«بالالار ادەبيەتىنىڭ بايتەرەگى» اتانعان بەلگىلى قالامگەر ساپارعالي بەگاليننىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ, قازاق كينوسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعانداردىڭ قاتارىندا ەسىمى تاريح پاراعىنا جازىلىپ, «بۇل شۇعىلادا بولعان ەدى», «ونىڭ كۇنى تۋادى», «تۇلپاردىڭ ءىزى», «مانشۇك تۋرالى باللادا», «ارتىمىزدا موسكۆا» سياقتى سۇبەلى دۇنيەلەرىمەن ەل ەسىندە قاستەرلەنىپ كەلە جاتقان رەجيسسەر ءماجيت بەگاليننىڭ مەرەيلى 100 جاسى – ۇلتتىق كينەماتوگرافياداعى اتاۋلى كۇن. ون توعىز جاسىندا مەكتەپ بىتىرە سالا مايدان شەبىنەن تابىلعان ءماجيت بۇكىل بەگاليندەر اۋلەتىنەن سوعىسقا اتتانعان التاۋدىڭ ەڭ كىشىسى ەدى. ءماجيت تە تولەگەن توقتاروۆ, مانشۇك مامەتوۆا, سۇلتان قوجىقوۆ, تاحاۋي احتانوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆتارمەن بىرگە ايگىلى 100-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا جاۋمەن شايقاستى. جيىرما جاسىندا ءبىر قولىن سوعىسقا تاستاپ كەتكەن ول, كەلەشەك اسىل مۇراتىن جاڭادان قانات قاققان ۇلتتىق كينو ونەرىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ جولىنا ارنادى.
ونەرگە تىڭعىلىقتى دايىندىقپەن كەلگەن ءماجيت بەگالين اتاقتى سەرگەي گەراسيموۆتىڭ شەبەرحاناسىنان ءتالىم الىپ, نيكيتا ميحالكوۆ, سامسون سامسونوۆ, ۆياچەسلاۆ تيحونوۆ, نوننا مورديۋكوۆا, كلارا لۋچكو, يننا ماكاروۆا, لەونيد گايداي, ميحايل گلۋزسكي سىندى كەڭەستىك كينوەكراننىڭ ەڭ اتاقتى ساڭلاقتارىمەن ءبىر كۋرستا وقىپ, ورەلى ورتادا بۋىنىن بەكىتتى. ماسكەۋلىك مايتالمانداردىڭ ءبارى دە تالانتتى ەكران شەبەرىنىڭ ءار ءفيلمىن قازاق ونەرىنىڭ ءىرى جەتىستىگىنە بالاپ, سىرتتا جۇرسە دە, ساعىنىشىن ءبىلدىرىپ, ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانى تۋرالى دەرەكتەر وتە كوپ. بەگالين تۇسىرگەن ءفيلمنىڭ ءبارى دە كورەرمەن تاراپىنان جىلى قابىلداندى, بىراق «وتقا ورانعان ورال» ءفيلمى ونىڭ ومىرىنە وقىلعان سوڭعى ۇكىم بولدى.
«وتقا ورانعان ورال» ءفيلمى تۋرالى ەڭ العاش «تاقيالى پەرىشتە» فيلمىندە ويناعان تايلاقتىڭ – الىمعازى رايىمبەكوۆتىڭ اۋزىنان ەستىگەن ەدىم. «بۇل ءوزى سالعان جەردەن جولى اۋىر فيلم بولىپ, عاجاپ شەبەرلىكپەن تۇسىرىلگەنىنە قاراماي, جارىققا شىقپاي جاتىپ قالعان فيلم» دەگەن ەدى. بۇدان كەيىن دە جۇمىس بارىسىندا ءتىپتى ءجيى ەستۋگە تۋرا كەلدى. سوندايدا كەزىندە جيىرما ميلليون دوللارعا ءتۇسىرىلىپ, سوڭىرا «جارامسىز» دەپ تانىلعان سەرگەي بوندارچۋكتىڭ «تىنىق دونىن» رەسەيلىكتەر ارشىپ الىپ, اقتاپ جاتقاندا, سورەنىڭ شاڭى باسقان دەگەن نە ءتايىرى, «وتقا دا ورتەنىپ كەتكەن ورالدى» ەندى قايتا ورالتۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق پا سوندا؟» دەگەن وي كولدەنەڭ تۇرا قالاتىن ەدى.
