گااگاداعى ءىىى جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءسامميتىنىڭ ەكىنشى كۇنى دە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇشىن قاۋىرت باستالدى. الدىمەن قازاقستان باسشىسى اقش پرەزيدەنتى باراك وبامامەن كەزدەستى (ول كەزدەسۋ جونىندەگى ەسەپ بولەك بەرىلىپ وتىر).
سامميتتەردى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسامميتتىڭ ەكىنشى كۇنى ونىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا قاتىستى. سامميتتەردىڭ بولاشاعى جونىندەگى بەيرەسمي پلەنارلىق سەسسيادا قازاقستان پرەزيدەنتى قىسقاشا ءسوز سويلەدى. ءوز سوزىندە ن.نازارباەۆ فورۋمنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى.
– الەمدىك قوعامداستىق مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىگى قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەر الدىندا ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ 2016 جىلدان كەيىن دە جالعاسۋى ءۇشىن قولداۋ كورسەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. قازاقستان مۇنداي شەشىمدى قولداۋعا دايىن. جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردى اراعا 4-5 جىل سالىپ وتكىزىپ تۇرۋدى ۇسىنامىن, – دەدى قازاقستان باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي تاجىريبەنىڭ جالعاسۋ قاجەتتىگىنىڭ بىرقاتار ماڭىزدى سەبەپتەرىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى الەمدە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ «قايتا ورلەۋى» بايقالىپ وتىرعانىنا توقتالدى.
– بۇل ۇدەرىس سەزىمتال تەحنولوگيالار مەن ماتەريالدارعا, يادرولىق تەرروريزم قاۋىپ-قاتەرىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى قاتەرلەردىڭ ۇلعايۋىنا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. مۇنداي كۇردەلى جاعدايلاردا وتكەن سامميتتەر بارىسىندا پايدا بولعان ساياسي سەرپىندى ساقتاعان ءجون, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونىمەن بىرگە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇدان بۇرىنعى سامميتتەردە العا قويىلعان ماقساتتار مەن مىندەتتەر جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلماعانىنا توقتالدى. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق زاڭنامالاردى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى نەگىزگى كوپجاقتى تاسىلدەردى امبەباپتاندىرۋ قاجەت.
قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدە قارۋ-جاراقپەن جابدىقتاۋدا جانە اسكەري تەحنولوگيالاردىڭ وزگە دە سالالارىندا قولدانىلىپ وتىرعان يادرولىق ماتەريالداردىڭ وراسان قورى بار ەكەنىنە نازار اۋداردى.
– يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا كىرمەگەن يادرولىق ماتەريالداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى حالىقارالىق تاسىلدەردى ازىرلەۋ قاجەت. بۇل جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ تۇيتكىلدەرىن كەشەندى تۇردە شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە سەنىمدىمىن, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇعان قوسا, قازاقستان باسشىسى ورنىقتى دامۋ ماقساتىنداعى قوسىمشا سەنىمدى ەنەرگيا كوزدەرىنە دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز ءوزىنىڭ قۋاتتىلىعى جانە تيىمدىلىگى جاعىنان اتوم ەنەرگياسىنان اسىپ تۇسەتىن جاڭا ەنەرگيا تۇرلەرىنىڭ اشىلۋ قارساڭىندا تۇرمىز. مىندەت – ولاردى بارىنشا قاۋىپسىز جانە قولجەتىمدى ەتۋ, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سوڭىندا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ باستى نازارىن اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن تاعى ءبىر باعىت رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا يادرولىق تەحنولوگيانى دامىتۋ جانە ءتۇرلى سالالاردا ەنگىزۋ كەزىندە ناقتى قاۋىپسىزدىكتى اتاپ كورسەتتى.
بەيرەسمي وتىرىستان كەيىن سامميتكە قاتىسۋشىلار توپتىق سۋرەتكە ءتۇستى جانە ودان كەيىن سالتاناتتى تۇسكى اسقا وتىردى. ال تۇسكى استان كەيىن ءسامميتتىڭ پلەنارلىق وتىرىسى قايتادان جابىق ەسىك جاعدايىندا جالعاستى. ال ونىڭ جۇمىسى اياقتالعان سوڭ بىرلەسكەن قارار قابىلدانىپ, نيدەرلاند پرەمەر-ءمينيسترى م.ريۋتتە مەن اقش پرەزيدەنتى ب.وباما جۋرناليستەرگە سامميت جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. وندا ءسامميتتىڭ ءوزىنىڭ العا قويعان ماقساتىنا جەتكەندىگى ايتىلىپ, قارسى الۋشى جاققا ريزاشىلىق ءبىلدىرىلدى جانە جۋرناليستەردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىلدى.
