىردى. وعان ونىڭ وزىندىك جەتىلۋ جولىنان ءبىر ساتكە دە تايماۋى بىردەن-ءبىر سەبەپ ەدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ونىڭ ومىر­لىك پرينتسيپتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ ويىندا ءار ىسكە «ۇساق ماسە­لە رەتىندە قاراۋ» دەگەن ۇعىم بولمايتىن.

ەگەر دە ول ءبىر ىسكە كىرىسسە, وسى ءىستىڭ بارلىق بۇگە-شىگەسى­مەن تۇ­گەل تانىسا وتىرىپ, تىڭعى­لىقتى اتقاراتىنى سونشالىق, جۇمىس ناتيجەسىمەن تانىسقان ادامداردا كەنجەعالي ابەن ۇلى وسى ماسەلەمەن بىرنەشە جىلدار بويى اينالىسىپ كەلە جاتقان جانە وسى ءىستىڭ اسا بىلگىرى سياقتى پىكىر قالىپتاساتىن. ونىڭ ەرەك­شەلىگىنىڭ ءوزى دە تەرەڭ دە اسا كەڭ بىلىكتىلىگىندە, دۇرىس ماقسات قويا الۋ مەن ونى ناتيجەلى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن تابا بىلۋىندە ەدى.

وسىلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز ونى 1994 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە سايلادىق.

وسى جاعداياتتىڭ ءبىر ايرىق­شا­لىعى, العاش رەت اكادە­ميا تاريحىندا ونىڭ پرەزي­دەن­تى رە­تىندە ۇعا كور­رەسپون­دە­نت-مۇشەسىنىڭ سايلانۋى ەدى. ءبىز ونىڭ عىلىمي دا جانە عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق تا قابىلەتى­نىڭ كەڭدىگىن بىلە وتىرىپ سەنىم ارتىپ, وسىنداي تاۋەكەلدى ىسكە بارا بىلدىك. كەيىن سىنشىل­ ۋا­قىت پەن ونىڭ تاباندى ەڭبە­گىنىڭ ناتيجەلەرى ءبىزدىڭ قاتە­لەس­پەگەنىمىزدى كورسەتتى. ول اكادە­ميالىق عىلىمدى قوعامنىڭ ۇز­دىك­سىز دامۋىنىڭ تۇعىرى رە­تىن­دە ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. وسى ورايدا عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى ق.ي.ساتباەۆتىڭ: «عىلىم مەن ءبىلىمسىز قازاقستاننىڭ, ءتىپتى كەز كەلگەن باسقا ەلدىڭ ەشقانداي بو­لاشاعى جوق» دەگەن ۇلاعاتتى سوز­­دە­رىن دە ەسكە العانىمىز دۇ­­­­­رىس شىعار؟! (قانىش يمان­تا­ي­­ ۇلى­­نىڭ وسىنداي دانالىق پى­كى­­­رىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ول ەلى­­مىزدىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمىن دا­­­مى­تۋعا باعىتتالعان ءبىرتالاي بى­رە­گەي ىستەرگە مۇرىندىق بول­دى. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ باس­تا­ما­شىلىعىمەن 4 جاڭا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (جالپى گەنەتيكا, سوتسيولوگيا جانە پوليتولوگيا, فيتوحيميا جانە ايماقتىق ەكونوميكا) قۇرىلدى.

سوڭعى ەكەۋى قاراعاندى مەن شىمكەنت قالالارىندا اشىلدى. فيتوحيميا ينستيتۋتىنىڭ قازىرگى كەزدە «فيتوحيميا» حا­لىق­ارالىق عىلىمي-وندىرىستىك حولدينگىنە اينالعانىن جانە بۇ­كىل الەمگە تانىمال بولىپ وتىر­­عانىن دا ەرەكشە اتاپ وتكىم كە­لە­دى. سونىمەن قاتار ونىڭ 1995 جىلى ءبىزدىڭ قالامىزدا اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆتىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىم­داستىرىپ جانە وتكىزگەنى دە ەستە قالارلىقتاي شارا بولدى.