ازامات سوعىسى تاقىرىبىنا تۇسىرىلگەن مازمۇنى بۇگىندە ەسكىرگەن بولار, رەۆوليۋتسيالىق وقيعالار ەندى ەشكىمدى قىزىقتىرماي-اق قويسىن, تىم بولماسا تاريحقا قۇرمەت ءۇشىن, جۇرت اۋزىنان سۋى قۇريتىن ءماجيت بەگالين شەبەرلىگىنە تاعى ءبىر ءتانتى بولۋ ءۇشىن دە قايتارۋعا بولماي ما؟ ماجيتتەي مايتالماننىڭ مىڭ رەت ايتىلعانىمەن, ءبىر كورۋگە زار ەتكەن سول ءفيلمى قايدا قازىر؟
رەجيسسەردىڭ باۋىرى قاسىم بەگاليننىڭ ەستەلىگىنە قاراعاندا, ءفيلمنىڭ ستسەناريىن م.بەگالين ۆلاديمير كۋنينمەن بىرگە وتىرىپ جازعان ەكەن. تاقىرىبى – ازامات سوعىسى. وقيعا جەلىسىنىڭ ءتۇيىنى – ورالدى ەرلىكپەن قورعاۋشىلارعا لەنين جولدايتىن جەدەلحات. «وتقا ورانعان ورال» مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ورتالىقتىڭ قارجىسىنا تۇسىرىلگەن ءبىرىنشى فيلم. سوندىقتان بۇل فيلمگە ماسكەۋدىڭ باقىلاۋى كۇشتى بولعان. قويىلۋى كۇردەلى فيلم رەتىندە قىرۋار قاراجات بولىنەدى. كينو سالاسى بويىنشا ماسكەۋ ەشقاشان دا, ەشكىمگە دە ءدال وسىلايشا كەڭقولتىق بولىپ, مىرزالىق تانىتقان ەمەس. ويتكەنى قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل ورتا ازيا بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا تۇسىرىلەتىن العاشقى فيلم بولعاندىقتان, ماتەريالدىق اۋىرتپالىقتى ماسكەۋ ءوزى كوتەرىپ, اكتەرلەرگە كيگىزگەن سول زامانعى جاۋىنگەرلەردىڭ كيىمىنەن باستاپ, قارۋ-قالقان, قۇرال-سايمانى جۇزدەپ جەتكىزىلىپ, فيلم ءتۇسىرىلىپ بىتكەنشە جانىن سالىپ, جاردەم بەرەدى. فيلمدەگى جۇزدەگەن جاۋىنگەر قيان-كەسكى شايقاساتىن باتالدىق كورىنىستەر ءۇشىن ء«موسفيلمنىڭ» ارناۋلى كاۆالەريالىق پولكى تۇتاسىمەن تارتىلادى. سەبەبى كينودا دا كادر الدىندا جۇمىس ىستەي الاتىن اتتار كەرەك بولاتىن. فوتوسىناق تا, كينوسىناق تا ماسكەۋدە جاسالادى. قازاقستاننىڭ ءتۇسىرۋ توبى ءۇشىن ء«موسفيلمنىڭ» بۇكىل پاۆيلوندارى, فوتو, كوستيۋم تسەحتارىنىڭ ەسىگى اشىق تۇرادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقستاندىق كينوگەرلەر «تۋعان اكەسىنەن» دە مۇنداي جاقسىلىقتى بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن.
وسى فيلمدە ءماجيت بەگاليننىڭ كومەكشىسى ءارى ەكىنشى رەجيسسەر بولعان مارقۇم سارا جوراباەۆانىڭ اڭگىمەسىن دە تالاي تىڭدادىق. قانشا رەت اڭگىمەلەسە دە, سارا اپاي بۇل فيلم تۋرالى بەي-جاي ايتا المايتىن ەدى. اسا كۇيىنىشپەن, كوكىرەگى كۇرسىنىسكە تولىپ وتىرىپ ايتاتىن اڭگىمەسىن تىڭداساڭ, «ۋاقىت سالعان جارانىڭ دا جازىلمايتىنى بولادى ەكەن-اۋ» دەگەن ويدا وتىراسىڭ.