ەلىمىز كوشباسشىلىعىنىڭ نەگىزى
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ماقالاسى جاريالاندى. گااگاداعى ءىىى جاھاندىق سامميت قارساڭىندا جارىق كورگەن, Euractiv جانە Washington Times ءتارىزدى الەمنىڭ جەتەكشى ينتەراكتيۆتىك ساياسي اقپارات كوزدەرىندە ورنالاستىرىلعان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ماقالاسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ ءجونىندەگى شەشىمى وسى سالاداعى قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىعىنا نەگىز بولعانى اتاپ وتىلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا, ماقالادا اتاپ كورسەتىلگەندەي, يادرولىق قارۋدىڭ ءتۇرلى ەكسترەميستىك توپتاردىڭ قولىنا ءتۇسۋ قاۋپى ايرىقشا الاڭداۋشىلىق تۋدىرۋدا. يادرولىق تەرروريزم حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ەڭ ۇلكەن قاتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
ماقالاسىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى يادرولىق ارسەنالدىڭ تالقانداۋ مۇمكىندىكتەرىنە ەمەس, مۇددەلەردىڭ ۇندەستىگى مەن حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋىنىڭ جاسامپاز كۇشىنە نەگىزدەلۋگە ءتيىس ەكەنىنە باسا نازار اۋدارادى.
ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق كورىنىسى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە امەريكا قۇراما شتاتتارى پرەزيدەنتتەرى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلدادى.
قازاقستان مەن اقش يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدى جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدى جاقتايتىن بىرلەسكەن ۇستانىمدارىن قۋاتتايدى, دەلىنگەن مالىمدەمەدە. قازاقستان مەن اقش قاۋىپ-قاتەردى بىرلەسە باسەڭدەتۋ جونىندەگى باعدارلامانىڭ تابىستى ىسكە اسىرىلۋىن قاناعاتتانۋشىلىقپەن اتاپ وتەدى جانە بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونىنداعى ناقتى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدى جالعاستىراتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. سونداي-اق, اقش يادرولىق جانە راديواكتيۆتىك ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىمىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى ارتتىرۋداعى سەرىكتەستىكتى جالعاستىرا بەرەتىنى كولدەنەڭ تارتىلعان.
اقش قازاقستاننىڭ جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋداعى جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ۆاشينگتون جانە سەۋل سامميتتەرىنىڭ شەشىمدەرىن ىسكە اسىرۋداعى, سونىڭ ىشىندە ۆۆر-ك (سۋ-قاينامالى سۋ رەاكتورى) زەرتتەۋ رەاكتورىن از بايىتىلعان وتىنعا اۋىستىرۋ, جوعارى بايىتىلعان يادرولىق ماتەريالدى سۇيىلتۋ جانە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى رەاكتورىنىڭ پايدالانىلعان جوعارى بايىتىلعان وتىنىن اكەتۋ قىزمەتىن قولدايدى. قۇراما شتاتتار مەن قازاقستان جوعارى بايىتىلعان وتىنمەن جۇمىس جاسايتىن رەاكتورلاردى از بايىتىلعان وتىنعا قايتا جابدىقتاۋداعى, سونداي-اق, قازاقستاندا زەرتتەۋ رەاكتورلارىنان قالعان جوعارى بايىتىلعان ۋران قورلارىن تەحنيكالىق تۇرعىدان مۇمكىندىگىنشە جويۋداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جالعاستىرادى, دەلىنگەن مالىمدەمەدە.
اقش قازاقستاننىڭ ءوز اۋماعىندا ماگاتە-ءنىڭ از بايىتىلعان ۋران بانكىن ورنالاستىرۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى وڭىرلىك وقىتۋ ورتالىعىن قۇرۋ, ونىڭ توتەنشە جاعدايلارعا توتەپ بەرۋ, سونداي-اق ولاردىڭ سالدارىن ەڭسەرۋدەگى مۇمكىندىكتەرىن نىعايتۋداعى كۇش-جىگەرىنە قولداۋ ءبىلدىردى. قازاقستان مەن اقش يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتەردىڭ وتكىزىلۋىن ماڭىزدى دەپ سانايدى, دەلىنگەن ءمالىمدەمەنىڭ سوڭىندا.
