پاندەميا: ءبىلىم سالاسىنا وڭاي تيگەن جوق

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى اسا ءىرى داعدارىس كەزىندە اتا-انالار ءبىرىنشى ورىنعا بالالارىنىڭ دەنساۋلىعىن قوياتىنى تۇسىنىكتى. العاشقىدا بالالاردى قورعاۋ ماقساتىندا ولاردى مەكتەپكە, بالاباقشاعا نەمەسە قوسىمشا كۋرس­تارعا جىبەرۋدەن باس تارتقاندار كوپ كەزدەستى. وسىلايشا, بالالاردىڭ سمارت­فونعا تەلمىرىپ قالعان جايى بار. سون­دىقتان احۋال ءبىر قالىپتى بولا باستا­عاندا, سول وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جوعالت­قانىن تۇگەندەيتىن ۋاقىت كەلگەن سەكىلدى.

بالالاردىڭ كوپشىلىگى ۇيدەگى, قوعام­داعى كوڭىل كۇي مەن وتباسىنداعى جاع­دايعا اسا سەزىمتال كەلەتىنىن ەسكەرسەك, سوڭعى جىل ەرەسەكتەردىڭ جۇمىس­سىزدىق, ءدارى-دارمەكتىڭ بولماۋى سەكىلدى قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلۋىنەن باستاپ, ەڭ قورقىنىشتىسى, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءومىر ءۇشىن كۇرەسىن كورىپ ءوستى. وسى سەكىلدى قيىن كەزەڭدەر بالا پسيحولوگياسىنا, دۇنيەتانىمىنا اسەر ەتپەي قويمايتىنى ءسوزسىز. ونىڭ ۇستىنە مەكتەپكە بارىپ, دوستارىمەن كورىسە الماي, ساباقتى تولىققاندى مەڭگەرە الماعانى تاعى بار.

ىندەتتىڭ تارالۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن الەم بويىنشا 190-نان استام ەلدە مەكتەپتەر جابىلىپ, 1,4 ميلليارد وقۋشى ۇيىنەن وقۋعا ءماجبۇر بولعان. وقۋ ورىندارى ەپيدەميولوگيالىق احۋال­عا بايلانىستى بىردە اشىلىپ, قاي­تا جابىلىپ وتىردى. Human rights watch ۇيىمىنىڭ ەسەبى بويىنشا پان­دەميا دۇنيەجۇزى بويىنشا مەكتەپ جا­سىنداعى بالالاردىڭ شامامەن 90 پايى­زىنىڭ ءبىلىم الۋىنا كەدەرگى كەلتىرگەن.

ءبىلىم بەرۋدەگى تەڭسىزدىك ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. سەبەبى مەكتەپتەر جاپپاي ونلاين وقىتۋعا كوشكەندە وعان بارلىعى بىردەي دايىن بولمادى. ادام قۇقىعىنىڭ بۇزىلماۋىن دىتتەي­تىن ۇيىم وكىلدەرى ەلدەر ۇكىمەتتەرى پان­دەميا كەزىندە ءبىلىم الۋ پروتسەسى ۇزىلگەن وقۋشىلاردى مەكتەپكە قايتارىپ, وقۋ ۇدەرىسىن بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋدى ماقسات ەتپەۋى كەرەك دەيدى. قاشىقتان وقۋ كەزىندە وزگەلەر سەكىلدى تەحنولوگياعا قول جەتكىزىپ, ونلاين ءبىلىم الۋعا دايىن بولماعاندارعا كوبىرەك كوڭىل بولىنگەنى ءجون دەيدى ماماندار. بالالاردىڭ وقۋ باعدارلاماسىن قۋىپ جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلدى. جالپى, مەملەكەتتەر ۇكىمەتتەرى تولىققاندى ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىگى بولماعان بالالارعا بارلىق جاعدايدى جاساۋى كەرەك.