«ايتا كەتەتىن ەرەكشە جايت, بۇل ءفيلمنىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن تۇسىرىلگەن ەڭ العاشقى فيلم بولعانى ءوز الدىنا, «وتقا ورانعان ورال» شەتەلدىك «Kodak» پلەنكاسىندا تاسپالانعان ءبىرىنشى «قازاقفيلم» تۋىندىسى. وتە كۇردەلى تاريحي ءفيلمدى ءبىز ابدەن دايىندالىپ, تەك ءبىر دۋبلمەن ءتۇسىرىپ وتىردىق. بار ويىمىز – تاسپانى ءبۇلدىرىپ الماۋ. ال كينو پروتسەسىندە ءبىر دۋبلمەن ءتۇسىرۋدىڭ نە ەكەنىن جانە قانشالىقتى قيىن بولاتىنىن تەك وسى كينو ماڭايىندا جۇرگەن ادامدار عانا بىلەدى. ماجەكەڭ بۇل فيلمىنە تەك ەڭ جاقىن دوستارىن – گلۋزسكي, اۆديۋشكو, رىبنيكوۆتەردى شاقىردى. بۇلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءماجيت دەگەندە شىعارعا جانى بولەك ەدى, سوندىقتان بولار ولار فيلمدەگى كىشكەنتاي عانا ەپيزودتىق رولدە ويناۋدى قومسىنباي, جىلت ەتكەن ءبىردى-ەكىلى كورىنىس ءۇشىن سوناۋ ماسكەۋدەن قينالماي كەلىپ قاتىستى. تۇتاس العاندا, ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىندا ءمىن بولمادى. ۆگيك-ءتى بىتىرگەن, ارنايى ءبىلىمى بار مىقتى رەجيسسەر, اسا كۇشتى اكتەرلەر توبى, شەكتەۋسىز قارجىلاندىرۋ, ء«موسفيلمنىڭ» كومەگى جانە ماسكەۋدىڭ ادام ايتسا نانعىسىز مۇددەلىلىگى, جارقىراعان كورىنىستەر... قىسقاسى, تورتكۇل دۇنيە ءتورت اياعىن تەڭ باسقان تۋىندىنىڭ كەلۋىن عانا كۇتىپ وتىر. بىراق...
ءماجيت بەگالين جۇمىستىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگىن – ماسكەۋدەگى كسرو قورعانىس مينيسترلىگىندە اسكەري كەڭەسشى بولىپ وتىرعان لۋچينسكيگە ستسەناريدى تانىستىرۋعا س.جوراباەۆانى جىبەرەدى. ارينە, كينونىڭ تاعدىرىن ءدال وسى اسكەري كەڭەسشى شەشەدى دەپ ول كەزدە ەشكىم ويلامايدى. ستسەناريمەن تانىسىپ شىققاننان كەيىن ول س.جوراباەۆانىڭ الدىنا كولدەي ەتىپ اق قاعازدى جايىپ قويىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى قارىنداشتارمەن تاريحي دەرەكتەر بويىنشا قاي جەردە قانداي پولك تۇرعانىن سىزىپ, تۇسىندىرە باستايدى. تۇسىندىرگەندە دە اڭگىمەسى مىنانداي اۋاندا بولىپ كەلەدى: «بۇل – قازاقتىڭ كاۆالەريا پولكى ەمەس, ورىس پولكى, قازاقستاندا وتىرعاندار قارا باسىپ قازاقتىڭ اسكەرى دەپ شاتاسىپ وتىر», ء«ماتىننىڭ انا ءبىر تۇسىندا شىندىق بۇرمالانعان», «مىنا جەردە اسكەري وپەراتسيا سيپاتى وزگەرتىلىپ جىبەرىلگەن». ارينە, الماتىعا كەلگەن سوڭ رەجيسسەردىڭ كومەكشىسى بەگالينگە بۇكىل اڭگىمەنىڭ ۇزىن-ىرعاسىن بايانداپ بەرەدى. «وسى جەردە ول ءجۇزى تاسقا تيگەن شالعىداي شارت ەتە ءتۇستى. ستسەناريدى مەمكينونىڭ توراعاسى بەكىتكەن, مەن دەرەكتى فيلم ەمەس, كوركەم فيلم تۇسىرمەكپىن. ەندەشە, توراعا اسكەري كەڭەسشىمەن ءوزى سويلەسسىن دە, ءوزى دالەلدەپ بەرسىن» دەيدى. مىنە, ءبارى دە وسى جەردە باستالادى.