قازاقستان – ابىرويى جوعارى مەملەكەت
بۇل كۇن قازاقستاندىق جۋرناليستەر ءۇشىن دە «ولجالى» بولىپ باستالعان ەدى دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى, وسى كۇنگى بارلىق وقيعالار الدىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ولارعا بريفينگ-سۇحبات بەرگەن ەدى. قازاقستان باسشىسى الدىمەن سامميتتىڭ ءوزى تۋرالى ايتىپ, ولاردىڭ وتە ماڭىزدى الەمدىك شارالار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ىسىندە دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق الدىندا ۇلكەن ابىرويعا يە بولىپ وتىر. ويتكەنى, ءبىز دەر كەزىندە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتىق, قولىمىزدا بار يادرولىق قارۋ ارسەنالىنان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتتىق. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستانعا دەگەن سەنىم تۋدى, وسى ءۇشىن ءبىزدى الەمدە سىيلايدى, ەكونوميكامىزعا دا سونىڭ ارقاسىندا ينۆەستيتسيا قۇيىلا باستادى. سونىمەن بىرگە, يادرولىق قاۋىپسىزدىك باعىتىندا بىرنەشە الەمدىك باستامالار كوتەردىك. سوندىقتان ءبىز وسى سامميتتەردىڭ بەلدى قاتىناسۋشىسى بولىپ سانالامىز, دەي كەلىپ, ەلباسى سامميتتەردە قارالاتىن ماسەلەلەرگە توقتالدى.
وعان قاتىسىپ وتىرعان ەلۋدەن ارتىق مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءبارىن يادرولىق قارۋدىڭ تارالماۋى, ونىڭ لاڭكەستەردىڭ قولىنا تۇسپەۋى الاڭداتادى. ەگەر يادرولىق قارۋلاردى جاسىرىن تۇردە جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماتەريالدار لاڭكەستىك توپتاردىڭ قولىنا تۇسسە, ول ۇلكەن تراگەدياعا سوقتىراتىنى ءسوزسىز. سامميتتەردە وسى ماسەلەلەر قاراستىرىلىپ, ءاربىر مەملەكەتتىڭ ءوز اۋماعىنداعى يادرولىق ماتەريالدار مەن ولاردىڭ قالدىقتارىنا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلەلەر ايتىلدى. اتوم مەديتسينا جانە باسقا دا سالالاردا قولدانىلادى. بۇلارعا دا قاتاڭ باقىلاۋ كەرەك. باقىلاۋ, اسىرەسە, ماگاتە سياقتى كاسىبي ماماندانعان حالىقارالىق ۇيىم ارقىلى جۇرگىزىلگەنى دۇرىس, سوندا ونىڭ مولدىرلىگىنە كەپىلدىك بەرىلە الادى. وسى ورايدا ءبىز تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ قازاقستاندا ساقتالۋى, ياعني بانكىنىڭ بولۋى تۋرالى ۇسىنىس جاسادىق. ونى ارتىنان بەيبىت ىستەر ءۇشىن بايىتۋعا الۋشى ەلدەر ءبىر جەردەن تاپقانى دۇرىس دەدىك. قازىر وسى باعىتتاعى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر, دەدى ن.نازارباەۆ.
ال يادرولىق قالدىقتاردى باقىلاۋ ماسەلەسىنىڭ قازاقستانعا دا تىكەلەي قاتىسى بار, ويتكەنى, بۇرىن اقتاۋدا اەس بولعان, ونىڭ قولدانىلعان زاتتارىنىڭ كەيبىرى ودان ءارى پايدالانىلۋ مۇمكىندىگى بولعاندىقتان, ءبىز دە سوعان باقىلاۋ ورناتۋىمىز كەرەك, ەكىنشىدەن, ءبىز ۋران رۋداسىن كوپ ءوندىرىپ, دۇنيە جۇزىنە ساتاتىن مەملەكەت بولعاندىقتان, ونىڭ باقىلاۋسىز تاراماۋىنا ۇلكەن ءمان بەرۋگە ءتيىسپىز. مىنە, سوندىقتان دا سامميت جۇمىسىندا قازاقستانعا دەگەن نازاردىڭ ۇلكەن بولاتىن وسىنداي سەبەپتەرى بار. وسى سامميت بارىسىندا ءبىز اقش-پەن بىرلەسىپ, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى اۋماعىن ودان ءارى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى ارنايى مالىمدەمە قابىلدايتىن بولامىز. ازىرگە, بۇل باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتارىمىز جاقسى ءجۇرىپ جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. سونىمەن قاتار, سامميت قورىتىندىسى بويىنشا وعان قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى اتوم ماتەريالدارىنىڭ كەيبىر كەلەڭسىز توپتاردىڭ قولىنا تۇسپەۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇندەۋ قابىلدايتىن بولادى, دەدى ن.نازارباەۆ.