اعىلشىن تىلىندە «ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ باياندامالارى» عىلىمي جۋرنالى شىعا باستادى.

ول عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقى مولشەرىن 2 ەسە كوتەرۋگە قول جەتكىزدى. بۇل يگى شارا ەلى­مىزدىڭ عىلىمي مەكەمەلەرىنە تالانتتى جاستاردىڭ كوبىرەك كەلە باستاۋىنا جول اشتى. سونىمەن قاتار ونىڭ باستاماشىلىعىمەن ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى كورنەكتى عا­لىمدارعا مەملەكەتتىك ستيپەنديا تاعايىندادى. بۇل شارانى دا عىلىمي قاۋىمداستىق ۇلكەن اسەرمەن قابىلدادى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندەرى عالىمداردىڭ جالاقىسىن شىن مانىندە وسىرەتىن كەزدىڭ كەلىپ جەتكەنىن تاعى دا كوتەرەتىن مەزگىل تۋدى. جاقسى مى­سالدى ىزدەپ, الىسقا بارۋدىڭ دا قاجەتى جوق.

ءوز ەلىنە ايانباي قىزمەت ەتۋ­دىڭ وسىنداي مىسالدارىن كوپ­تەپ كەلتىرۋگە بولادى. ول دەپۋتات بولعان جىلدارى, مەن اي­نالىمداعى ءباسپاسوزدى مۇقيات وقۋ ارقىلى, تەلەبەرىلىمدەردەگى جا­ڭا­لىقتاردى كورە وتىرىپ, ءبىز­­دىڭ كەنجەكەڭنىڭ ەلىمىزدەگى جاع­دايدى جاقسارتۋ ءۇشىن نە ۇسى­­ناتىنىن ءبىلىپ وتىراتىنمىن. ول وسى باعىتتا دا الدىنا جان سالمايتىن. ونىڭ دايەكتى, تەرەڭ ويلاستىرىلعان ءسوز سويلەۋ ما­نە­رى, ازداعان جانە وزىنە جاراسىمدى اكتسەنتى, سىرتقى بەينەسى – وسىنىڭ ءبارى ادامدى تارتىپ تۇ­راتىن جانە كوبىمىز بار ءىسى­مىزدى تاستاپ, ونى زەيىن سالا تىڭ­­دايتىنبىز جانە ۇنەمى ءتانتى بو­لا­تىنبىز. وتانداستارىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى جانە شەشىمى تابىل­ما­­عان كوپ سۇراقتارعا جۇيە­لى جاۋاپتار الاتىنبىز.

توقەتەرىن ايتساق, وسىنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە ونىڭ مەملەكەت قايراتكەرى جانە عالىم رەتىندەگى بەدەلىنىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولدى. وسى جەردە تاعى دا امە­ريكالىق فيلوسوف دجون ءميل­دىڭ: «مەملەكەتتىڭ مارتەبەسى ونى قۇرايتىن تۇلعالاردىڭ مارتە­بە­لەرىمەن انىقتالادى», – دە­گەن سياق­تى ۇلاعاتتى سوزدەرىنە جۇگىن­گىم كەلىپ وتىر.

وسىنداي باعانى ءبىز, ءوزىن ءوزى جۇيەلى تۇردە تاربيەلەۋشى ەڭ­بەك­تىڭ ناتيجەسىندە عانا جاساپ شىعارىپ, بىرتۋارعا اينال­عان كەنجەعالي ساعاديەۆتىڭ تۇل­عا­سى­نا بەرە الامىز. ءبارى­مىز­دىڭ سانامىزدا ونىڭ وسى بەي­نەسى عانا ساقتالىپ قالدى. جا­نىڭ ءجان­ناتتا بولسىن, اياۋلى ءبىر­تۋا­رى­مىز!

زەينوللا مولداحمەتوۆ,

ۇعا اكادەميگى

الماتى