ءتۇسىرۋ توبى جاز بويى – ءۇش اي ورالدا بولادى. ول كەزدە ورالدا ماسسوۆكا ءۇشىن قازاقتاردى تابۋ دا, ولاردى جيناپ اكەلۋ دە وتە قيىن ەدى. سوعان قاراماستان سارا اپامىز قالانىڭ ماڭىنداعى كولحوز-سوۆحوزداردى ارالاپ ءجۇرىپ, ءار ۇيگە كىرىپ, ءار ادامدى ۇگىتتەپ, «اقشا تولەيمىز» دەپ جالىنىپ, كينوعا تۇسىرۋگە ارەڭ كوندىرەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءبىر اۆتوبۋس ادام جيناپ, ءتۇس اۋا ءتۇسىرۋ الاڭىنا ورالاتىن.
بىردە مىنانداي دا قىزىق جاعداي بولادى. سارا اپاي اسىعىپ ءجۇرىپ, «موسفيلم» كينوستۋدياسىنان ۋرالسكي دەگەن اكتەردى شاقىرىپ, ماسكەۋگە جەدەلحات جولدايدى: «پروشۋ كومانديروۆات اكتەرا ۋرالسكوگو ۆ گورود ۋرالسك. كارتينا «ۋرالسك ۆ وگنە», گوستينيتسا «ۋرال». مۇنداي جاڭىلتپاش سوزدەرگە بۇكىل ءتۇسىرۋ توبى, اسىرەسە م.بەگالين ىشەك-سىلەسى قاتقانشا ك ۇلىپ, ازىلگە شاپتىرىپ, تالايعا دەيىن ۋرالسكيدى ءارتۇرلى قۋاقى ءسوز, قالجىڭمەن قاعىتىپ ءجۇرىپتى.
«وتقا ورانعان ورال» ءۇشىن ماسكەۋدەن ارنايى كاسكادەرلەر توبى شاقىرىلادى. ول زاماندا كاسكادەر دەگەندى كىم كورگەن؟ م.بەگاليننىڭ بالاسى نارتاي دا جىلقى دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن, اتتىڭ قۇلاعىندا ويناعان بالا بولعان ەكەن. اتتىڭ ۇستىندە جاسالاتىن الۋان ءتۇرلى تريۋكتى ءوزى ورىندايتىن بولىپتى. سوندايدا بەگاليننىڭ جارى ولەسيا يۆانوۆا ەرىنە قايتا-قايتا كەلىپ: «بالانىڭ تۇبىنە جەتەيىن دەپ پە ەدىڭ؟ جىلدام اتتان ءتۇسىر دە, دۋبلەردى وتىرعىز» دەيتىن كورىنەدى. ال بەگالين دۋبلەردى وتىرعىزباق تۇگىلى ات ۇستىندەگى ۇلىنىڭ ءاربىر قيمىلىنا, جۇرەكتىلىگىنە ماساتتانىپ, كەۋدەسىن ماقتانىش كەرنەپ, كوز الماي قاراپ تۇرادى.
ارينە, ءفيلمنىڭ كورەرمەنگە جەتپەگەنى وتە وكىنىشتى. كارتينانى جاساۋعا ولجاس سۇلەيمەنوۆ تە قاتىسادى, كادر سىرتىندا ول ءوزىنىڭ زور ءارى ەكپىندى داۋسىمەن ولەڭدەرىن وقيدى. ولەڭ وقىلعاندا, كارتينانى سالتاناتتى, اسەم كوڭىل كۇي بيلەپ الا جونەلەتىن. بۇل ءساتتىڭ كەرەمەتىن تەك جۇرەكپەن سەزىنۋ كەرەك. اتتەڭ, قيىندىقتارعا تولى بولعانىنا قاراماستان, فيلم تاماشا تۇسىرىلەدى. بىراق سارا جوراباەۆانىڭ جورامالى بويىنشا, ءفيلمنىڭ تۇبىنە اسكەري كەڭەسشى جەتەدى.
