«ءبىز اۋعاندىقپىز»

وسى ماتەريالدى دايىنداۋ بارىسىندا  ءبىز ۇزاق جىلدار ۇلتتىق ۇلاندا قىزمەت اتقارعان ايان باقتيار ۇلى مۇحاديەۆپەن حابارلاسقان ەدىك. قۋانىشىمىزعا وراي, ايان اعامىز ەلوردادا بولىپ شىقتى. ءبىز ۋادەلەسكەن ۋاقىتتا كەزدەستىك تە, اڭگىمە-دۇكەن قۇردىق.  ايان اعا ءبىزدى كەڭسەسىندە تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىر ەكەن. بۇگىندە زەينەتتە وتىرمىن دەپ, قول قۋسىرىپ جۇرگەن جوق. ومىرلىك جارى فاريدا كازەنقىزى ەكەۋى كىشىگىرىم كاسىپتى دوڭگەلەتۋدە. قىزىن تۇرمىسقا شىعارىپ, اتا-اجە اتانعان. ۇلى دارىن دا وقۋىن اياقتاپ, ءومىرىن اسكەري سالامەن بايلانىستىرۋعا بەل بۋىپتى. بىلايشا ايتقاندا, قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى.  كوپ جىلدىق اسكەري قىزمەتتىڭ, تىنىمسىز ىزدەنىستەردىڭ جەمىسىن كورۋدە. ءبىر ايىرماشىلىعى – ونىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى. تەك ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى ويلاماي, ۇنەمى جاستارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, پاتريوتتىق تاربيەگە باۋلۋدا. وزدەرىن «اۋعاندىقتار» دەپ اتاعان ازاماتتارمەن بايلانىسىن ۇزبەي, اتاۋلى داتالاردا كەزدەسۋدە. باسقوسۋلار, سپورتتىق شارالار, مەرەكەلەر قارساڭىندا كەزدەسىپ, مارە-سارە بولىپ قالاتىنىن جاسىرمايدى.

«باسقوسۋلاردا اۋعاندى ءجيى ەسكە تۇسىرەتىن شىعارسىزدار؟» دەيتىن ساۋالىمىزعا, «مىندەتتى تۇردە ەسىمىزگە تۇسىرەمىز. ءبىر جەردە بولعان ۇرىس. ارنايى وپەراتسيالار. سونداعى جارالىلار, ومىردەن وتكەندەر, كومانديرلەرىمىز  بارلىعى ەسىمىزگە تۇسەدى. باسقا بىرەۋ سۇراسا, ونشا ايتقىمىز كەلمەيدى. نەلىكتەن؟ ول جاعى بەيمالىم.  ءوزىم قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك جولىن باستاعان اداممىن. اۋعاندى اڭگىمەلەسەڭ, كوپ نارسە ايتۋعا بولادى. بىراق, ءبىزدىڭ نازىمىزدى, ويىمىزدى, قايعى-مۇڭىمىزدى جاقسى تۇسىنەتىن ءوزىمىز سەكىلدى اۋعاندا بولعان ازاماتتار. ءبىزدى «شۋراۆي» دەگەن, ءوزىمىزدى «بوچا»  دەيمىز. بارلىعىمىز «اۋعاندىقپىز»! ول جەردە وفيتسەر, سەرجانت, سارباز بارلىعىمىزدى سوعىس تەڭەستىردى. كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىردەن انىقتاپ بەرەتىن دە – سوعىس. ويتكەنى, سوعىستا كۇندەلىكتى ويىڭدى جاسىراتىن دا ۋاقىت جوق. باتىر دا, ساتقىن دا, جاقىن دا بىردەن انىقتالادى», دەيدى ول.

اۋعانعا بارعان جىلداردى ەسكە العاندا كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ تارباعاتاي اۋداندىق ۆوەنكوماتىن ەسكە تۇسىرەدى. 1986 جىلدىڭ قاراشاسىندا اۋىلدان اۋدان ورتالىعىنا اسكەرگە شاقىرىلادى. وسىعان  دەيىن چيتا قالاسىنداعى تانكىلى ديۆيزياعا بارماي قالادى. سونداي-اق, باسقا دا اسكەر تۇرىنە وتپەي قالادى. ەر كەزەگى ۇشكە دەيىن دەمەكشى, ءۇشىنشى رەت ۆوەنكوماتقا بارعاندا يىعىنا قارا پوگون تاققان ءبىر اسكەري قىزمەتشى كەلىپ, تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنە ادام جيناپ جاتقانىن ايتادى. بارلىق شاقىرۋشىلاردى ساپقا تۇرعىزىپ, «وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر اسكەري جاعدايىمىز كۇردەلى. ەگەر بىزبەن بارساڭىزدار, اسكەري قىزمەتتەرىڭىز وڭاي بولمايدى. كىم بارعىسى كەلمەيدى ساپتان شىعىڭىزدار» دەپ ەسكەرتەدى. ەشكىم ساپتان شىقپادى. سوندا ول ادام اۋعان تۋرالى ەسكەرتكىسى كەلگەنىن كەيىپكەرىمىز كەيىن ۇققان. سونىمەن نە كەرەك, كەيىپكەرىمىز الدىمەن تۇركىمەنستانعا بارادى. وندا وقۋ - جاتتىعۋ ورتالىعىنان 6 اي ءوتىپ, گراناتامەتشى ماماندىعىنا يە بولادى. كەيىن ءبىر تۇندە اسكەري بورتقا وتىرعىزىپ, كابۋلعا, ودان ءارى قاراي وتتى نۇكتەگە قاراي جەتكىزەدى. ول تۋرالى كەيىپكەرىمىز بىلاي دەيدى:

– ءالى ەسىمدە كابۋلداعى اسكەري بازاعا كەلدىك. بازانىڭ ءبىر جاعىندا ءبىز سەكىلدى جاڭا كەلگەن ساربازدار ورنالاسقان دا, ەكىنشى جاعىندا ۇلكەن شاقىرىلىم ساربازدارى ياعني «دەمبەلدەر» جاتىر.  ارامىزدى ءۇش مەترلىك بەتون قورشاۋ ءبولىپ تۇر. ءبىز ءتۇن ورتاسىندا قورشاۋدان سەكىرىپ وتەمىز دە, ساربازدارمەن تانىسا باستايمىز. بارلىعىمىز ايقايلاپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى سۇراستىرىپ ءجۇرمىز. «قازاقستاننان بار ما؟»دەيمىن, «بار!» دەيدى ءبىر جاقتان. سول جاققا جۇگىرىپ باردىم. باۋىرىمدى تاپقانداي بولدىم. سويتسەم, كورشى اۋىلدىڭ بالاسى ەكەن, قۇشاقتاسىپ كورىستىك. ول ەرتەڭ ەلگە ۇشقالى تۇر. مەن ۇيىمە حات جازىپ جىبەردىم. سودان كەيىن, وڭشەڭ قازاقتىڭ بالالارى الداعى قىزمەت تۋرالى سۇرادىق. «باۋىرلارىم, قورىقپاڭىزدار. ەكى ايدا بويلارىڭ  ۇيرەنىپ, ۇيلەرىنە قايتقىلارىڭ كەلمەيدى» دەپ بىزگە قولداۋ كورسەتتى. ايتسا ايتقانداي-اق, ەكى اي وتپەي جاتىپ بويىمىز ۇيرەندى. سوعىس باستاپقىدا ۇرەيلى بولادى. «قورىقپايمىن» دەگەن ادام بولمايدى. باستاپقىدا بارلىعى قورقادى. سودان سوڭ, ۇيرەنشىكتى بولىپ كەتەدى. ءبىز نەگىزگى جولدى كۇزەتكە العان بولاتىنبىز. شەپ-بەكەتتەردە كۇزەت قىزمەتىن اتقاردىق. كەيدە, تۇندەلەتىپ شابۋىلداۋعا شىعامىز. بويىڭدا جىگەرىڭ بولسا, قورقىنىش بولمايدى. جىگىتتىڭ شىنىعاتىن جەرى – وسى مايدان.

ارينە, ءبىز 15-اقپاننىڭ اۋعاندىقتار ءۇشىن ماڭىزى تۋرالى سۇراۋدى ۇمىتپادىق. كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, بەيبىتشىلىكتىڭ قيىن كۇندەرى سوعىستىڭ ءبىر كۇنىنە تەڭ ەمەس. ەلدە بەيبىتشىلىك  ورىن السا عانا تىرشىلىك اتاۋلىسى گۇلدەنىپ شىعاتىنىنا سەنىمدى. ايەكەڭ ءوزىنىڭ سوناۋ سۇراپىل كەزدەگى بولعان ءومىرىن ەسىنە العان ساتتە ءوڭى بىردەن نۇرلانىپ كەتەدى. ونىڭ سەبەپتەرى كوپ.  ەڭ الدىمەن ول باۋىرلاس ەلدىڭ  بەيبىتشىل قوعامىن جەر بەتىنەن جەرمەن جەكسەن ەتكىسى كەلگەندەردىڭ بەتىن قايتارىسقانداردىڭ ساپىندا بولدى. ونىمەن قوسا,  بۇگىندە تەرروريزم, تەررورشىل اتانىپ كەتكەن توپتىڭ كوزىن جويۋعا وزگە ەلدە ءجۇرىپ اتسالىستى. قولىنا قارۋ الىپ, «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ قان كەشتى, ارپالىسقا ءتۇستى,  بۇل دۇنيەمەن قوشتاسۋعا جاقىن قالىپ, امان قالدى. ايتسە دە, ول «امان قالعان جان ولجا» دەپ قانا قۋانبايدى. ول ءوزى سەكىلدى قاراكوزدەرمەن بىرگە قازاق اتتى ۇلتتىڭ باتىرلىعىن كورسەتكەنىنە, 1988 جىلدىڭ تامىز ايىندا ول ۆزۆود كومانديرىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە سەنىپ تاپسىرىلعان جەكە قۇرامدى ايگىلى كوپىر ارقىلى ەلگە العاشقى بولىپ الىپ شىققانىنا  قۋانادى. اراعا بەس اي سالىپ اۋعاننىڭ سوڭعى سولداتى اتالمىش كوپىردەن وتەدى. ءبىز بۇگىن اتاپ ءوتىپ جۇرگەن داتا دا وسىمەن بايلانىستى.

ارداگەر مىناۋ ماڭگىلىك  زەڭگىر كوكتىڭ  ءدال بۇگىنگىدەي تىنىش, تىلسىم كەيپىنە رازى.  ول وزىمەن بىرگە وزگەرىپ, جاڭارعان ەلدە تاعى ءبىر بەيبىت تاڭنىڭ اتقانىن زور سەنىممەن قارسى الادى.

دارىن سەيىتوۆ,

مايور