ءبىرجان سالدىڭ سۋرەتى قالاي سالىندى؟

ءانشى بەينەسىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە اتسالىسقان ادام سال­دىڭ جاماعايىن تۋىسى قارتا قاڭتارباي ۇلى دەگەن ادام ەكەن. بۇعان دالەل جازۋشى ءسا­بيت مۇقانوۆتىڭ ۇلتتىق مۇ­راعات قو­رى­نا وتكىزگەن دۇنيەلەرىنىڭ ىشىندە قار­تا قاڭتارباي ۇلىنىڭ جازۋشىعا جازعان حاتى ساقتالىپتى. سوندا بى­لاي دەلىنگەن: «...مەن ءبىر­جاننىڭ سۋرەتىن سال­دىرۋدى ويلانىپ, سۋرەت سالاتىن ونەرپازدارعا اقىلداسىپ, ەرتەدەن تانىس ادام, سۋرەتشى قاستەەۆ ءابىل­حان جولداسقا تاپسىرىپ ەدىم. ءابىلحان جولداس ەڭبەك ەتىپ, ۋادەسىن ورىن­داپ, سالدىڭ سۋرەتىن سالىپ بەردى».

وسى ورايدا, ءبىر­جان سال­دىڭ سۋرە­تى قا­لاي سالىن­دى, نەنى باس­شى­­لىققا الدى دەگەنگە توقتالساق, تاعى دا ق.قاڭ­­­تار­باي ۇلىنىڭ دە­رە­­گىنە جۇگى­نە­مىز. بۇل ادام ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە ءبىرجان سالدىڭ ەكى ۇلى تەمىرتاس پەن قالكەن ەكەۋى­مەن بىرگە ءوسىپ, بىتە قاي­ناسقانى جايلى ايتىلادى. سالدىڭ ۇلكەن ۇلى تەمىرتاس اكەسى ولگەندە سەگىز-توعىز جاستاعى بالا ەكەن. اكەسى دۇنيەدەن وت­­كەن بۇل شاڭى­راقتا  ءبىر ات, ءبىر بيە, ەكى سيىر, ون­شاقتى قوي عانا قا­لىپتى. تەمىرتاس 1916 جى­­لى مايداننىڭ قارا جۇ­مىسىنا الىنادى.

جوعارىداعى ق.قاڭ­تار­­باي ۇلى جانە الما­تىداعى قۇرمانعازى اتىن­­داعى كون­تسەرۆاتوريا دوتسەنتى, ونەر­تانۋشى حا­بي­دوللا تاس­تانوۆ پەن زەرتتەۋشى التىن كەتە­گەنوۆالاردىڭ جاز­عا­نىنا قاراعاندا, ءبىرجان­نىڭ ۇلكەن ۇلى تەمىرتاس ناعاشى جاعىنا تارتقان, دەنە ءبىتىمى ءىرى, ۇزىن سيدا بويلى, كەڭ ماڭدايلى ەكەن. بى­لە­تىندەر ونى اناسى اپىش­تەن اۋمايدى دەيدى. ال سال­دىڭ ايەلى ءاپىش ۇزىن بويلى, اشاڭ ءجۇزدى, كەڭ ويلايتىن, اقىل­دى ادام بولىپتى. ءبىر­جان سال ءبىر ولەڭىندە:

ءۇش كەزگە بويىڭ جەتكەن بيىك ارشىن,

ءۇش جۇزدەن تاڭداپ

العان عاشىق جارسىڭ,

– دەگەنىنە قاراعاندا, ايەلى اجارلى ادام بول­عانى انىق.

ال سالدىڭ ەكىنشى ۇلى قالكەن ورتا بويلى, ءجۇ­زى ارايلى, قاعى­لەز جى­گىت بو­لىپتى. ق.قاڭ­­­تار­باي ۇلى جازۋشى س.مۇ­قا­نوۆ­قا جازعان حاتىندا: «قالكەندى كورگەن جۇرت «ويپىرىم-اي, مىنا بالاسى سالدىڭ اۋزىنان ءتۇسىپ قالعانداي ەكەن-اۋ... دەنە ءبىتىمى, بەت اجارى, قا­سى مەن قاباعى, ەرنى, مۇرنى, بويىنا دەيىن سالدان اۋمايدى», دەپ تاڭىر­قاعانىن تالاي ەستىدىم», دەيدى. سوعان قاراعاندا, قالكەن اكەسىنەن اۋمايتىن بولعان.

بىراق بۇل ادام 1930 جىلدارى دۇنيەدەن وت­كەن. ايەلى باسقا ادامعا تۇرمىسقا شى­عىپ كەتكەن. بۇل ايەلدى 1962 جى­لى ونەرتانۋشى حا­بي­دوللا تاستانوۆ تاۋىپ سويلەسىپ, اتاسى ءبىرجان سال تۋرالى كوپ دۇنيە جازىپ العان. وسى ساپارىندا حابيدوللا اعامىز تەمىرتاستىڭ سۋرەتىن تاۋىپ اكەلگەن. بۇل سۋرەت كەيىن اكادەميك احمەت جۇ­بانوۆتىڭ كىتابىنا كىردى.