ءتۇرلى ەلدەر مەن وڭىرلەردەگى وقۋشى­لاردىڭ ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ءار قالاي. ءتىپتى ءبىر ەلدە بالالارعا ءارتۇرلى جاعداي جاسالىنعان. مۇنداي قورىتىندىعا Human Rights Watch ۇيىمى 60 ەلدە 470 اداممەن اڭگىمەلەسۋ ارقىلى كەلگەن. ماسەلەن, يندونەزياداعى بورنەو ارالىنداعى وقۋشىلار مۇعالىمدەرىنەن WhatsApp حابارلامالارىن الۋعا جانە تاپسىرمالاردى ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى جىبەرۋگە جەتكىلىكتى تەلەفون سيگنالىن تابۋ ءۇشىن اپتاسىنا ءتورت رەت موتوتسيكل­مەن 24 شاقىرىم جول ءجۇرىپ وتىرعان. كەيبىر ەل ۇكىمەتتەرى ساباقتاردى راديو مەن تەلەديدار ارقىلى تاراتقان. قازاقستان دا وسى ادىسكە جۇگىنگەنى بەلگىلى. دەسە دە كوپتەگەن بالاعا پاندەميا كەزىندە وقۋدى جالعاستىرۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار مەن مۇم­كىن­دىكتەر بەرىلمەگەن.

ماماندار بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا كەلتىرىلگەن زالال بۇرىندارى بولعان ماسەلەلەرگە نەگىزدەلگەنىن ايتادى. بۇۇ مالىمەتى بويىنشا ءاربىر بەسىنشى بالا COVID-19 ىندەتىنە دەيىن دە مەكتەپكە بارماعان.

«ەلدەر ۇكىمەتتەرىنىڭ كوپشىلىگى قاي توپتىڭ بالالارىنىڭ مەكتەپكە بارمايتىنىن نەمەسە مەكتەپتەن ءجيى شىعىپ قالا­تىنىن جاقسى بىلەدى, ولاردىڭ قول­دارىن­دا ناقتى دەرەكتەر بار. ولار مەك­تەپ­تەردىڭ جابىلۋىنان كىم كوپ زارداپ شەگەتىنىن الدىن الا بىلە تۇرا پاندەميا كەزىندە سول بالالاردى ساپالى بىلىمنەن شەتتەتتى», دەلىنگەن باياندامادا.

UNICEF وڭتۇستىك افريكادا وقۋ­شى­­لار­دىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىنان 1 جىل­عا ارتتا قالىپ قويعانىن ايتا­­دى. UNESCO-نىڭ الماتىداعى كەڭ­سەسى ورتالىق ازيادا مەكتەپتەردىڭ جا­بىلۋى بارلىعى 16 ملن وقۋشىعا اسەر ەتكەنىن ايتادى. سونداي-اق شى­عىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازيانى قوسا العاندا بالا­لاردىڭ 34 پايىزى, ياعني 25 ملن وقۋ­شىعا ونلاين نەمەسە تەلە­ۆي­زيالىق ساباق­تار جۇرگىزىلمەگەن. قازاقستاندا رەس­پوندەنتتەردىڭ 70 پايىزى ءبىلىم دەڭ­گەيى كەم دەگەندە تورتتەن بىرگە ساپاسىزداندى دەپ ەسەپتەگەن.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەبى بويىن­شا بۇل جاعداي ۇزاقمەرزىمدى ماسە­لە­لەر­گە ۇلاسۋى مۇمكىن. ماسەلەن, تەست نا­­تي­­­­جەلەرىنىڭ تومەندەۋى بولاشاقتا جۇ­­مى­س­­پەن قامتۋدىڭ تومەندەۋىمەن با­ي­لا­­­نىستى ەكەنى بەلگىلى. كەرىسىنشە, وقۋ­شى­­لار ۇلگەرىمىنىڭ جاقسارۋى ولار­دىڭ بو­­لا­شاق كىرىستەرىنىڭ ەداۋىر وسۋىنە اكە­لە­­تىنى دالەلدەنگەن. COVID-19 پان­دە­ميا­سىنان تۋىن­داعان ءبىلىم الۋ ماسە­لە­لەرى دەر كە­زىن­دە شەشىلمەسە, كوپتەگەن با­لا­نىڭ بو­لا­­شاقتاعى ءال-اۋقاتىنا تەرىس اسەر ەتۋى مۇم­كىن دەگەن بولجام ايتىلۋدا.