نيدەرلاند – وتانىمىز ءۇشىن جەتەكشى ينۆەستور
وسىدان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى نيدەرلاند كورولدىگىنە جاساعان رەسمي ساپارى مەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەردىڭ قورىتىندىسىنا توقتالدى. نيدەرلاند قازاقستان ءۇشىن جەتەكشى ينۆەستور بولىپ سانالاتىنىن بىلەسىزدەر. وسى كۇنگە دەيىن نيدەرلاندتىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان ينۆەستيتسيا كولەمى 50 ملرد. دوللارعا جۋىق. بىلتىرعى جىلعى ەكىجاقتى ساۋدا-ساتتىعىمىزدىڭ كولەمى دە 10 ملرد. دوللارعا جەتىپ وتىر. نيدەرلاندتىڭ ءبىز تاڭعالاتىن جانە ۇلگى الاتىن ماسەلەلەرى وتە كوپ. سونىڭ ىشىندە حالىققا ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا سالاسىندا نيدەرلاند – ەۋروپاداعى الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە تۇرعان مەملەكەت. سونداي-اق, اۋىل شارۋاشىلىعىندا بارلىق تۇرعىنداردىڭ 3 پايىزى عانا جۇمىس ىستەگەنىمەن, وسى سالانىڭ ءونىمىن سىرتقا شىعارۋ جونىنەن ەۋروپادا ءۇشىنشى ورىن الادى. بىزدە حالقىمىزدىڭ 43 پايىزى اۋىلدا تۇرىپ, سونىڭ 20 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەگەنىمەن, جالپى ەكونوميكانىڭ 5 پايىزىن عانا وسى سالا بەرەدى. مىنە, وسى ماسەلە ءبىزدى قاتتى ويلانتۋى كەرەك, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ءبىز نيدەرلاند باسشىلارىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا بىرنەشە قۇجات قابىلداۋعا قول جەتكىزدىك. وسى ەلدىڭ «شەلل» دەگەن كومپانياسى ءبىزدىڭ قاشاعاندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. كەن ورنىنىڭ جۇمىسىن وسى كومپانيا جالعاستىراتىن بولادى. ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋگە كەلىستىك. سونداي-اق, ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جانداندىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. نيدەرلاند حالقىنىڭ سانى بىزبەن بىردەي, ال جەر كولەمى الماتى وبلىسىنىڭ ۇشتەن بىرىندەي عانا. ءسويتىپ وتىرىپ, وسى ەلدىڭ ەكونوميكادا وتە بيىك ناتيجەگە قول جەتكىزىپ كەلە جاتقانى ءبىزدى قىزىقتىرادى, دەي كەلىپ, ن.نازارباەۆ ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كىلتى اشىقتىقتا ەكەنىنە توقتالدى. بىردە-ءبىر جابىق, توماعا-تۇيىق وتىرعان مەملەكەتتىڭ دامىعانىن كورگەن ەمەسپىز, تەك الىس-جاقىن كورشىلەرىمەن دە, بۇكىل الەممەن اشىق بولىپ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورناتقان مەملەكەت قانا دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە جەتە الادى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
الەمدى الاڭداتقان ماسەلە