جوعارىدا ايتقانى­مىز­داي, ق.قاڭ­تارباي ۇلى ءبىرجان سالدىڭ سۋرەتىن سالدىرۋ ءۇشىن قالكەننىڭ فوتوسۋرەتىن ىزدەپ, بۇ­رىنعى كوكشەتاۋ وبلىسى ەڭبەكشىلدەر اۋدانى ستەپنياك اۋىلىنا بار­عان. بۇل 1962 جىلدىڭ جازى. قىسقاسىن ايتقاندا, قال­كەننىڭ سۋرەتىن كوپ ىزدە­گەن. ەندى ءۇمىتىن ءۇزىپ, نە ىستەرىن بىلمەي قينالىپ تۇر­عاندا سول اۋىلدىڭ بايىرعى تۇرعىنى ەۆ­دوكيا ەۆسەەۆنا بيريۋكوۆا دەيتىن ورىس ايەلى 1924 جىلى قالكەنمەن بىر­گە تۇسكەن ەكى بولەك فوتو­سۋرەتىن اكەلىپ ۇستاتادى.

وسىلاي فوتو قولىنا تيگەن ق.قاڭ­­تار­باي ۇلى سۋرەتشى قاس­تەەۆكە كەلە­دى. ەندى سۋرەتتى سالۋشى ءا.قاستەەۆتىڭ ەستەلىگىنە ۇڭىلەيىك: ء«بىر­جان سالدىڭ سۋرەتىن سالۋ ءۇشىن باس­­­تى بىرنەشە شارتقا جۇگىندىم. بىرىنشىدەن, سالدىڭ بەت الپە­تى بالاسى قالكەننىڭ سۋرەتىنەن اۋماۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, جاسى 35 پەن 40-تىڭ اراسىندا بولعانى ءجون. بۇل ۋاقىت – ءانشىنىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ, سە­لەۋلى دالانى انىمەن تەربەپ تۇرعان, كەرەمەت كەزى. ۇشىنشىدەن, سۋرەتتە سال-سەرىنىڭ بارلىق سيپاتى كورىنىپ تۇرۋى شارت. قولىندا ۇكىلى دوم­بىرا, ءسانى مەن سالتانا­تى جاراسقان ەرەكشە كيىم ۇلگىسى دەگەندەي»... ء(«ابىل­حان اعا» جيناق, الماتى, 1994 جىل, 70-بەت).

ال مۇنداعى ءبىرجان سال­دىڭ سۋرە­تىنە قاراڭىز. با­سىندا ۇكىلى كامشات بورىك. قولىندا ۇكىلى دومبىرا. جا­سى 40-تار شاماسىندا ونەرى اسىپ-تاسىپ ساباسى­نا تۇسكەن, ءانىنىڭ قىرى مەن سىرى قاتار تولىسقان, مۇ­شەلەنگەن قۇر اتتاي قىلپىپ تۇر. وسى سۋرەتتى سالۋ بارى­سىندا اتاقتى ء«بىرجان – سارا» ايتىسىندا سارا­نىڭ ايتاتىن:

كامشات بورىك,

كۇلدەرى بەلبەۋى بار,

كوك تورعىن شاپاندى

ادام قارسى ءجۇردى,

– دەگەن تىركەستى سۋرەتكە اينا­لىر­عان. ودان كەيىن ءبىر­جان سالدىڭ ءومىرى مەن شى­عارماشىلىعىن زەرتتەگەن ادامدار: ء«بىرجان ءان سالعاندا موينىنا اق تور­عىن ورامال وراپ الاتىن» دەگەندى ەلدەن ەستىپ, كوپ جازىپتى. سول سەبەپتەن, سۋرەتتە سالدىڭ موي­نىندا اق تورعىن ورامال سالىنعان. ءدۇلدۇل ءانشى ءوزى تۋرالى:

بالاسى قوجاعۇلدىڭ

ءبىرجان سالمىن,

ەشكىمگە زيانىم جوق

جۇرگەن جانمىن,

كىسىگە ءوزىم دەگەن

باس يمەيمىن,

ءوزىم ءانشى, ءوزىم

سال كىمگە زارمىن,

– دەگەنىندەي, سالدىڭ سارا قىزبەن ايتىسى ام­بەباپ تۋىندى رەتىندە قازاقتىڭ ونەر تاريحىنا شەگەلەندى. اتاقتى كومپوزيتور مۇقان تولەباەۆ ءوزىنىڭ ء«بىرجان – سارا» وپەراسىندا ءانشىنىڭ شىعارمالارىن تولىق پايدالاندى. سونداي-اق 1941 جىلى اتاقتى زي­نوۆي كوم­پانەەتس «قا­زاق راپسودياسى» اتتى حالىق وركەسترىنە ءانشى­نىڭ «جامباس سيپار» ءانىن ارقاۋ ەتسە, ە.برۋ­سيلوۆسكي ءوزى جازعان وپەرالارىنا ءبىرجان اندەرىن پايدالاندى. سوڭىندا تانىمال قىلقالام شەبەرى ءابىلحان قاستەەۆ ءانشىنىڭ سۋرەتىن سالىپ, ونىڭ بەي­نەسىن ءتىرىلتتى.