بىلتىر جاريالانعان تاعى ءبىر زەرت­تەۋ­­دە پاندەميادان ەڭ كوپ زارداپ شەككەندەر باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ەكەنى انىقتالعان. عالىمدار 6 مىڭ باستاۋىش مەكتەپتە 1,47 ميلليون وقۋشىنىڭ ۇلگەرىمى ءوز جاسىنا قانشالىقتى ساي ەكەنىن زەرتتەگەن. ناتيجەسىندە, بارلىق سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ كورسەتكىشى تومەندەگەنى بايقالعان. الايدا مەكتەپ تابالدىرىعىن جاڭادان اتتاعان وقۋ­شىلاردىڭ ۇلگەرىمى ەڭ تومەن دەڭگەيدى كورسەتكەن. ماسەلەن, پاندەمياعا دەيىن 1-سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ 82%-ى وقۋ­دا, 79%-ى جازۋدا جانە 83%-ى ماتەما­تي­كادا ءوز جاسىنا ساي ناتيجە كورسەتسە, 2020 جىلى جازدا بالالاردىڭ وقۋ بو­يىنشا 60 پايىزى, جازۋ بويىنشا 54 پا­يىزى, ماتەماتيكا بويىنشا 59 پايى­زى عانا اتالعان باعىتتاردى ءوز جاسىنا ساي مەڭگەرگەن بولىپ شىقتى.

ودان بولەك كەيبىر زەرتتەۋشىلەر بالالاردىڭ مەنتالدى كۇيى, ۇيدە ءوزىن ءوزى ۇستاۋى مەن ءتارتىبى دە نازاردان تىس قال­ماۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى دوس­تارىمەن كورىسپەي, جەكە بايلانىسى ءۇزىلىپ قالعان بالالار ءۇشىن بۇل جاعداي اۋىر بولۋى مۇمكىن. تاعى ءبىر زەرتتەۋدىڭ بىرىندە ماماندار مىڭنان استام اتا-انا مەن 10-18 جاس ارالىعىنداعى 350 ازاماتپەن اڭگىمەلەسكەن. پسيحيكالىق دەنساۋلىقتىڭ التى سالاسى – دەپرەسسيا, مازاسىزدىق, اشۋلانشاقتىق, نازاردىڭ ءبولىنۋى, گيپەراكتيۆتىلىك جانە بەلگىلى ءبىر نارسەگە ادەتتەگىدەن بولەك اسا قىزى­­عۋ­­شىلىق تانىتۋ بويىنشا بول­جام­­­دار جاسالعان. مەكتەپ جاسىن­داعى بالا­لاردىڭ 70,2 پايىزى (6 جاستان 18 جاسقا دەيىن) جانە مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى با­لا­لاردىڭ 66,1 پايىزى (2 جاستان 5 جاس­قا دەيىن) كەم دەگەندە ءبىر كورسەتكىش بو­يىنشا ءتارتىبى وزگەرگەنى بايقالعان.

مىنە, وسى سەكىلدى زەرتتەۋلەر بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە پاندەميانىڭ قالاي اسەر ەتكەنىن اڭعارتادى. مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا قاتىستى الداعى شەشىمدەر وسى سەكىلدى ماسەلەلەردىڭ بارىن نەگىزگە الا وتىرىپ قابىلدانۋى ماڭىزدى. سەبەبى جاستاردىڭ ەكى جىل ۋاقىتىن ۇرلاعان پاندەميانىڭ ءىزى بىردەن كوزگە تۇسپەگەنىمەن, بولاشاقتارىنا اسەر ەتۋى ابدەن مۇمكىن.