ودان ءارى ەلباسى قويىلعان سۇراقتارعا سايكەس سامميت بارىسىنداعى ۋكراينا-رەسەي ماسەلەسىنىڭ تالقىلانۋىنا توقتالىپ ءوتتى. بۇل ماسەلە قازىر دۇنيەجۇزىن الاڭداتىپ وتىرعاندىقتان, ونى اتتاپ كەتۋگە بولمايدى, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن پرەزيدەنت. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان وسى ماسەلەلەرگە تىكەلەي بولماسا دا جاناما ارالاسىپ, ەپيتسەنترىندە وتىرعان مەملەكەت بولعاندىقتان, بىزگە بۇل ماسەلەدەگى تۇراقتى ۇستانىمىمىزدى ايتۋعا تۋرا كەلدى. قازىر قازاقستان – الەمگە تانىمال مەملەكەت, سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ارااعايىندىق ءرولدى اتقارۋىمىزدى قالايتىندار كوپ. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرسىزدار, كەشە مەن بۇگىن بارلىق ءىرى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستىم. كەزدەسۋلەردىڭ ءبارى سول جاقتاردىڭ باستاماسىمەن بولدى جانە بارلىق كەزدەسۋلەردە دە ۋكراينا ماسەلەسى قارالىپ وتىردى. ارينە, قازاقستان بۇل ماسەلەگە وراي ءوزىنىڭ رەسمي ۇستانىمىن جاريالادى, ونى سىزدەر بىلەسىزدەر. ەگەر بىرازىراق جاقىن تاريحقا توقتالار بولساق, تمد ەلدەرى وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كەزدە ۋكراينا 15 رەسپۋبليكانىڭ اراسىندا بارلىق جاعىنان رەسەي فەدەراتسياسىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىن الاتىن. ءبىز ونى وسكەن-ونگەن مەملەكەت دەپ سانايتىنبىز. ەندى شە... 50 ميلليون حالقى بار, ەڭ قۇنارلى جەرى بار, كوپتەگەن مەتاللۋرگيا, كومىر كومبيناتتارى, زىمىرانعا دەيىن شىعارا الاتىن يندۋسترياسى بار دامىعان ەل بولدى. سونداي, تاۋەلسىزدىك مارەسىنەن وتەردە بىزگە قاراعاندا الدەقايدا الەۋەتتى ەلدىڭ قازىرگى ەكونوميكاسى قازاقستاننان 30 پايىزعا تومەن. وعان تولىپ جاتقان سەبەپتەر بار. سونىڭ ىشىندە الدىمەن ءالى كۇنگە شەكاراسى شەگەلەنبەگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بارلىق باسشىلارى بىرەسە اندا, بىرەسە مىندا تارتىپ, حالىقتى ءارى-ءسارى قىلدى. قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن توزىمدىلىكتى ساقتاۋعا كوڭىل بولىنگەن جوق. جۇرگىزگەن ساياساتتارىندا ۇنەمى رەسەيگە قارسىلىق كورسەتىلىپ وتىردى. ارينە, ءبىز بىرەۋلەردى جاقتاپ, ەكىنشىلەرىن قارالاي المايمىز. رەسەيلىك ساياساتكەرلەر تاراپىنان دا قاتەلىكتەرگە جول بەرىلگەنى جاسىرىن ەمەس, دەدى ن.نازارباەۆ.
ەكىنشىدەن, دەپ جالعادى ويىن قازاقستان پرەزيدەنتى, كوپەتنوستى مەملەكەتتە ەلدى جىككە بولۋگە, بىرەۋدىڭ قۇقىن تاپتاۋعا بولمايدى. ۋكراينا دا كوپەتنوستى مەملەكەت, وندا ۋكرايندارمەن قاتار ورىستار, پولياكتار, تاتارلار جانە باسقالار تۇرادى. ال مايدانعا شىققان ۋكراينالىق ساياساتكەرلەر, ءتىپتى, 12 ميلليونداي ورىس ازاماتتارىنىڭ انا تىلىندە سويلەۋ قۇقىن شەكتەپ, ازاماتتىق قۇقىن تارتىپ الۋعا دەيىن باردى. ءسويتىپ, ەكونوميكالىق جاعدايى ناشار, الەۋمەتتىك قورعالۋى تومەن ەل ەندى وسىنداي ساياسات جۇرگىزىپ وتىرسا, ول ەلدىڭ حالقى تولقىماي قويا ما؟ ۋكراينا بىزگە جاقىن مەملەكەت, ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندا ۋكراين ۇلتىنىڭ جارتى ميلليونعا جۋىق وكىلدەرى بار. سوندىقتان ونداعى جاعدايعا ءبىز دە الاڭداۋشىلىق بىلدىرەمىز.