«وتقا ورانعان ورال» ءۇشىن كوپ كۇش جۇمسالدى, تەر دە از توگىلمەدى. بۇل فيلم ءۇشىن ءماجيت بەگالين بالا-شاعا, جاقىن-جۇراعاتتى تەگىس ۇمىتىپ, تاڭدى وسى يدەيامەن اتىرىپ, كەشتى وسى مۇراتپەن باتىرىپ, جانكەشتى جۇمىس ىستەيدى. الايدا وداقتىڭ كينەماتوگرافيا باسشىلىعى: «سىزدەر كەلەسىزدەر-كەتەسىزدەر. ال بىزگە ءارى قاراي ءومىر ءسۇرۋ كەرەك, سوندىقتان دا كەڭەس وداعىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگىمەن اۋىر سوزگە بارىپ, ارامىزدى سالقىنداتقىمىز كەلمەيدى» دەپ بۇل ءفيلمنىڭ جارىققا شىقپايتىنىن اشىق ايتادى. ءسويتىپ, بەگاليننىڭ جان-تانىمەن جاساعان تۋىندىسى جورگەگىندە تۇنشىقتىرىلىپ, فيلم قاپاسقا قامالادى. ويتكەنى بۇل فيلمنەن كەيىن ورال عانا وتقا ورانعان جوق, بەگاليننىڭ دە جانىن كۇيىك شالدى. اۋىر سوققىدان كۇرت كۇيرەپ تۇسەدى. قايتىپ وڭالا المايدى. ماسكەۋگە كەتەدى دە, ۇزاق ۋاقىت الماتىعا ورالماي قويادى. ال كەلگەن كەزدە, پىشاق جانىعانداي قۋارعان جۇزىنە, جۇدەپ-جابىرقاعان تۇرىنە تۋرا قاراۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇدان سوڭ ول قۋانا دا المايدى, كۇلە دە المايدى. قايسار مىنەز يەسى مورت سىنادى. سۋرەتكەردىڭ نازىك جانى ادىلەتسىزدىكتى كوتەرە الماي, سەمىپ بارا جاتقانداي ەدى. كوپ ۇزاماي قازاق دالاسى «قايتىس بولدى» دەگەن حابار ەستيدى...
بۇل ءماجيت بەگاليننىڭ سوڭعى ءفيلمى ەدى. رەجيسسەردىڭ تاريحتى تىم تەرەڭ بىلەتىندىگى مەن رەۆوليۋتسيا كەزىندە قىزىلدارعا قىرىن قاباق تانىتقان الاشورداشىلاردىڭ ءۇنىن تىم اسىرا ساڭقىلداتىپ قويعان «شەبەرلىگى», قازاق دالاسىن كازاكتىڭ اتاماندارى دا, قىزىلدار دا ەمەس, ەڭ الدىمەن قازاقتاردىڭ وزدەرى قورعاعانىن, سول ويىنىڭ دالەلى رەتىندە قازاق اتتى پولكىنىڭ جاۋىنگەرلەرىن كوبىرەك كورسەتە بەرەتىن «بۇرمالاۋشىلىقتارى» ماسكەۋگە ۇناماسى بەسەنەدەن بەلگىلى ەدى. فيلم ءتۇسىرىلىمى اياقتالا سالا گەراسيموۆ باستاعان ۇستازدارى مەن ماسكەۋلىك جولداستارى, زيالى قاۋىمنىڭ نازارىنا ۇسىنادى. بىراق ماسكەۋ مەن الماتىدا ءۇش-ءتورت رەت كورسەتىلگەننەن كەيىن ورتالىق كوميتەتتىڭ بۇيرىعىمەن ەكراننان ءبىرجولا الىنىپ تاستالادى. كەزىندە كەرەمەت اسپەتتەلگەن شەتەلدىك پلەنكا الدە ء«موسفيلمنىڭ» الدە «قازاقفيلمنىڭ» سورەسىندە سۇرلەنىپ جاتىپ, ابدەن دىمدانىپ, سۋرەتتەرى ءوشىپ, ەسىل ەڭبەك قور بولادى. ادامنىڭ, ءبىرتۋار تۇلعانىڭ تاعدىرىن تالقانداپ, ءومىرىن قيعان جانكەشتى ەڭبەك كوزكورگەندەردىڭ ەسىندە ساقتالعانىمەن, ەش نارسەگە جارامايدى. كسرو كەزىندە ساياسي سيپاتى ساي كەلمەي, سورەدە جاتىپ قالعان فيلمدەردى ەكرانعا قايتا شىعارۋ تۋرالى كوميسسيانىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەن رەجيسسەرلەر پلاحوۆ پەن كليموۆ «وتقا ورانعان ورال» – ءوز حالقىنا ادالدىق پەن جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋدە قىزمەت ەتەتىن فيلم» دەپ قورىتىندى شىعارىپ, ءتىپتى ءفيلمدى ۆگيك-ءتىڭ رەجيسسەرلىك فاكۋلتەتىنە ادىستەمەلىك قۇرال رەتىندە ۇسىنباق تا بولعان, بىراق كاسىبي بيىك دەڭگەيدە تۇسىرىلگەن تۋىندىنى سول كۇيى تابا الماعان...
الماتى