ۋكراينا ماسەلەسىنە بىرجاقتى اق نەمەسە قارا دەپ قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى, ونىڭ تاريحي, گەوساياسي, قارىم-قاتىناستىق جانە ت.ب. جاعدايلارى بار. بۇگىنگى قالىپتاسقان احۋالدى تۇزەتۋگە بولمايدى, بىزدىڭشە, الدا تەك وسى داعدارىستان قالاي دۇرىس جولمەن شىعۋ ماسەلەسى تۇر. وسى ورايدا حالىقارالىق نورمالاردىڭ بۇزىلعاندىعى كولدەنەڭ تارتىلا بەرەدى. الايدا, قازىر حالىقارالىق قۇقىقتاردى بۇزۋ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقان جوق پا؟ الىسقا بارماي ايتاتىن بولساق, ليۆياعا شابۋىل جاساعاندا حالىقارالىق نورما بۇزىلمادى ما؟ بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ۇشاقتاردىڭ ۇشۋىن باقىلاۋعا عانا رۇقسات بەرگەن ەدى, ءىس جۇزىندە ولار ليۆيانى بومبالادى. بۇل قۇقىق يراكتا دا, باسقا ەلدەردە دە بۇزىلدى. وسى جولى ونى الدىمەن ۋكراينانىڭ ءوزى بۇزىپ وتىرعانى بەكەر ەمەس. ويتكەنى, زاڭدى جولمەن سايلانعان بيلىكتى كۇش كورسەتۋ جولىمەن ورنىنان تايدىردى. سوندىقتان بۇگىنگى بيلىكتى تولىعىمەن زاڭدى دەپ اتاۋعا بولمايدى. ءبىز الدىمەن زاڭدى جولمەن جاڭا پرەزيدەنت سايلانىپ, سودان كەيىن رەسەيمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىس جاسايتىنىمىزدى بىلدىردىك. حالىقارالىق ۇيىمدار بۇل جۇمىستارعا بەلسەنە قاتىسىپ, اراسىندا دەلدال بولىپ وتىرۋلارى كەرەك. ال باياعى كۇش كورسەتۋ سارىنىنا سالىپ, مىنا جاقتان باتىس سانكتسيا جاسايمىز دەپ قورقىتسا, انا جاقتان رەسەي وعان قارسى قيعاشتىقتار بىلدىرە بەرسە, ودان ەشقانداي پايدا شىقپايدى. تەك داعدارىستان بەيبىت جولمەن شىعۋ تاسىلدەرىن ىزدەۋ كەرەك, دەدى ەلباسى.
قۇقى بۇزىلماعاننىڭ بىرلىگى مىعىم
وسىدان كەيىن پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ شەكاراسىن شەگەندەپ العانى, ەلدەگى تىنىشتىقتى ساقتاۋ جولىندا ەشكىمنىڭ قۇقىن بۇزباۋ ساياساتىن جۇرگىزگەنى ۇتىمدى بولعانىن اتاپ ءوتتى. ءبىز كورشىلەرىمىزبەن كوپۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزۋدەمىز. ىشكى تۇراقتىلىقتى بارلىق ەتنوستاردىڭ تەڭ قۇقىلىعى مەن ءوزارا توزىمدىلىگىن قاتاڭ ساقتاۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ ارقىلى ۇستاپ وتىرمىز. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسىن كوپتەگەن ەلدەر قازىر ۇيرەنىپ, وزدەرىنە ۇلگى ەتىپ وتىر. تەك وسىنداي جاعداي بولعاندا عانا مەملەكەت دامي الادى. بەيبىتشىلىك تەك ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن سىيلاعان جاعدايىندا, قۇقىن بۇزباعان جاعدايىندا عانا مىزعىمايدى, دەدى ەلباسى.
پرەزيدەنتكە رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سالقىندىق ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ودان ءارى دامۋىنا تەرىس ىقپالىن تيگىزبەي مە دەگەن دە سۇراق قويىلدى. ارينە, ءبىز ۋكراينانىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە قاتىسقانىن قالايمىز, الايدا, ەندى ول مۇلدە بولمايتىنى بەلگىلى. بىراق قالعان ءۇش ەلدىڭ اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە ول تەرىس ىقپال جاساي المايدى. مەن مامىر ايىنىڭ اياعىندا استانادا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگىزگى كەلىسىمىنە قول قويىلاتىنىنا ءۇمىتتىمىن. ءارينە, بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءارتۇرلى پىكىرلەر بار. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى كيكىلجىڭ جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ دا الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرعانىن بىلەمىن. كەشە مەن فينليانديا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىمەن كەزدەسكەنىمدى بىلەسىزدەر, مىنە, سول كىسى دە بۇل ىسكە الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرەتىنىن ايتتى. ءبىز ونىڭ ءبارىن ءبىلىپ وتىرمىز. بىراق ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق وداقتا ۇقشۇ كەلىسىمدەرىنىڭ اياسىندا قىرىمداعىداي جاعداي ەشقاشان بولمايدى. ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرىنە قارسىلار تاۋەلسىزدىككە قاۋىپ تونبەي مە دەگەن قورقىنىشتار ايتادى. الايدا, بۇكىل الەمدە تەك ينتەگراتسيا جولىنا تۇسكەن مەملەكەتتەردىڭ عانا قاتتى دامىپ وتىرعانىن كورىپ وتىر ەمەسپىز بە؟ توماعا-تۇيىق, ءوزىن ءوزى اراندارمەن قورشاپ العان ەلدەر ەشقاشان دامي المايدى. مىسالى, ماركو پولونىڭ الدىنان قازاق دالاسىندا كەدەندىك كەدەرگىلەر تۇرعان بولسا, ول ەشقاشان قىتايعا جەتە الماعان بولار ەدى. ءبىز – تەڭىزگە شىعا المايتىن, قۇرلىقتاعى ەلمىز. قارا تەڭىزگە دەيىن تاۋارلارىمىزدى جەتكىزۋ ءۇشىن بىزگە 2 مىڭ شاقىرىمداي جەر ءجۇرۋ كەرەك. ەگەر وسى جولدا بىزگە كەدەندىك كەدەرگىلەر قويىلىپ, باج سالىعىن تولەيتىن بولساق, ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىز ەكى ەسە قىمباتتاپ, ەشكىم المايتىن حالگە جەتەدى, دەدى ن.نازارباەۆ. ودان ءارى پرەزيدەنت ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر تەك قانا ەكونوميكانىڭ دامۋى ءۇشىن جاسالاتىنىن, ودان تاۋەلسىزدىككە ەشقانداي نۇقسان كەلمەيتىنىن ايتتى.
G-Global – بولاشاعى زور باستاما
باتىستىڭ رەسەيگە قارسى جاساعان سانكتسيالارى بىزگە زيانىن تيگىزبەي مە دەگەن سۇراققا ەلباسى ونىڭ قاتەرى جوقتىعىن ايتتى. ازىرگە ەشقانداي ەكونوميكالىق سانكتسيا جوق, تەك كەيبىر تۇلعالاردىڭ ەۋروپا مەن اقش ەلدەرىنە كىرۋىنە عانا شەك قويىلعان سانكتسيالار جاريالاندى. ونىڭ بىزگە تيگىزەتىن زيانى جوق, دەدى ن.نازارباەۆ. الايدا, ەكونوميكالىق سانكتسيالار جاريالانىپ, ول رەسەي ەكونوميكاسىنا زيانىن تيگىزسە, ءبىزدىڭ دە جاپا شەگەتىنىمىز انىق. سوندىقتان دا ءبىز ەكونوميكادا كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستانىپ وتىرمىز, دەي كەلىپ, قىتايعا, ودان ءارى تىنىق مۇحيتقا, ەكىنشى جاقتان تۇرىكمەنستان ارقىلى يرانعا, ودان ءارى پارسى شىعاناعىنا شىعۋ جولدارى قاراستىرىلعانىن ايتتى. كولىكتىك باعىتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ قاتارىنا كاسپي تەڭىزى ارقىلى باكۋدەن ەۋروپاعا شىعۋ جولدارى دا ەنەتىنىن جەتكىزدى. مۇنىڭ ءبارى بولۋى مۇمكىن ءتۇرلى قيىنشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاسالعان امالدار. بىراق مەن رەسەيگە قارسى ەكونوميكالىق سانكتسيالار بولا قويادى دەپ ويلامايمىن. مەنىمەن سويلەسكەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سوزدەرىنە قاراعاندا, قازىر العاشقى ەكپىن ءبىرشاما باسەڭدەپ قالعان سەكىلدى, دەدى پرەزيدەنت.
ن.نازارباەۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا 100 جىل بۇرىنعى وقيعانىڭ, ياعني دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋ مۇمكىندىگى قازىر بولمايتىنىن ايتا كەلىپ, ءوزى ۇسىنعان G-Global ۇسىنىسىنا ينتەراكتيۆتى تۇردە 190 مەملەكەتتىڭ قاتىسىپ, ونىڭ ومىرشەڭ بولعانىن جەتكىزدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان» – گااگادان (نيدەرلاند).
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.